2. උත්තමාථෙරීගාථාවණ්ණනා

චතුක්ඛත්තුං පඤ්චක්ඛත්තුන්තිආදිකා උත්තමාය ථෙරියා ගාථා. අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරා තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනන්තී විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ බන්ධුමතීනගරෙ අඤ්ඤතරස්ස කුටුම්බිකස්ස ගෙහෙ ඝරදාසී හුත්වා නිබ්බත්ති. සා වයප්පත්තා අත්තනො අය්‍යකානං වෙය්‍යාවච්චං කරොන්තී ජීවති. තෙන ච සමයෙන බන්ධුමරාජා පුණ්ණමීදිවසෙ උපොසථිකො හුත්වා පුරෙභත්තං දානානි දත්වා පච්ඡාභත්තං ගන්ත්වා ධම්මං සුණාති. අථ මහාජනා යථා රාජා පටිපජ්ජති, තථෙව පුණ්ණමීදිවසෙ උපොසථඞ්ගානි සමාදාය වත්තන්ති. අථස්සා දාසියා එතදහොසි – ‘‘එතරහි ඛො මහාරාජා මහාජනා ච උපොසථඞ්ගානි සමාදාය වත්තන්ති, යංනූනාහං උපොසථදිවසෙසු උපොසථසීලං සමාදාය වත්තෙය්‍ය’’න්ති. සා තථා කරොන්තී සුපරිසුද්ධං උපොසථසීලං රක්ඛිත්වා තාවතිංසෙසු නිබ්බත්තා අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තී ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං සෙට්ඨිකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්වා පටාචාරාය ථෙරියා සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා තං මත්ථකං පාපෙතුං නාසක්ඛි. පටාචාරා ථෙරී තස්සා චිත්තාචාරං ඤත්වා ඔවාදමදාසි. සා තස්සා ඔවාදෙ ඨත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙරී 2.2.1-21) –

‘‘නගරෙ බන්ධුමතියා, බන්ධුමා නාම ඛත්තියො;

දිවසෙ පුණ්ණමාය සො, උපවසි උපොසථං.

‘‘අහං තෙන සමයෙන, කුම්භදාසී අහං තහිං;

දිස්වා සරාජකං සෙනං, එවාහං චින්තයිං තදා.

‘‘රාජාපි රජ්ජං ඡඩ්ඩෙත්වා, උපවසි උපොසථං;

සඵලං නූන තං කම්මං, ජනකායො පමොදිතො.

‘‘යොනිසො පච්චවෙක්ඛිත්වා, දුග්ගච්චඤ්ච දලිද්දතං;

මානසං සම්පහංසිත්වා, උපවසිං උපොසථං.

‘‘අහං උපොසථං කත්වා, සම්මාසම්බුද්ධසාසනෙ;

තෙන කම්මෙන සුකතෙන, තාවතිංසමගච්ඡහං.

‘‘තත්ථ මෙ සුකතං බ්‍යම්හං, උබ්භයොජනමුග්ගතං;

කූටාගාරවරූපෙතං, මහාසනසුභූසිතං.

‘‘අච්ඡරා සතසහස්සා, උපතිට්ඨන්ති මං සදා;

අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතික්කම්ම, අතිරොචාමි සබ්බදා.

‘‘චතුසට්ඨිදෙවරාජූනං, මහෙසිත්තමකාරයිං;

තෙසට්ඨිචක්කවත්තීනං, මහෙසිත්තමකාරයිං.

‘‘සුවණ්ණවණ්ණා හුත්වාන, භවෙසු සංසරාමහං;

සබ්බත්ථ පවරා හොමි, උපොසථස්සිදං ඵලං.

‘‘හත්ථියානං අස්සයානං, රථයානඤ්ච සීවිකං;

ලභාමි සබ්බමෙවෙතං, උපොසථස්සිදං ඵලං.

