5. බ්‍රාහ්මණසුත්තවණ්ණනා
5. පඤ්චමෙ සාවත්ථියන්ති එවංනාමකෙ නගරෙ. තඤ්හි සවත්ථස්ස නාම ඉසිනො නිවාසට්ඨානෙ මාපිතත්තා සාවත්ථීති වුච්චති, යථා කාකන්දී, මාකන්දීති. එවං තාව අක්ඛරචින්තකා. අට්ඨකථාචරියා පන භණන්ති – යංකිඤ්චි මනුස්සානං උපභොගපරිභොගං සබ්බමෙත්ථ අත්ථීති සාවත්ථි. සත්ථසමායොගෙ ච කිමෙත්ථ භණ්ඩමත්ථීති පුච්ඡිතෙ සබ්බමත්ථීතිපි වචනං උපාදාය සාවත්ථීති.
‘‘සබ්බදා සබ්බූපකරණං, සාවත්ථියං සමොහිතං;
තස්මා සබ්බමුපාදාය, සාවත්ථීති පවුච්චතී’’ති. (ම. නි. අට්ඨ. 1.14);
තස්සං සාවත්ථියං, සමීපත්ථෙ චෙතං භුම්මවචනං. ජෙතවනෙති අත්තනො පච්චත්ථිකෙ ජිනාතීති ජෙතො, රඤ්ඤා වා පච්චත්ථිකජනෙ ජිතෙ ජාතොති ජෙතො, මඞ්ගලකම්‍යතාය වා තස්ස එවං නාමමෙව කතන්ති ජෙතො. වනයතීති වනං, අත්තනො සම්පත්තියා සත්තානං අත්තනි භත්තිං කරොති උප්පාදෙතීති අත්ථො. වනුකෙ ඉති වා වනං, නානාවිධකුසුමගන්ධසම්මොදමත්තකොකිලාදිවිහඞ්ගවිරුතාලාපෙහි මන්දමාරුතචලිතරුක්ඛසාඛාපල්ලවහත්ථෙහි ච ‘‘එථ මං පරිභුඤ්ජථා’’ති පාණිනො යාචති වියාති අත්ථො. ජෙතස්ස වනං ජෙතවනං. තඤ්හි ජෙතෙන කුමාරෙන රොපිතං සංවද්ධිතං පරිපාලිතං. සොව තස්ස සාමී අහොසි, තස්මා ජෙතවනන්ති වුච්චති, තස්මිං ජෙතවනෙ.
අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙති මාතාපිතූහි ගහිතනාමවසෙන සුදත්තො නාම සො මහාසෙට්ඨි, සබ්බකාමසමිද්ධිතාය පන විගතමලමච්ඡෙරතාය කරුණාදිගුණසමඞ්ගිතාය ච නිච්චකාලං අනාථානං පිණ්ඩං දෙති, තස්මා අනාථපිණ්ඩිකොති වුච්චති. ආරමන්ති එත්ථ පාණිනො විසෙසෙන පබ්බජිතාති ආරාමො, පුප්ඵඵලාදිසොභාය නාතිදූරනාච්චාසන්නතාදිපඤ්චවිධසෙනාසනඞ්ගසම්පත්තියා ච තතො තතො ආගම්ම රමන්ති අභිරමන්ති අනුක්කණ්ඨිතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. වුත්තප්පකාරාය වා සම්පත්තියා තත්ථ තත්ථ ගතෙපි අත්තනො අබ්භන්තරංයෙව ආනෙත්වා රමෙතීති ආරාමො. සො හි අනාථපිණ්ඩිකෙන ගහපතිනා ජෙතස්ස රාජකුමාරස්ස හත්ථතො අට්ඨාරසහි හිරඤ්ඤකොටීහි කොටිසන්ථාරෙන කිණිත්වා අට්ඨාරසහි හිරඤ්ඤකොටීහි සෙනාසනානි කාරාපෙත්වා අට්ඨාරසහි හිරඤ්ඤකොටීහි විහාරමහං නිට්ඨාපෙත්වා එවං චතුපඤ්ඤාසහිරඤ්ඤකොටිපරිච්චාගෙන බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස නිය්‍යාතිතො, තස්මා ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමො’’ති වුච්චති. තස්මිං අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ.
