8. සොණාථෙරීගාථාවණ්ණනා

දස පුත්තෙ විජායිත්වාතිආදිකා සොණාය ථෙරියා ගාථා. අයම්පි පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා එකදිවසං සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තී සත්ථාරං එකං භික්ඛුනිං ආරද්ධවීරියානං භික්ඛුනීනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා, අධිකාරකම්මං කත්වා සයම්පි තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා යාවජීවං පුඤ්ඤානි කත්වා, තතො චුතා කප්පසතසහස්සං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තා පතිකුලං ගතා දස පුත්තධීතරො ලභිත්වා බහුපුත්තිකාති පඤ්ඤායිත්ථ. සා සාමිකෙ පබ්බජිතෙ වයප්පත්තෙ පුත්තධීතරො ඝරාවාසෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සබ්බං ධනං පුත්තානං විභජිත්වා අදාසි, න කිඤ්චි අත්තනො ඨපෙසි. තං පුත්තා ච ධීතරො ච කතිපාහමෙව උපට්ඨහිත්වා පරිභවං අකංසු. සා ‘‘කිං මය්හං ඉමෙහි පරිභවාය ඝරෙ වසන්තියා’’ති භික්ඛුනියො උපසඞ්කමිත්වා පබ්බජ්ජං යාචි. තං භික්ඛුනියො පබ්බාජෙසුං. සා ලද්ධූපසම්පදා ‘‘අහං මහල්ලිකාකාලෙ පබ්බජිත්වා අප්පමත්තාය භවිතබ්බ’’න්ති භික්ඛුනීනං වත්තපටිවත්තං කරොන්තී ‘‘සබ්බරත්තිං සමණධම්මං කරිස්සාමී’’ති හෙට්ඨාපාසාදෙ එකථම්භං හත්ථෙන ගහෙත්වා තං අවිජහමානා සමණධම්මං කරොන්තී චඞ්කමමානාපි ‘‘අන්ධකාරෙ ඨානෙ රුක්ඛාදීසු යත්ථ කත්ථචි මෙ සීසං පටිහඤ්ඤෙය්‍යා’’ති රුක්ඛං හත්ථෙන ගහෙත්වා තං අවිජහමානාව සමණධම්මං කරොති. තතො පට්ඨාය සා ආරද්ධවීරියතාය පාකටා අහොසි. සත්ථා තස්සා ඤාණපරිපාකං දිස්වා ගන්ධකුටියං නිසින්නොව ඔභාසං ඵරිත්වා සම්මුඛෙ නිසින්නො විය අත්තානං දස්සෙත්වා –

‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, අපස්සං ධම්මමුත්තමං;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, පස්සතො ධම්මමුත්තම’’න්ති. (ධ. ප. 115) –

ගාථං අභාසි. සා ගාථාපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙරී 2.3.220-243) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මාන පාරගූ;

ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි නායකො.

‘‘තදා සෙට්ඨිකුලෙ ජාතා, සුඛිතා පූජිතා පියා;

උපෙත්වා තං මුනිවරං, අස්සොසිං මධුරං වචං.

‘‘ආරද්ධවීරියානග්ගං, වණ්ණෙසි භික්ඛුනිං ජිනො;

තං සුත්වා මුදිතා හුත්වා, කාරං කත්වාන සත්ථුනො.

‘‘අභිවාදිය සම්බුද්ධං, ඨානං තං පත්ථයිං තදා;

අනුමොදි මහාවීරො, සිජ්ඣතං පණිධී තව.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදා, ඔරසා ධම්මනිම්මිතා;

සොණාති නාම නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවිකා.

‘‘තං සුත්වා මුදිතා හුත්වා, යාවජීවං තදා ජිනං;

මෙත්තචිත්තා පරිචරිං, පච්චයෙහි විනායකං.

‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.

‘‘පච්ඡිමෙ ච භවෙ දානි, ජාතා සෙට්ඨිකුලෙ අහං;

සාවත්ථියං පුරවරෙ, ඉද්ධෙ ඵීතෙ මහද්ධනෙ.

