4. හුංහුඞ්කසුත්තවණ්ණනා
4. චතුත්ථෙ අජපාලනිග්‍රොධෙති තස්ස කිර ඡායායං අජපාලා ගන්ත්වා නිසීදන්ති, තෙනස්ස ‘‘අජපාලනිග්‍රොධො’’ත්වෙව නාමං උදපාදි. කෙචි පන ‘‘යස්මා තත්ථ වෙදෙ සජ්ඣායිතුං අසමත්ථා මහල්ලකබ්‍රාහ්මණා පාකාරපරික්ඛෙපයුත්තානි නිවෙසනානි කත්වා සබ්බෙ වසිංසු, තස්මා අජපාලනිග්‍රොධොති නාමං ජාත’’න්ති වදන්ති. තත්‍රායං වචනත්ථො – න ජපන්තීති අජපා, මන්තානං අනජ්ඣායකාති අත්ථො, අජපා ලන්ති ආදියන්ති නිවාසං එත්ථාති අජපාලොති. යස්මා වා මජ්ඣන්හිකෙ සමයෙ අන්තො පවිට්ඨෙ අජෙ අත්තනො ඡායාය පාලෙති රක්ඛති, තස්මා ‘අජපාලො’තිස්ස නාමං රූළ්හන්ති අපරෙ. සබ්බථාපි නාමමෙතං තස්ස රුක්ඛස්ස, තස්ස සමීපෙ. සමීපත්ථෙ හි එතං භුම්මං ‘‘අජපාලනිග්‍රොධෙ’’ති.
විමුත්තිසුඛපටිසංවෙදීති තත්‍රපි ධම්මං විචිනන්තො විමුත්තිසුඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්තො නිසීදි. බොධිරුක්ඛතො පුරත්ථිමදිසාභාගෙ එස රුක්ඛො හොති. සත්තාහන්ති ච ඉදං න පල්ලඞ්කසත්තාහතො අනන්තරසත්තාහං. භගවා හි පල්ලඞ්කසත්තාහතො අපරානිපි තීණි සත්තාහානි බොධිසමීපෙයෙව වීතිනාමෙසි.
තත්‍රායං අනුපුබ්බිකථා – භගවති කිර සම්මාසම්බොධිං පත්වා සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසින්නෙ ‘‘න භගවා වුට්ඨාති, කින්නු ඛො අඤ්ඤෙපි බුද්ධත්තකරා ධම්මා අත්ථී’’ති එකච්චානං දෙවතානං කඞ්ඛා උදපාදි. අථ භගවා අට්ඨමෙ දිවසෙ සමාපත්තිතො වුට්ඨාය දෙවතානං කඞ්ඛං ඤත්වා කඞ්ඛාවිධමනත්ථං ආකාසෙ උප්පතිත්වා යමකපාටිහාරියං දස්සෙත්වා තාසං කඞ්ඛං විධමෙත්වා පල්ලඞ්කතො ඊසකං පාචීනනිස්සිතෙ උත්තරදිසාභාගෙ ඨත්වා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි කප්පසතසහස්සඤ්ච උපචිතානං පාරමීනං බලාධිගමට්ඨානං පල්ලඞ්කං බොධිරුක්ඛඤ්ච අනිමිසෙහි චක්ඛූහි ඔලොකයමානො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං අනිමිසචෙතියං නාම ජාතං. අථ පල්ලඞ්කස්ස ච ඨිතට්ඨානස්ස ච අන්තරා පුරත්ථිමතො ච පච්ඡිමතො ච ආයතෙ රතනචඞ්කමෙ චඞ්කමන්තො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං රතනචඞ්කමචෙතියං නාම ජාතං. තතො පච්ඡිමදිසාභාගෙ දෙවතා රතනඝරං මාපයිංසු, තත්ථ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා අභිධම්මපිටකං විසෙසතො අනන්තනයං සමන්තපට්ඨානං විචිනන්තො සත්තාහං වීතිනාමෙසි, තං ඨානං රතනඝරචෙතියං නාම ජාතං. එවං බොධිසමීපෙයෙව චත්තාරි සත්තාහානි වීතිනාමෙත්වා පඤ්චමෙ සත්තාහෙ බොධිරුක්ඛතො අජපාලනිග්‍රොධං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස මූලෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි.
තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨාසීති තතො ඵලසමාපත්තිසමාධිතො යථාකාලපරිච්ඡෙදං වුට්ඨහි, වුට්ඨහිත්වා ච පන තත්ථ එවං නිසින්නෙ භගවති එකො බ්‍රාහ්මණො තං ගන්ත්වා පඤ්හං පුච්ඡි. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො අඤ්ඤතරො’’තිආදි. තත්ථ අඤ්ඤතරොති නාමගොත්තවසෙන අනභිඤ්ඤාතො අපාකටො එකො. හුංහුඞ්කජාතිකොති සො කිර දිට්ඨමඞ්ගලිකො මානථද්ධො මානවසෙන කොධවසෙන ච සබ්බං අවොක්ඛජාතිකං පස්සිත්වා ජිගුච්ඡන්තො ‘‘හුංහු’’න්ති කරොන්තො විචරති, තස්මා ‘‘හුංහුඞ්කජාතිකො’’ති වුච්චති, ‘‘හුහුක්කජාතිකො’’තිපි පාඨො. බ්‍රාහ්මණොති ජාතියා බ්‍රාහ්මණො.
යෙන භගවාති යස්සං දිසායං භගවා නිසින්නො. භුම්මත්ථෙ හි එතං කරණවචනං. යෙන වා දිසාභාගෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන දිසාභාගෙන උපසඞ්කමි. අථ වා යෙනාති හෙතුඅත්ථෙ කරණවචනං, යෙන කාරණෙන භගවා දෙවමනුස්සෙහි උපසඞ්කමිතබ්බො, තෙන කාරණෙන උපසඞ්කමීති අත්ථො. කෙන ච කාරණෙන භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො? නානප්පකාරරොගදුක්ඛාභිපීළිතත්තා ආතුරකායෙහි මහාජනෙහි මහානුභාවො භිසක්කො විය රොගතිකිච්ඡනත්ථං, නානාවිධකිලෙසබ්‍යාධිපීළිතත්තා ආතුරචිත්තෙහි දෙවමනුස්සෙහි කිලෙසබ්‍යාධිතිකිච්ඡනත්ථං ධම්මස්සවනපඤ්හපුච්ඡනාදිකාරණෙහි භගවා උපසඞ්කමිතබ්බො. තෙන අයම්පි බ්‍රාහ්මණො අත්තනො කඞ්ඛං ඡින්දිතුකාමො උපසඞ්කමි.
උපසඞ්කමිත්වාති උපසඞ්කමනපරියොසානදීපනං. අථ වා යං ඨානං උපසඞ්කමි, තතොපි භගවතො සමීපභූතං ආසන්නතරං ඨානං උපගන්ත්වාති අත්ථො. සම්මොදීති සමං සම්මා වා මොදි, භගවා චානෙන, සොපි භගවතා ‘‘කච්චි භොතො ඛමනීයං කච්චි යාපනීය’’න්තිආදිනා පටිසන්ථාරකරණවසෙන සමප්පවත්තමොදො අහොසි. සම්මොදනීයන්ති සම්මොදනාරහං සම්මොදජනනයොග්ගං. කථන්ති කථාසල්ලාපං. සාරණීයන්ති සරිතබ්බයුත්තං සාධුජනෙහි පවත්තෙතබ්බං, කාලන්තරෙ වා චින්තෙතබ්බං. වීතිසාරෙත්වාති නිට්ඨාපෙත්වා. එකමන්තන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො. එකස්මිං ඨානෙ, අතිසම්මුඛාදිකෙ ඡ නිසජ්ජදොසෙ වජ්ජෙත්වා එකස්මිං පදෙසෙති අත්ථො. එතදවොචාති එතං ඉදානි වත්තබ්බං ‘‘කිත්තාවතා නු ඛො’’තිආදිවචනං අවොච.
