3. ඛෙමාථෙරීගාථාවණ්ණනා

දහරා ත්වං රූපවතීතිආදිකා ඛෙමාය ථෙරියා ගාථා. අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ පරාධීනවුත්තිකා පරෙසං දාසී අහොසි. සා පරෙසං වෙය්‍යාවච්චකරණෙන ජීවිකං කප්පෙන්තී එකදිවසං පදුමුත්තරස්ස සම්මාසම්බුද්ධස්ස අග්ගසාවකං සුජාතත්ථෙරං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා තයො මොදකෙ දත්වා තංදිවසමෙව අත්තනො කෙසෙ විස්සජ්ජෙත්වා ථෙරස්ස දානං දත්වා ‘‘අනාගතෙ මහාපඤ්ඤා බුද්ධස්ස සාවිකා භවෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං කත්වා යාවජීවං කුසලකම්මෙ අප්පමත්තා හුත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තී අනුක්කමෙන ඡකාමසග්ගෙ, තෙසං තෙසං දෙවරාජූනං මහෙසිභාවෙන උපපන්නා, මනුස්සලොකෙපි අනෙකවාරං චක්කවත්තීනං මණ්ඩලරාජූනඤ්ච මහෙසිභාවං උපගතා මහාසම්පත්තියො අනුභවිත්වා විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ මනුස්සලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා, සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසංවෙගා පබ්බජිත්වා දසවස්සසහස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තී බහුස්සුතා ධම්මකථිකා හුත්වා බහුජනස්ස ධම්මකථනාදිනා පඤ්ඤාසංවත්තනියකම්මං කත්වා තතො චවිත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තී ඉමස්මිං කප්පෙ භගවතො ච කකුසන්ධස්ස භගවතො ච කොණාගමනස්ස කාලෙ විභවසම්පන්නෙ කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා මහන්තං සඞ්ඝාරාමං කාරෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදෙසි.

භගවතො පන කස්සපදසබලස්ස කාලෙ කිකිස්ස කාසිරඤ්ඤො සබ්බජෙට්ඨිකා සමණී නාම ධීතා හුත්වා, සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසංවෙගා අගාරෙයෙව ඨිතා, වීසති වස්සසහස්සානි කොමාරිබ්‍රහ්මචරියං චරන්තී සමණගුත්තාදීහි අත්තනො භගිනීහි සද්ධිං රමණීයං පරිවෙණං කාරෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස නිය්‍යාදෙසි. එවමෙව තත්ථ තත්ථ භවෙ ආයතනගතං උළාරං පුඤ්ඤකම්මං කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මද්දරට්ඨෙ සාකලනගරෙ රාජකුලෙ නිබ්බත්ති. ඛෙමාතිස්සා නාමං අහොසි, සුවණ්ණවණ්ණා කඤ්චනසන්නිභත්තචා. සා වයප්පත්තා බිම්බිසාරරඤ්ඤො ගෙහං ගතා. සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ රූපමත්තා හුත්වා ‘‘රූපෙ දොසං දස්සෙතී’’ති සත්ථු දස්සනාය න ගච්ඡති.