‘‘යදා ච යොබ්බනප්පත්තා, ගන්ත්වා පතිකුලං අහං;

දස පුත්තානි අජනිං, සුරූපානි විසෙසතො.

‘‘සුඛෙධිතා ච තෙ සබ්බෙ, ජනනෙත්තමනොහරා;

අමිත්තානම්පි රුචිතා, මම පගෙව තෙ සියා.

‘‘තතො මය්හං අකාමාය, දසපුත්තපුරක්ඛතො;

පබ්බජිත්ථ ස මෙ භත්තා, දෙවදෙවස්ස සාසනෙ.

‘‘තදෙකිකා විචින්තෙසිං, ජීවිතෙනාලමත්ථු මෙ;

චත්තාය පතිපුත්තෙහි, වුඩ්ඪාය ච වරාකියා.

‘‘අහම්පි තත්ථ ගච්ඡිස්සං, සම්පත්තො යත්ථ මෙ පති;

එවාහං චින්තයිත්වාන, පබ්බජිං අනගාරියං.

‘‘තතො ච මං භික්ඛුනියො, එකං භික්ඛුනුපස්සයෙ;

විහාය ගච්ඡුමොවාදං, තාපෙහි උදකං ඉති.

‘‘තදා උදකමාහිත්වා, ඔකිරිත්වාන කුම්භියා;

චුල්ලෙ ඨපෙත්වා ආසීනා, තතො චිත්තං සමාදහිං.

‘‘ඛන්ධෙ අනිච්චතො දිස්වා, දුක්ඛතො ච අනත්තතො;

ඛෙපෙත්වා ආසවෙ සබ්බෙ, අරහත්තමපාපුණිං.

‘‘තදාගන්ත්වා භික්ඛුනියො, උණ්හොදකමපුච්ඡිසුං;

තෙජොධාතුමධිට්ඨාය, ඛිප්පං සන්තාපයිං ජලං.

‘‘විම්හිතා තා ජිනවරං, එතමත්ථමසාවයුං;

තං සුත්වා මුදිතො නාථො, ඉමං ගාථං අභාසථ.

‘‘යො ච වස්සසතං ජීවෙ, කුසීතො හීනවීරියො;

එකාහං ජීවිතං සෙය්‍යො, වීරියමාරභතො දළ්හං.

‘‘ආරාධිතො මහාවීරො, මයා සුප්පටිපත්තියා;

ආරද්ධවීරියානග්ගං, මමාහ ස මහාමුනි.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අථ නං භගවා භික්ඛුනියො පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො ආරද්ධවීරියානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. සා එකදිවසං අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා උදානවසෙන –

102. ‘‘දස පුත්තෙ විජායිත්වා, අස්මිං රූපසමුස්සයෙ;

තතොහං දුබ්බලා ජිණ්ණා, භික්ඛුනිං උපසඞ්කමිං.

103. ‘‘සා මෙ ධම්මමදෙසෙසි, ඛන්ධායතනධාතුයො;

තස්සා ධම්මං සුණිත්වාන, කෙසෙ ඡෙත්වාන පබ්බජිං.

104. ‘‘තස්සා මෙ සික්ඛමානාය, දිබ්බචක්ඛු විසොධිතං;

පුබ්බෙනිවාසං ජානාමි, යත්ථ මෙ වුසිතං පුරෙ.

105. ‘‘අනිමිත්තඤ්ච භාවෙමි, එකග්ගා සුසමාහිතා;

අනන්තරාවිමොක්ඛාසිං, අනුපාදාය නිබ්බුතා.

106. ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා, තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකා;

ධි තවත්ථු ජරෙ ජම්මෙ, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති. – ඉමා ගාථා අභාසි;

තත්ථ රූපසමුස්සයෙති රූපසඞ්ඛාතෙ සමුස්සයෙ. අයඤ්හි රූපසද්දො ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.60) රූපායතනෙ ආගතො. ‘‘යංකිඤ්චි රූපං අතීතානාගතපච්චුප්පන්න’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.181) රූපක්ඛන්ධෙ. ‘‘පියරූපෙ සාතරූපෙ රජ්ජතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.409) සභාවෙ. ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.338; අ. නි. 1.427-434) කසිණායතනෙ. ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (දී. නි. 3.339; අ. නි. 1.435-442) රූපඣානෙ. ‘‘අට්ඨිඤ්ච පටිච්ච න්හාරුඤ්ච පටිච්ච මංසඤ්ච පටිච්ච චම්මඤ්ච පටිච්ච ආකාසො පරිවාරිතො රූපන්ත්වෙව සඞ්ඛං ගච්ඡතී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.306) රූපකායෙ. ඉධාපි රූපකායෙව දට්ඨබ්බො. සමුස්සයසද්දොපි අට්ඨීනං සරීරස්ස පරියායො. ‘‘සතන්ති සමුස්සයා’’තිආදීසු අට්ඨිසරීරපරියායෙ. ‘‘ආතුරං අසුචිං පූතිං, පස්ස නන්දෙ සමුස්සය’’න්තිආදීසු (ථෙරගා. 19) සරීරෙ. ඉධාපි සරීරෙ එව දට්ඨබ්බො. තෙන වුත්තං – ‘‘රූපසමුස්සයෙ’’ති, රූපසඞ්ඛාතෙ සමුස්සයෙ සරීරෙති අත්ථො. ඨත්වාති වචනසෙසො. අස්මිං රූපසමුස්සයෙති හි ඉමස්මිං රූපසමුස්සයෙ ඨත්වා ඉමං රූපකායං නිස්සාය දස පුත්තෙ විජායිත්වාති යොජනා. තතොති තස්මා දසපුත්තවිජායනහෙතු. සා හි පඨමවයං අතික්කමිත්වා පුත්තකෙ විජායන්තී අනුක්කමෙන දුබ්බලසරීරා ජරාජිණ්ණා ච අහොසි. තෙන වුත්තං ‘‘තතොහං දුබ්බලා ජිණ්ණා’’ති.

තස්සාති තතො, තස්සාති වා තස්සා සන්තිකෙ. පුන තස්සාති කරණෙ සාමිවචනං, තායාති අත්ථො. සික්ඛමානායාති තිස්සොපි සික්ඛා සික්ඛමානා.

අනන්තරාවිමොක්ඛාසින්ති අග්ගමග්ගස්ස අනන්තරා උප්පන්නවිමොක්ඛා ආසිං. රූපී රූපානි පස්සතීතිආදයො හි අට්ඨපි විමොක්ඛා අනන්තරවිමොක්ඛා නාම න හොන්ති. මග්ගානන්තරං අනුප්පත්තා හි ඵලවිමොක්ඛා ඵලසමාපත්තිකාලෙ පවත්තමානාපි පඨමමග්ගානන්තරමෙව සමුප්පත්තිතො තං උපාදාය අනන්තරවිමොක්ඛා නාම, යථා මග්ගසමාධි ආනන්තරිකසමාධීති වුච්චති. අනුපාදාය නිබ්බුතාති රූපාදීසු කිඤ්චිපි අග්ගහෙත්වා කිලෙසපරිනිබ්බානෙන නිබ්බුතා ආසිං.

එවං විජ්ජාත්තයං විභාවෙත්වා අරහත්තඵලෙන කූටං ගණ්හන්තී උදානෙත්වා, ඉදානි ජරාය චිරකාලං උපද්දුතසරීරං විගරහන්තී සහ වත්ථුනා තස්ස සමතික්කන්තභාවං විභාවෙතුං ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා’’ති ඔසානගාථමාහ. තත්ථ ධි තවත්ථු ජරෙ ජම්මෙති අඞ්ගානං සිථිලභාවකරණාදිනා ජරෙ ජම්මෙ ලාමකෙ හීනෙ තව තුය්හං ධි අත්ථු ධිකාරො හොතු. නත්ථි දානි පුනබ්භවොති තස්මා ත්වං මයා අතික්කන්තා අභිභූතාසීති අධිප්පායො.

සොණාථෙරීගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.