6. මහාකස්සපසුත්තවණ්ණනා
6. ඡට්ඨෙ රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. තඤ්හි මහාමන්ධාතුමහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා ‘‘රාජගහ’’න්ති වුච්චති. ‘‘දුරභිභවනීයත්තා පටිරාජූනං ගහභූතන්ති රාජගහ’’න්තිආදිනා අඤ්ඤෙනෙත්ථ පකාරෙන වණ්ණයන්ති. කින්තෙහි? නාමමෙතං තස්ස නගරස්ස. තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොති, සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං යක්ඛපරිග්ගහිතං තෙසං වසනට්ඨානං හුත්වා තිට්ඨති. වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙති වෙළුවනන්ති තස්ස විහාරස්ස නාමං. තං කිර අට්ඨාරසහත්ථුබ්බෙධෙන පාකාරෙන පරික්ඛිත්තං බුද්ධස්ස භගවතො වසනානුච්ඡවිකාය මහතියා ගන්ධකුටියා අඤ්ඤෙහි ච පාසාදකුටිලෙණමණ්ඩපචඞ්කමද්වාරකොට්ඨකාදීහි පටිමණ්ඩිතං බහි වෙළූහි පරික්ඛිත්තං අහොසි නීලොභාසං මනොරමං, තෙන ‘‘වෙළුවන’’න්ති වුච්චති. කලන්දකානඤ්චෙත්ථ නිවාපං අදංසු, තස්මා ‘‘කලන්දකනිවාපො’’ති වුච්චති. පුබ්බෙ කිර අඤ්ඤතරො රාජා තං උය්‍යානං කීළනත්ථං පවිට්ඨො සුරාමදමත්තො දිවාසෙය්‍යං උපගතො සුපි, පරිජනොපිස්ස ‘‘සුත්තො රාජා’’ති පුප්ඵඵලාදීහි පලොභියමානො ඉතො චිතො ච පක්කාමි. අථ සුරාගන්ධෙන අඤ්ඤතරස්මා රුක්ඛසුසිරා කණ්හසප්පො නික්ඛමිත්වා රඤ්ඤො අභිමුඛො ආගච්ඡති. තං දිස්වා රුක්ඛදෙවතා ‘‘රඤ්ඤො ජීවිතං දස්සාමී’’ති කලන්දකවෙසෙන ගන්ත්වා කණ්ණමූලෙ සද්දමකාසි. රාජා පටිබුජ්ඣි, කණ්හසප්පො නිවත්තො. සො තං දිස්වා ‘‘ඉමාය කාළකාය මම ජීවිතං දින්න’’න්ති කාළකානං නිවාපං තත්ථ පට්ඨපෙසි, අභයඝොසඤ්ච ඝොසාපෙසි. තස්මා තතො පට්ඨාය තං ‘‘කලන්දකනිවාප’’න්ති සඞ්ඛං ගතං. කලන්දකාති හි කාළකානං නාමං, තස්මිං වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ.
මහාකස්සපොති මහන්තෙහි සීලක්ඛන්ධාදීහි සමන්නාගතත්තා මහන්තො කස්සපොති මහාකස්සපො, අපිච කුමාරකස්සපත්ථෙරං උපාදාය අයං මහාථෙරො ‘‘මහාකස්සපො’’ති වුච්චති. පිප්පලිගුහායන්ති තස්සා කිර ගුහාය ද්වාරසමීපෙ එකො පිප්පලිරුක්ඛො අහොසි, තෙන සා ‘‘පිප්පලිගුහා’’ති පඤ්ඤායිත්ථ. තස්සං පිප්පලිගුහායං. ආබාධිකොති ආබාධො අස්ස අත්ථීති ආබාධිකො, බ්‍යාධිකොති අත්ථො. දුක්ඛිතොති කායසන්නිස්සිතං දුක්ඛං සඤ්ජාතං අස්සාති දුක්ඛිතො, දුක්ඛප්පත්තොති අත්ථො. බාළ්හගිලානොති අධිමත්තගෙලඤ්ඤො, තං පන ගෙලඤ්ඤං සතො සම්පජානො හුත්වා අධිවාසෙසි. අථස්ස භගවා තං පවත්තිං ඤත්වා තත්ථ ගන්ත්වා බොජ්ඣඞ්ගපරිත්තං අභාසි, තෙනෙව ථෙරස්ස සො ආබාධො වූපසමි. වුත්තඤ්හෙතං බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තෙ –
‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා මහාකස්සපො පිප්පලිගුහායං විහරති ආබාධිකො දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙනායස්මා මහාකස්සපො තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා…පෙ… එතදවොච – ‘කච්චි තෙ, කස්සප, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, කච්චි දුක්ඛා වෙදනා පටික්කමන්ති, නො අභික්කමන්ති, පටික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො අභික්කමො’ති? ‘න මෙ, භන්තෙ, ඛමනීයං, න යාපනීයං, බාළ්හා මෙ භන්තෙ, දුක්ඛා වෙදනා අභික්කමන්ති නො පටික්කමන්ති, අභික්කමොසානං පඤ්ඤායති නො පටික්කමො’ති.