රාජා මනුස්සෙහි වෙළුවනස්ස වණ්ණෙ පකාසාපෙත්වා දෙවියා විහාරදස්සනාය චිත්තං උප්පාදෙසි. අථ දෙවී ‘‘විහාරං පස්සිස්සාමී’’ති රාජානං පටිපුච්ඡි. රාජා ‘‘විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං අදිස්වා ආගන්තුං න ලභිස්සසී’’ති වත්වා පුරිසානං සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘බලක්කාරෙනපි දෙවිං දසබලං දස්සෙථා’’ති. දෙවී විහාරං ගන්ත්වා දිවසභාගං ඛෙපෙත්වා නිවත්තෙන්තී සත්ථාරං අදිස්වාව ගන්තුං ආරද්ධා. අථ නං රාජපුරිසා අනිච්ඡන්තිම්පි සත්ථු සන්තිකං නයිංසු. සත්ථා තං ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ඉද්ධියා දෙවච්ඡරාසදිසං ඉත්ථිං නිම්මිනිත්වා තාලපණ්ණං ගහෙත්වා බීජයමානං අකාසි. ඛෙමා දෙවී තං දිස්වා චින්තෙසි – ‘‘එවරූපා නාම දෙවච්ඡරපටිභාගා ඉත්ථියො භගවතො අවිදූරෙ තිට්ඨන්ති, අහං එතාසං පරිචාරිකතායපි නප්පහොමි, මනම්පි නික්කාරණා පාපචිත්තස්ස වසෙන නට්ඨා’’ති නිමිත්තං ගහෙත්වා තමෙව ඉත්ථිං ඔලොකයමානා අට්ඨාසි. අථස්සා පස්සන්තියාව සත්ථු අධිට්ඨානබලෙන සා ඉත්ථී පඨමවයං අතික්කම්ම මජ්ඣිමවයම්පි අතික්කම්ම පච්ඡිමවයං පත්වා ඛණ්ඩදන්තා පලිතකෙසා වලිත්තචා හුත්වා සද්ධිං තාලපණ්ණෙන පරිවත්තිත්වා පති. තතො ඛෙමා කතාධිකාරත්තා එවං චින්තෙසි – ‘‘එවංවිධම්පි සරීරං ඊදිසං විපත්තිං පාපුණි, මය්හම්පි සරීරං එවංගතිකමෙව භවිස්සතී’’ති. අථස්සා චිත්තාචාරං ඤත්වා සත්ථා –

‘‘යෙ රාගරත්තානුපතන්ති සොතං, සයං කතං මක්කටකොව ජාලං;

එතම්පි ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්ති, අනපෙක්ඛිනො කාමසුඛං පහායා’’ති. –

ගාථමාහ. සා ගාථාපරියොසානෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණීති අට්ඨකථාසු ආගතං. අපදානෙ පන ‘‘ඉමං ගාථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨිතා රාජානං අනුජානාපෙත්වා පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණී’’ති ආගතං. තත්ථායං අපදානපාළි (අප. ථෙරී 2.2.289-383) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මෙසු චක්ඛුමා;

ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි නායකො.

‘‘තදාහං හංසවතියං, ජාතා සෙට්ඨිකුලෙ අහුං;

නානාරතනපජ්ජොතෙ, මහාසුඛසමප්පිතා.

‘‘උපෙත්වා තං මහාවීරං, අස්සොසිං ධම්මදෙසනං;

තතො ජාතප්පසාදාහං, උපෙමි සරණං ජිනං.

‘‘මාතරං පිතරං චාහං, ආයාචිත්වා විනායකං;

නිමන්තයිත්වා සත්තාහං, භොජයිං සහසාවකං.

‘‘අතික්කන්තෙ ච සත්තාහෙ, මහාපඤ්ඤානමුත්තමං;

භික්ඛුනිං එතදග්ගම්හි, ඨපෙසි නරසාරථි.

‘‘තං සුත්වා මුදිතා හුත්වා, පුනො තස්ස මහෙසිනො;

කාරං කත්වාන තං ඨානං, පණිපච්ච පණීදහිං.

‘‘තතො මම ජිනො ආහ, සිජ්ඣතං පණිධී තව;

සසඞ්ඝෙ මෙ කතං කාරං, අප්පමෙය්‍යඵලං තයා.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදා, ඔරසා ධම්මනිම්මිතා;

එතදග්ගමනුප්පත්තා, ඛෙමා නාම භවිස්සති.

‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසූපගා අහං.

‘‘තතො චුතා යාමමගං, තතොහං තුසිතං ගතා;

තතො ච නිම්මානරතිං, වසවත්තිපුරං තතො.