එත්ථ ච ‘‘ජෙතවනෙ’’ති වචනං පුරිමසාමිපරිකිත්තනං, ‘‘අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ’’ති පච්ඡිමසාමිපරිකිත්තනං. උභයම්පි ද්වින්නං පරිච්චාගවිසෙසපරිදීපනෙන පුඤ්ඤකාමානං ආයතිං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනත්ථං. තත්ථ හි ද්වාරකොට්ඨකපාසාදකරණවසෙන භූමිවික්කයලද්ධා අට්ඨාරස හිරඤ්ඤකොටියො අනෙකකොටිඅග්ඝනකා රුක්ඛා ච ජෙතස්ස පරිච්චාගො, චතුපඤ්ඤාස කොටියො අනාථපිණ්ඩිකස්ස. ඉති තෙසං පරිච්චාගපරිකිත්තනෙන ‘‘එවං පුඤ්ඤකාමා පුඤ්ඤානි කරොන්තී’’ති දස්සෙන්තො ධම්මභණ්ඩාගාරිකො අඤ්ඤෙපි පුඤ්ඤකාමෙ තෙසං දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙ නියොජෙතීති.
තත්ථ සියා – යදි තාව භගවා සාවත්ථියං විහරති, ‘‘ජෙතවනෙ’’ති න වත්තබ්බං. අථ ජෙතවනෙ විහරති, ‘‘සාවත්ථිය’’න්ති න වත්තබ්බං. න හි සක්කා උභයත්ථ එකං සමයං විහරිතුන්ති. න ඛො පනෙතං එවං දට්ඨබ්බං, නනු අවොචුම්හා ‘‘සමීපත්ථෙ එතං භුම්මවචන’’න්ති. තස්මා යදිදං සාවත්ථියා සමීපෙ ජෙතවනං, තත්ථ විහරන්තො ‘‘සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ’’ති වුත්තො. ගොචරගාමනිදස්සනත්ථං හිස්ස සාවත්ථිවචනං, පබ්බජිතානුරූපනිවාසට්ඨානදස්සනත්ථං සෙසවචනන්ති.
ආයස්මා ච සාරිපුත්තොතිආදීසු ආයස්මාති පියවචනං. චසද්දො සමුච්චයත්ථො. රූපසාරියා නාම බ්‍රාහ්මණියා පුත්තොති සාරිපුත්තො. මහාමොග්ගල්ලානොති පූජාවචනං. ගුණවිසෙසෙහි මහන්තො මොග්ගල්ලානොති හි මහාමොග්ගල්ලානො. රෙවතොති ඛදිරවනිකරෙවතො, න කඞ්ඛාරෙවතො. එකස්මිඤ්හි දිවසෙ භගවා රත්තසාණිපරික්ඛිත්තො විය සුවණ්ණයූපො, පවාළධජපරිවාරිතො විය සුවණ්ණපබ්බතො, නවුතිහංසසහස්සපරිවාරිතො විය ධතරට්ඨො හංසරාජා, සත්තරතනසමුජ්ජලාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය පරිවාරිතො විය චක්කවත්ති රාජා, මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගගනමජ්ඣෙ චන්දං උට්ඨාපෙන්තො විය චතුන්නං පරිසානං මජ්ඣෙ ධම්මං දෙසෙන්තො නිසින්නො හොති. තස්මිං සමයෙ ඉමෙ අග්ගසාවකා මහාසාවකා ච භගවතො පාදෙ වන්දනත්ථාය උපසඞ්කමිංසු.