තත්ථ කිත්තාවතාති කිත්තකෙන පමාණෙන. නූති සංසයත්ථෙ නිපාතො. ඛොති පදපූරණෙ. භොති බ්‍රාහ්මණානං ජාතිසමුදාගතං ආලපනං. තථා හි වුත්තං – ‘‘භොවාදි නාම සො හොති, සචෙ හොති සකිඤ්චනො’’ති (ම. නි. 2.457; ධ. ප. 396). ගොතමාති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. කථං පනායං බ්‍රාහ්මණො සම්පතිසමාගතො භගවතො ගොත්තං ජානාතීති? නායං සම්පතිසමාගතො, ඡබ්බස්සානි පධානකරණකාලෙ උපට්ඨහන්තෙහි පඤ්චවග්ගියෙහි සද්ධිං චරමානොපි, අපරභාගෙ තං වතං ඡඩ්ඩෙත්වා උරුවෙලායං සෙනනිගමෙ එකො අදුතියො හුත්වා පිණ්ඩාය චරමානොපි තෙන බ්‍රාහ්මණෙන දිට්ඨපුබ්බො චෙව සල්ලපිතපුබ්බො ච. තෙන සො පුබ්බෙ පඤ්චවග්ගියෙහි ගය්හමානං භගවතො ගොත්තං අනුස්සරන්තො, ‘‘භො ගොතමා’’ති භගවන්තං ගොත්තෙන ආලපති. යතො පට්ඨාය වා භගවා මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමන්තො අනොමනදීතීරෙ පබ්බජිතො, තතො පභුති ‘‘සමණො ගොතමො’’ති චන්දො විය සූරියො විය ච පාකටො පඤ්ඤාතො, න තස්ස ගොත්තජානනෙ කාරණං ගවෙසිතබ්බං.
බ්‍රාහ්මණකරණාති බ්‍රාහ්මණං කරොන්තීති බ්‍රාහ්මණකරණා, බ්‍රාහ්මණභාවකරාති අත්ථො. එත්ථ ච කිත්තාවතාති එතෙන යෙහි ධම්මෙහි බ්‍රාහ්මණො හොති, තෙසං ධම්මානං පරිමාණං පුච්ඡති. කතමෙ ච පනාති ඉමිනා තෙසං සරූපං පුච්ඡති.
එතමත්ථං විදිත්වාති එතං තෙන පුට්ඨස්ස පඤ්හස්ස සිඛාපත්තං අත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි, න පන තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මං දෙසෙසි. කස්මා? ධම්මදෙසනාය අභාජනභාවතො. තථා හි තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ඉමං ගාථං සුත්වා න සච්චාභිසමයො අහොසි. යථා ච ඉමස්ස, එවං උපකස්ස ආජීවකස්ස බුද්ධගුණප්පකාසනං. ධම්මචක්කප්පවත්තනතො හි පුබ්බභාගෙ භගවතා භාසිතං පරෙසං සුණන්තානම්පි තපුස්සභල්ලිකානං සරණදානං විය වාසනාභාගියමෙව ජාතං, න සෙක්ඛභාගියං, න නිබ්බෙධභාගියං. එසා හි ධම්මතාති.
තත්ථ යො බ්‍රාහ්මණොති යො බාහිතපාපධම්මතාය බ්‍රාහ්මණො, න දිට්ඨමඞ්ගලිකතාය හුංහුඞ්කාරකසාවාදිපාපධම්මයුත්තො හුත්වා කෙවලං ජාතිමත්තකෙන බ්‍රහ්මඤ්ඤං පටිජානාති. සො බ්‍රාහ්මණො බාහිතපාපධම්මත්තා හුංහුඞ්කාරප්පහානෙන නිහුංහුඞ්කො, රාගාදිකසාවාභාවෙන නික්කසාවො, භාවනානුයොගයුත්තචිත්තතාය යතත්තො, සීලසංයමෙන වා සංයතචිත්තතාය යතත්තො, චතුමග්ගඤාණසඞ්ඛාතෙහි වෙදෙහි අන්තං සඞ්ඛාරපරියොසානං නිබ්බානං, වෙදානං වා අන්තං ගතත්තා වෙදන්තගූ. මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස වුසිතත්තා වුසිතබ්‍රහ්මචරියො, ධම්මෙන සො බ්‍රහ්මවාදං වදෙය්‍ය ‘‘බ්‍රාහ්මණො අහ’’න්ති එතං වාදං ධම්මෙන ඤායෙන වදෙය්‍ය. යස්ස සකලලොකසන්නිවාසෙපි කුහිඤ්චි එකාරම්මණෙපි රාගුස්සදො, දොසුස්සදො, මොහුස්සදො, මානුස්සදො, දිට්ඨුස්සදොති ඉමෙ උස්සදා නත්ථි, අනවසෙසං පහීනාති අත්ථො.
චතුත්ථසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.