‘‘යත්ථ යත්ථූපපජ්ජාමි, තස්ස කම්මස්ස වාහසා;

තත්ථ තත්ථෙව රාජූනං, මහෙසිත්තමකාරයිං.

‘‘තතො චුතා මනුස්සත්තෙ, රාජූනං චක්කවත්තිනං;

මණ්ඩලීනඤ්ච රාජූනං, මහෙසිත්තමකාරයිං.

‘‘සම්පත්තිං අනුභොත්වාන, දෙවෙසු මනුජෙසු ච;

සබ්බත්ථ සුඛිතා හුත්වා, නෙකකප්පෙසු සංසරිං.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, විපස්සී ලොකනායකො;

උප්පජ්ජි චාරුදස්සනො, සබ්බධම්මවිපස්සකො.

‘‘තමහං ලොකනායකං, උපෙත්වා නරසාරථිං;

ධම්මං භණිතං සුත්වාන, පබ්බජිං අනගාරියං.

‘‘දසවස්සසහස්සානි, තස්ස වීරස්ස සාසනෙ;

බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වාන, යුත්තයොගා බහුස්සුතා.

‘‘පච්චයාකාරකුසලා, චතුසච්චවිසාරදා;

නිපුණා චිත්තකථිකා, සත්ථුසාසනකාරිකා.

‘‘තතො චුතාහං තුසිතං, උපපන්නා යසස්සිනී;

අභිභොමි තහිං අඤ්ඤෙ, බ්‍රහ්මචාරීඵලෙනහං.

‘‘යත්ථ යත්ථූපපන්නාහං, මහාභොගා මහද්ධනා;

මෙධාවිනී සීලවතී, විනීතපරිසාපි ච.

‘‘භවාමි තෙන කම්මෙන, යොගෙන ජිනසාසනෙ;

සබ්බා සම්පත්තියො මය්හං, සුලභා මනසො පියා.

‘‘යොපි මෙ භවතෙ භත්තා, යත්ථ යත්ථ ගතායපි;

විමානෙති න මං කොචි, පටිපත්තිබලෙන මෙ.

‘‘ඉමම්හි භද්දකෙ කප්පෙ, බ්‍රහ්මබන්ධු මහායසො;

නාමෙන කොණාගමනො, උප්පජ්ජි වදතං වරො.

‘‘තදා හි බාරාණසියං, සුසමිද්ධකුලප්පජා;

ධනඤ්ජානී සුමෙධා ච, අහම්පි ච තයො ජනා.

‘‘සඞ්ඝාරාමමදාසිම්හ, දානසහායිකා පුරෙ;

සඞ්ඝස්ස ච විහාරම්පි, උද්දිස්ස කාරිකා මයං.

‘‘තතො චුතා මයං සබ්බා, තාවතිංසූපගා අහුං;

යසසා අග්ගතං පත්තා, මනුස්සෙසු තථෙව ච.

‘‘ඉමස්මිංයෙව කප්පම්හි, බ්‍රහ්මබන්ධු මහායසො;

කස්සපො නාම ගොත්තෙන, උප්පජ්ජි වදතං වරො.

‘‘උපට්ඨාකො මහෙසිස්ස, තදා ආසි නරිස්සරො;

කාසිරාජා කිකී නාම, බාරාණසිපුරුත්තමෙ.

‘‘තස්සාසිං ජෙට්ඨිකා ධීතා, සමණී ඉති විස්සුතා;

ධම්මං සුත්වා ජිනග්ගස්ස, පබ්බජ්ජං සමරොචයිං.

‘‘අනුජානි න නො තාතො, අගාරෙව තදා මයං;

වීසවස්සසහස්සානි, විචරිම්හ අතන්දිතා.

‘‘කොමාරිබ්‍රහ්මචරියං, රාජකඤ්ඤා සුඛෙධිතා;

බුද්ධොපට්ඨානනිරතා, මුදිතා සත්ත ධීතරො.

