2. උද්ධතසුත්තවණ්ණනා
32. දුතියෙ කුසිනාරායන්ති කුසිනාරායං නාම මල්ලරාජූනං නගරෙ. උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙති යථා හි අනුරාධපුරස්ස ථූපාරාමො, එවං කුසිනාරාය උය්‍යානං දක්ඛිණපච්ඡිමදිසාය හොති. යථා ථූපාරාමතො දක්ඛිණද්වාරෙන නගරපවිසනමග්ගො පාචීනමුඛො ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තති, එවං උය්‍යානතො සාලපන්ති පාචීනමුඛා ගන්ත්වා උත්තරෙන නිවත්තා, තස්මා ‘‘උපවත්තන’’න්ති වුච්චති. තස්මිං උපවත්තනෙ මල්ලරාජූනං සාලවනෙ. අරඤ්ඤකුටිකායන්ති සාලපන්තියා අවිදූරෙ රුක්ඛගච්ඡසඤ්ඡන්නට්ඨානෙ කතා කුටිකා, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘අරඤ්ඤකුටිකායං විහරතී’’ති. තෙ පන භික්ඛූ පටිසඞ්ඛානවිරහිතා ඔස්සට්ඨවීරියා පමත්තවිහාරිනො, තෙන වුත්තං ‘‘උද්ධතා’’තිආදි.
තත්ථ උද්ධච්චබහුලත්තා අවූපසන්තචිත්තතාය උද්ධතා. තුච්ඡභාවෙන මානො නළො වියාති නළො, මානසඞ්ඛාතො උග්ගතො නළො එතෙසන්ති උන්නළා, උග්ගතතුච්ඡමානාති අත්ථො. පත්තචීවරමණ්ඩනාදිචාපල්ලෙන සමන්නාගතත්තා බහුකතාය වා චපලා. ඵරුසවාචතාය මුඛෙන ඛරාති මුඛරා. තිරච්ඡානකථාබහුලතාය විකිණ්ණා බ්‍යාකුලා වාචා එතෙසන්ති විකිණ්ණවාචා. මුට්ඨා නට්ඨා සති එතෙසන්ති මුට්ඨස්සතිනො, සතිවිරහිතා පමාදවිහාරිනොති අත්ථො. සබ්බෙන සබ්බං සම්පජඤ්ඤාභාවතො අසම්පජානා. ගද්දූහනමත්තම්පි කාලං චිත්තසමාධානස්ස අභාවතො න සමාහිතාති අසමාහිතා. ලොලසභාවත්තා භන්තමිගසප්පටිභාගතාය විබ්භන්තචිත්තා. මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං අසංවරණතො අසඤ්ඤතින්ද්‍රියතාය පාකතින්ද්‍රියා.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං තෙසං භික්ඛූනං උද්ධච්චාදිවසෙන පමාදවිහාරං ජානිත්වා. ඉමං උදානන්ති ඉමං පමාදවිහාරෙ අප්පමාදවිහාරෙ ච යථාක්කමං ආදීනවානිසංසවිභාවනං උදානං උදානෙසි.
තත්ථ අරක්ඛිතෙනාති සතිආරක්ඛාභාවෙන අගුත්තෙන. කායෙනාති ඡවිඤ්ඤාණකායෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන හි රූපං දිස්වා තත්ථ නිමිත්තානුබ්‍යඤ්ජනග්ගහණවසෙන අභිජ්ඣාදිපවත්තිතො විඤ්ඤාණද්වාරස්ස සතියා අරක්ඛිතභාවතො. සොතවිඤ්ඤාණාදීසුපි එසෙව නයො. එවං ඡවිඤ්ඤාණකායස්ස අරක්ඛිතභාවං සන්ධායාහ ‘‘අරක්ඛිතෙන කායෙනා’’ති. කෙචි පන ‘‘කායෙනා’’ති අත්ථං වදන්ති, තෙසම්පි වුත්තනයෙනෙව අත්ථයොජනාය සති යුජ්ජෙය්‍ය. අපරෙ පන ‘‘අරක්ඛිතෙන චිත්තෙනා’’ති පඨන්ති, තෙසම්පි වුත්තනයො එව අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙනාති සස්සතාදිමිච්ඡාභිනිවෙසදූසිතෙන. ථිනමිද්ධාභිභූතෙනාති චිත්තස්ස අකල්‍යතාලක්ඛණෙන ථිනෙන කායස්ස අකල්‍යතාලක්ඛණෙන මිද්ධෙන ච අජ්ඣොත්ථටෙන, තෙන කායෙන චිත්තෙනාති වා සම්බන්ධො. වසං මාරස්ස ගච්ඡතීති කිලෙසමාරාදිකස්ස සබ්බස්සපි මාරස්ස වසං යථාකාමකරණීයතං උපගච්ඡති, තෙසං විසයං නාතික්කමතීති අත්ථො.