‘‘‘සත්තිමෙ, කස්සප, බොජ්ඣඞ්ගා මයා සම්මදක්ඛාතා භාවිතා බහුලීකතා අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්ති. කතමෙ සත්ත? සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඛො, කස්සප, මයා සම්මදක්ඛාතො භාවිතො බහුලීකතො අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති…පෙ… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඛො, කස්සප, මයා සම්මදක්ඛාතො භාවිතො බහුලීකතො අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. ඉමෙ ඛො, කස්සප, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා මයා සම්මදක්ඛාතා භාවිතා බහූලීකතා අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්තී’ති. ‘තග්ඝ භගවා බොජ්ඣඞ්ගා, තග්ඝ, සුගත, බොජ්ඣඞ්ගා’’’ති.
‘‘ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො ආයස්මා මහාකස්සපො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි. වුට්ඨහි චායස්මා මහාකස්සපො තම්හා ආබාධා, තථා පහීනො චායස්මතො මහාකස්සපස්ස සො ආබාධො අහොසී’’ති.
තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො අපරෙන සමයෙන තම්හා ආබාධා වුට්ඨාසී’’ති.
එතදහොසීති පුබ්බෙ ගෙලඤ්ඤදිවසෙසු සද්ධිවිහාරිකෙහි උපනීතං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා විහාරෙ එව අහොසි. අථස්ස තම්හා ආබාධා වුට්ඨිතස්ස එතං ‘‘යංනූනාහං රාජගහං පිණ්ඩාය පවිසෙය්‍ය’’න්ති පරිවිතක්කො අහොසි. පඤ්චමත්තානි දෙවතාසතානීති සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො පරිචාරිකා පඤ්චසතා කකුටපාදිනියො අච්ඡරායො. උස්සුක්කං ආපන්නානි හොන්තීති ථෙරස්ස පිණ්ඩපාතං දස්සාමාති පඤ්චපිණ්ඩපාතසතානි සජ්ජෙත්වා සුවණ්ණභාජනෙහි ආදාය අන්තරාමග්ගෙ ඨත්වා, ‘‘භන්තෙ, ඉමං පිණ්ඩපාතං ගණ්හථ, සඞ්ගහං නො කරොථා’’ති වදමානා පිණ්ඩපාතදානෙ යුත්තප්පයුත්තානි හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස පිණ්ඩපාතප්පටිලාභායා’’ති.
සක්කො කිර දෙවරාජා ථෙරස්ස චිත්තප්පවත්තිං ඤත්වා තා අච්ඡරායො උය්‍යොජෙසි ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ අය්‍යස්ස මහාකස්සපත්ථෙරස්ස පිණ්ඩපාතං දත්වා අත්තනො පතිට්ඨං කරොථා’’ති. එවං හිස්ස අහොසි ‘‘ඉමාසු සබ්බාසු ගතාසු කදාචි එකිස්සාපි හත්ථතො පිණ්ඩපාතං ථෙරො පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, තං තස්සා භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. පටික්ඛිපි ථෙරො, ‘‘භන්තෙ, මය්හං පිණ්ඩපාතං ගණ්හථ, මය්හං පිණ්ඩපාතං ගණ්හථා’’ති වදන්තියො ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ කතපුඤ්ඤා මහාභොගා, අහං දුග්ගතානං සඞ්ගහං කරිස්සාමී’’ති වත්වා, ‘‘භන්තෙ, මා නො නාසෙථ, සඞ්ගහං නො කරොථා’’ති වදන්තියො පුනපි පටික්ඛිපිත්වා පුනපි අපගන්තුං අනිච්ඡමානා යාචන්තියො ‘‘න අත්තනො පමාණං ජානාථ, අපගච්ඡථා’’ති වත්වා අච්ඡරං පහරි. තා ථෙරස්ස අච්ඡරාසද්දං සුත්වා සන්තජ්ජිතා ඨාතුං අසක්කොන්තියො පලායිත්වා දෙවලොකමෙව ගතා. තෙන වුත්තං – ‘‘පඤ්චමත්තානි දෙවතාසතානි පටික්ඛිපිත්වා’’ති.