‘‘සමණී සමණගුත්තා ච, භික්ඛුනී භික්ඛුදායිකා;

ධම්මා චෙව සුධම්මා ච, සත්තමී සඞ්ඝදායිකා.

‘‘අහං උප්පලවණ්ණා ච, පටාචාරා ච කුණ්ඩලා;

කිසාගොතමී ධම්මදින්නා, විසාඛා හොති සත්තමී.

‘‘කදාචි සො නරාදිච්චො, ධම්මං දෙසෙසි අබ්භුතං;

මහානිදානසුත්තන්තං, සුත්වා තං පරියාපුණිං.

‘‘තෙහි කම්මෙහි සුකතෙහි, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.

‘‘පච්ඡිමෙ ච භවෙ දානි, සාකලාය පුරුත්තමෙ;

රඤ්ඤො මද්දස්ස ධීතාම්හි, මනාපා දයිතා පියා.

‘‘සහ මෙ ජාතමත්තම්හි, ඛෙමං තම්හි පුරෙ අහු;

තතො ඛෙමාති නාමං මෙ, ගුණතො උපපජ්ජථ.

‘‘යදාහං යොබ්බනං පත්තා, රූපලාවඤ්ඤභූසිතා;

තදා අදාසි මං තාතො, බිම්බිසාරස්ස රාජිනො.

‘‘තස්සාහං සුප්පියා ආසිං, රූපකෙලායනෙ රතා;

රූපානං දොසවාදීති, න උපෙසිං මහාදයං.

‘‘බිම්බිසාරො තදා රාජා, මමානුග්ගහබුද්ධියා;

වණ්ණයිත්වා වෙළුවනං, ගායකෙ ගාපයී මමං.

‘‘රම්මං වෙළුවනං යෙන, න දිට්ඨං සුගතාලයං;

න තෙන නන්දනං දිට්ඨං, ඉති මඤ්ඤාමසෙ මයං.

‘‘යෙන වෙළුවනං දිට්ඨං, නරනන්දනනන්දනං;

සුදිට්ඨං නන්දනං තෙන, අමරින්දසුනන්දනං.

‘‘විහාය නන්දනං දෙවා, ඔතරිත්වා මහීතලං;

රම්මං වෙළුවනං දිස්වා, න තප්පන්ති සුවිම්හිතා.

‘‘රාජපුඤ්ඤෙන නිබ්බත්තං, බුද්ධපුඤ්ඤෙන භූසිතං;

කො වත්තා තස්ස නිස්සෙසං, වනස්ස ගුණසඤ්චයං.

‘‘තං සුත්වා වනසමිද්ධං, මම සොතමනොහරං;

දට්ඨුකාමා තමුය්‍යානං, රඤ්ඤො ආරොචයිං තදා.

‘‘මහතා පරිවාරෙන, තදා ච සො මහීපති;

මං පෙසෙසි තමුය්‍යානං, දස්සනාය සමුස්සුකං.

‘‘ගච්ඡ පස්ස මහාභොගෙ, වනං නෙත්තරසායනං;

යං සදා භාති සිරියා, සුගතාභානුරඤ්ජිතං.

‘‘යදා ච පිණ්ඩාය මුනි, ගිරිබ්බජපුරුත්තමං;

පවිට්ඨොහං තදායෙව, වනං දට්ඨුමුපාගමිං.

‘‘තදා තං ඵුල්ලවිපිනං, නානාභමරකූජිතං;

කොකිලාගීතසහිතං, මයූරගණනච්චිතං.

‘‘අප්පසද්දමනාකිණ්ණං, නානාචඞ්කමභූසිතං;

කුටිමණ්ඩපසංකිණ්ණං, යොගීවරවිරාජිතං.

‘‘විචරන්තී අමඤ්ඤිස්සං, සඵලං නයනං මම;

තත්ථාපි තරුණං භික්ඛුං, යුත්තං දිස්වා විචින්තයිං.