ඉමාය හි ගාථාය භගවා යෙ සතිආරක්ඛාභාවෙන සබ්බසො අරක්ඛිතචිත්තා, යොනිසොමනසිකාරස්ස හෙතුභූතාය පඤ්ඤාය අභාවතො අයොනිසො උම්මුජ්ජනෙන නිච්චන්තිආදිනා විපරියෙසගාහිනො, තතො එව කුසලකිරියාය වීරියාරම්භාභාවතො කොසජ්ජාභිභූතා සංසාරවට්ටතො සීසං න උක්ඛිපිස්සන්තීති තෙසං භික්ඛූනං පමාදවිහාරගරහාමුඛෙන වට්ටං දස්සෙත්වා ඉදානි විවට්ටං දස්සෙතුං, ‘‘තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සා’’ති දුතියගාථමාහ.
තත්ථ තස්මා රක්ඛිතචිත්තස්සාති යස්මා අරක්ඛිතචිත්තො මාරස්ස යථාකාමකරණීයො හුත්වා සංසාරෙයෙව හොති, තස්මා සතිසංවරෙන මනච්ඡට්ඨානං ඉන්ද්‍රියානං රක්ඛණෙන පිදහනෙන රක්ඛිතචිත්තො අස්ස. චිත්තෙ හි රක්ඛිතෙ චක්ඛාදිඉන්ද්‍රියානි රක්ඛිතානෙව හොන්තීති. සම්මාසඞ්කප්පගොචරොති යස්මා මිච්ඡාසඞ්කප්පගොචරො තථා තථා අයොනිසො විතක්කෙත්වා නානාවිධානි මිච්ඡාදස්සනානි ගණ්හන්තො මිච්ඡාදිට්ඨිහතෙන චිත්තෙන මාරස්ස යථාකාමකරණීයො හොති, තස්මා යොනිසොමනසිකාරෙන කම්මං කරොන්තො නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පාදිසම්මාසඞ්කප්පගොචරො අස්ස, ඣානාදිසම්පයුත්තං සම්මාසඞ්කප්පමෙව අත්තනො චිත්තස්ස පවත්තිට්ඨානං කරෙය්‍ය. සම්මාදිට්ඨිපුරෙක්ඛාරොති සම්මාසඞ්කප්පගොචරතාය විධූතමිච්ඡාදස්සනො පුරෙතරංයෙව කම්මස්සකතාලක්ඛණං, තතො යථාභූතඤාණලක්ඛණඤ්ච සම්මාදිට්ඨිං පුරතො කත්වා පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව සීලසමාධීසු යුත්තො පයුත්තො විපස්සනං ආරභිත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො ඤත්වාන උදයබ්බයං පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු සමපඤ්ඤාසාය ආකාරෙහි උප්පාදනිරොධං වවත්ථපෙත්වා උදයබ්බයඤාණමධිගන්ත්වා තතො පරං භඞ්ගානුපස්සනාදිවසෙන විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අනුක්කමෙන අරියමග්ගං ගණ්හන්තො අග්ගමග්ගෙන, ථිනමිද්ධාභිභූ භික්ඛු සබ්බා දුග්ගතියො ජහෙති, එවං සො හෙට්ඨිමමග්ගවජ්ඣානං කිලෙසානං පඨමමෙව පහීනත්තා දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජනකථිනමිද්ධානං අධිගතෙන අරහත්තමග්ගෙන සමුච්ඡින්දනතො තදෙකට්ඨානං මානාදීනම්පි පහීනත්තා සබ්බසො භින්නකිලෙසො ඛීණාසවො භික්ඛු තිවිධදුක්ඛතායොගෙන දුග්ගතිසඞ්ඛාතා සබ්බාපි ගතියො උච්ඡින්නභවමූලත්තා ජහෙ, පජහෙය්‍ය. තාසං පරභාගෙ නිබ්බානෙ පතිට්ඨෙය්‍යාති අත්ථො.
දුතියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.