භික්ඛූ ආමන්තෙසීති අත්තානං පරිවාරෙත්වා නිසින්නභික්ඛූ තෙ ආගච්ඡන්තෙ දස්සෙත්වා අභාසි. භගවා හි තෙ ආයස්මන්තෙ සීලසමාධිපඤ්ඤාදිගුණසම්පන්නෙ පරමෙන උපසමෙන සමන්නාගතෙ පරමාය ආකප්පසම්පත්තියා යුත්තෙ උපසඞ්කමන්තෙ පස්සිත්වා පසන්නමානසො තෙසං ගුණවිසෙසපරිකිත්තනත්ථං භික්ඛූ ආමන්තෙසි ‘‘එතෙ, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණා ආගච්ඡන්ති, එතෙ, භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණා ආගච්ඡන්තී’’ති. පසාදවසෙන එතං ආමෙඩිතං, පසංසාවසෙනාතිපි වත්තුං යුත්තං. එවං වුත්තෙති එවං භගවතා තෙ ආයස්මන්තෙ ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති වුත්තෙ. අඤ්ඤතරොති නාමගොත්තෙන අපාකටො, තස්සං පරිසායං නිසින්නො එකො භික්ඛු. බ්‍රාහ්මණජාතිකොති බ්‍රාහ්මණකුලෙ ජාතො. සො හි උළාරභොගා බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලා පබ්බජිතො. තස්ස කිර එවං අහොසි ‘‘ඉමෙ ලොකියා උභතොසුජාතියා බ්‍රාහ්මණසික්ඛානිප්ඵත්තියා ච බ්‍රාහ්මණො හොති, න අඤ්ඤථාති වදන්ති, භගවා ච එතෙ ආයස්මන්තෙ බ්‍රාහ්මණාති වදති, හන්දාහං භගවන්තං බ්‍රාහ්මණලක්ඛණං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති එතදත්ථමෙව හි භගවා තදා තෙ ථෙරෙ ‘‘බ්‍රාහ්මණා’’ති අභාසි. බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණොති හි ජාතිබ්‍රාහ්මණානං නිබ්බචනං. අරියා පන බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණා. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘බාහිතපාපොති බ්‍රාහ්මණො, සමචරියා සමණොති වුච්චතී’’ති (ධ. ප. 388). වක්ඛති ච ‘‘බාහිත්වා පාපකෙ ධම්මෙ’’ති.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං බ්‍රාහ්මණසද්දස්ස පරමත්ථතො සිඛාපත්තමත්ථං ජානිත්වා. ඉමං උදානන්ති ඉමං පරමත්ථබ්‍රාහ්මණභාවදීපකං උදානං උදානෙසි.
තත්ථ බාහිත්වාති බහි කත්වා, අත්තනො සන්තානතො නීහරිත්වා සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන පජහිත්වාති අත්ථො. පාපකෙ ධම්මෙති ලාමකෙ ධම්මෙ, දුච්චරිතවසෙන තිවිධදුච්චරිතධම්මෙ, චිත්තුප්පාදවසෙන ද්වාදසාකුසලචිත්තුප්පාදෙ, කම්මපථවසෙන දසාකුසලකම්මපථෙ, පවත්තිභෙදවසෙන අනෙකභෙදභින්නෙ සබ්බෙපි අකුසලධම්මෙති අත්ථො. යෙ චරන්ති සදා සතාති යෙ සතිවෙපුල්ලප්පත්තතාය සබ්බකාලං රූපාදීසු ඡසුපි ආරම්මණෙසු සතතවිහාරවසෙන සතා සතිමන්තො හුත්වා චතූහි ඉරියාපථෙහි චරන්ති. සතිග්ගහණෙනෙව චෙත්ථ සම්පජඤ්ඤම්පි ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. ඛීණසංයොජනාති චතූහිපි අරියමග්ගෙහි දසවිධස්ස සංයොජනස්ස සමුච්ඡින්නත්තා පරික්ඛීණසංයොජනා. බුද්ධාති චතුසච්චසම්බොධෙන බුද්ධා. තෙ ච පන සාවකබුද්ධා, පච්චෙකබුද්ධා, සම්මාසම්බුද්ධාති තිවිධා, තෙසු ඉධ සාවකබුද්ධා අධිප්පෙතා. තෙ වෙ ලොකස්මි බ්‍රාහ්මණාති තෙ සෙට්ඨත්ථෙන බ්‍රාහ්මණසඞ්ඛාතෙ ධම්මෙ අරියාය ජාතියා ජාතා, බ්‍රාහ්මණභූතස්ස වා භගවතො ඔරසපුත්තාති ඉමස්මිං සත්තලොකෙ පරමත්ථතො බ්‍රාහ්මණා නාම, න ජාතිගොත්තමත්තෙහි, න ජටාධාරණාදිමත්තෙන වාති අත්ථො. එවං ඉමෙසු ද්වීසු සුත්තෙසු බ්‍රාහ්මණකරා ධම්මා අරහත්තං පාපෙත්වා කථිතා, නානජ්ඣාසයතාය පන සත්තානං දෙසනාවිලාසෙන අභිලාපනානත්තෙන දෙසනානානත්තං වෙදිතබ්බං.
පඤ්චමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.