‘‘ඊදිසෙ විපිනෙ රම්මෙ, ඨිතොයං නවයොබ්බනෙ;

වසන්තමිව කන්තෙන, රූපෙන ච සමන්විතො.

‘‘නිසින්නො රුක්ඛමූලම්හි, මුණ්ඩො සඞ්ඝාටිපාරුතො;

ඣායතෙ වතයං භික්ඛු, හිත්වා විසයජං රතිං.

‘‘නනු නාම ගහට්ඨෙන, කාමං භුත්වා යථාසුඛං;

පච්ඡා ජිණ්ණෙන ධම්මොයං, චරිතබ්බො සුභද්දකො.

‘‘සුඤ්ඤකන්ති විදිත්වාන, ගන්ධගෙහං ජිනාලයං;

උපෙත්වා ජිනමද්දක්ඛං, උදයන්තං ව භාකරං.

‘‘එකකං සුඛමාසීනං, බීජමානං වරිත්ථියා;

දිස්වානෙවං විචින්තෙසිං, නායං ලූඛො නරාසභො.

‘‘සා කඤ්ඤා කනකාභාසා, පදුමානනලොචනා;

බිම්බොට්ඨී කුන්දදසනා, මනොනෙත්තරසායනා.

‘‘හෙමදොලාභසවනා, කලිකාකාරසුත්ථනී;

වෙදිමජ්ඣාව සුස්සොණී, රම්භොරු චාරුභූසනා.

‘‘රත්තංසකුපසංබ්‍යානා, නීලමට්ඨනිවාසනා;

අතප්පනෙය්‍යරූපෙන, හාසභාවසමන්විතා.

‘‘දිස්වා තමෙවං චින්තෙසිං, අහොයමභිරූපිනී;

න මයානෙන නෙත්තෙන, දිට්ඨපුබ්බා කුදාචනං.

‘‘තතො ජරාභිභූතා සා, විවණ්ණා විකතානනා;

භින්නදන්තා සෙතසිරා, සලාලා වදනාසුචි.

‘‘සංඛිත්තකණ්ණා සෙතක්ඛී, ලම්බාසුභපයොධරා;

වලිවිතතසබ්බඞ්ගී, සිරාවිතතදෙහිනී.

‘‘නතඞ්ගා දණ්ඩදුතියා, උප්ඵාසුලිකතා කිසා;

පවෙධමානා පතිතා, නිස්සසන්තී මුහුං මුහුං.

‘‘තතො මෙ ආසි සංවෙගො, අබ්භුතො ලොමහංසනො;

ධිරත්ථු රූපං අසුචිං, රමන්තෙ යත්ථ බාලිසා.

‘‘තදා මහාකාරුණිකො, දිස්වා සංවිග්ගමානසං;

උදග්ගචිත්තො සුගතො, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස ඛෙමෙ සමුස්සයං;

උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං, බාලානං අභිනන්දිතං.

‘‘අසුභාය චිත්තං භාවෙහි, එකග්ගං සුසමාහිතං;

සති කායගතා ත්‍යත්ථු, නිබ්බිදා බහුලා භව.

‘‘යථා ඉදං තථා එතං, යථා එතං තථා ඉදං;

අජ්ඣත්තඤ්ච බහිද්ධා ච, කායෙ ඡන්දං විරාජය.

‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහි, මානානුසයමුජ්ජහ;

තතො මානාභිසමයා, උපසන්තා චරිස්සසි.

‘‘යෙ රාගරත්තානුපතන්ති සොතං, සයං කතං මක්කටකොව ජාලං;

එතම්පි ඡෙත්වාන පරිබ්බජන්ති, අනපෙක්ඛිනො කාමසුඛං පහාය.

‘‘තතො කල්ලිතචිත්තං මං, ඤත්වාන නරසාරථි;

මහානිදානං දෙසෙසි, සුත්තන්තං විනයාය මෙ.

‘‘සුත්වා සුත්තන්තසෙට්ඨං තං, පුබ්බසඤ්ඤමනුස්සරිං;