පුබ්බණ්හසමයන්ති පුබ්බණ්හෙ එකං සමයං, එකස්මිං කාලෙ. නිවාසෙත්වාති විහාරනිවාසනපරිවත්තනවසෙන නිවාසනං දළ්හං නිවාසෙත්වා. පත්තචීවරමාදායාති චීවරං පාරුපිත්වා පත්තං හත්ථෙන ගහෙත්වා. පිණ්ඩාය පාවිසීති පිණ්ඩපාතත්ථාය පාවිසි. දලිද්දවිසිඛාති දුග්ගතමනුස්සානං වසනොකාසො. කපණවිසිඛාති භොගපාරිජුඤ්ඤප්පත්තියා දීනමනුස්සානං වාසො. පෙසකාරවිසිඛාති තන්තවායවාසො. අද්දසා ඛො භගවාති කථං අද්දස? ‘‘ආබාධා වුට්ඨිතො මම පුත්තො කස්සපො කින්නු ඛො කරොතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො වෙළුවනෙ නිසින්නො එව භගවා දිබ්බචක්ඛුනා අද්දස.
එතමත්ථං විදිත්වාති යායං ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස පඤ්චහි අච්ඡරාසතෙහි උපනීතං අනෙකසූපං අනෙකබ්‍යඤ්ජනං දිබ්බපිණ්ඩපාතං පටික්ඛිපිත්වා කපණජනානුග්ගහප්පටිපත්ති වුත්තා, එතමත්ථං ජානිත්වා. ඉමං උදානන්ති ඉමං පරමප්පිච්ඡතාදස්සනමුඛෙන ඛීණාසවස්ස තාදීභාවානුභාවදීපකං උදානං උදානෙසි.
තත්ථ අනඤ්ඤපොසින්ති අඤ්ඤං පොසෙතීති අඤ්ඤපොසී, න අඤ්ඤපොසී අනඤ්ඤපොසී, අත්තනා පොසෙතබ්බස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවෙන අදුතියො, එකකොති අත්ථො. තෙන ථෙරස්ස සුභරතං දස්සෙති. ථෙරො හි කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන කුච්ඡිපරිහාරිකෙන ච පිණ්ඩපාතෙන අත්තානමෙව පොසෙන්තො පරමප්පිච්ඡො හුත්වා විහරති, අඤ්ඤං ඤාතිමිත්තාදීසු කඤ්චි න පොසෙති කත්ථචි අලග්ගභාවතො. අථ වා අඤ්ඤෙන අඤ්ඤතරෙන පොසෙතබ්බතාය අභාවතො අනඤ්ඤපොසී. යො හි එකස්මිංයෙව පච්චයදායකෙ පටිබද්ධචතුපච්චයො සො අනඤ්ඤපොසී නාම න හොති එකායත්තවුත්තිතො. ථෙරො පන ‘‘යථාපි භමරො පුප්ඵ’’න්ති (ධ. ප. 49) ගාථාය වුත්තනයෙන ජඞ්ඝාබලං නිස්සාය පිණ්ඩාය චරන්තො කුලෙසු නිච්චනවො හුත්වා මිස්සකභත්තෙන යාපෙති. තථා හි නං භගවා චන්දූපමප්පටිපදාය ථොමෙසි. අඤ්ඤාතන්ති අභිඤ්ඤාතං, යථාභුච්චගුණෙහි පත්ථටයසං, තෙනෙව වා අනඤ්ඤපොසිභාවෙන අප්පිච්ඡතාසන්තුට්ඨිතාහි ඤාතං. අථ වා අඤ්ඤාතන්ති සබ්බසො පහීනතණ්හතාය ලාභසක්කාරසිලොකනිකාමනහෙතු අත්තානං ජානාපනවසෙන න ඤාතං. අවීතතණ්හො හි පාපිච්ඡො කුහකතාය සම්භාවනාධිප්පායෙන අත්තානං ජානාපෙති. දන්තන්ති ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවසෙන ඉන්ද්‍රියෙසු උත්තමදමනෙන දන්තං. සාරෙ පතිට්ඨිතන්ති විමුත්තිසාරෙ අවට්ඨිතං, අසෙක්ඛසීලක්ඛන්ධාදිකෙ වා සීලාදිසාරෙ පතිට්ඨිතං. ඛීණාසවං වන්තදොසන්ති කාමාසවාදීනං චතුන්නං ආසවානං අනවසෙසං පහීනත්තා ඛීණාසවං. තතො එව රාගාදිදොසානං සබ්බසො වන්තත්තා වන්තදොසං. තමහං බ්‍රූමි බ්‍රාහ්මණන්ති තං යථාවුත්තගුණං පරමත්ථබ්‍රාහ්මණං අහං බ්‍රාහ්මණන්ති වදාමීති. ඉධාපි හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව දෙසනානානත්තං වෙදිතබ්බං.
ඡට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.