‘‘සොණ්ණමයං රූපිමයං, අථොපි ඵලිකාමයං;

ලොහිතඞ්ගමයඤ්චෙව, සබ්බං පටිලභාමහං.

‘‘කොසෙය්‍යකම්බලියානි, ඛොමකප්පාසිකානි ච;

මහග්ඝානි ච වත්ථානි, සබ්බං පටිලභාමහං.

‘‘අන්නං පානං ඛාදනීයං, වත්ථසෙනාසනානි ච;

සබ්බමෙතං පටිලභෙ, උපොසථස්සිදං ඵලං.

‘‘වරගන්ධඤ්ච මාලඤ්ච, චුණ්ණකඤ්ච විලෙපනං;

සබ්බමෙතං පටිලභෙ, උපොසථස්සිදං ඵලං.

‘‘කූටාගාරඤ්ච පාසාදං, මණ්ඩපං හම්මියං ගුහං;

සබ්බමෙතං පටිලභෙ, උපොසථස්සිදං ඵලං.

‘‘ජාතියා සත්තවස්සාහං, පබ්බජිං අනගාරියං;

අඩ්ඪමාසෙ අසම්පත්තෙ, අරහත්තමපාපුණිං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං, භවා සබ්බෙ සමූහතා;

සබ්බාසවපරික්ඛීණා, නත්ථි දානි පුනබ්භවො.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, උපොසථස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා උදානවසෙන –

42. ‘‘චතුක්ඛත්තුං පඤ්චක්ඛත්තුං, විහාරා උපනික්ඛමිං;

අලද්ධා චෙතසො සන්තිං, චිත්තෙ අවසවත්තිනී.

43. ‘‘සා භික්ඛුනිං උපාගච්ඡිං, යා මෙ සද්ධායිකා අහු;

සා මෙ ධම්මමදෙසෙසි, ඛන්ධායතනධාතුයො.

44. ‘‘තස්සා ධම්මං සුණිත්වාන, යථා මං අනුසාසි සා;

සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන, නිසීදිං පීතිසුඛසමප්පිතා;

අට්ඨමියා පාදෙ පසාරෙසිං, තමොඛන්ධං පදාලියා’’ති. –

ඉමා ගාථා අභාසි.

තත්ථ සා භික්ඛුනිං උපාගච්ඡිං , යා මෙ සද්ධායිකා අහූති යා මයා සද්ධාතබ්බා සද්ධෙය්‍යවචනා අහොසි, තං භික්ඛුනිං සාහං උපගච්ඡිං උපසඞ්කමිං, පටාචාරාථෙරිං සද්ධාය වදති. ‘‘සා භික්ඛුනී උපගච්ඡි, යා මෙ සාධයිකා’’තිපි පාඨො. සා පටාචාරා භික්ඛුනී අනුකම්පාය මං උපගච්ඡි, යා මය්හං සදත්ථස්ස සාධිකාති අත්ථො. සා මෙ ධම්මමදෙසෙසි, ඛන්ධායතනධාතුයොති සා පටාචාරා ථෙරී ‘‘ඉමෙ පඤ්චක්ඛන්ධා, ඉමානි ද්වාදසායතනානි, ඉමා අට්ඨාරස ධාතුයො’’ති ඛන්ධාදිකෙ විභජිත්වා දස්සෙන්තී මය්හං ධම්මං දෙසෙසි.

තස්සා ධම්මං සුණිත්වානාති තස්සා පටිසම්භිදාප්පත්තාය ථෙරියා සන්තිකෙ ඛන්ධාදිවිභාගපුබ්බඞ්ගමං අරියමග්ගං පාපෙත්වා දෙසිතසණ්හසුඛුමවිපස්සනාධම්මං සුත්වා. යථා මං අනුසාසි සාති සා ථෙරී යථා මං අනුසාසි ඔවදි, තථා පටිපජ්ජන්තී පටිපත්තිං මත්ථකං පාපෙත්වාපි සත්තාහං එකපල්ලඞ්කෙන නිසීදිං. කථං? පීතිසුඛසමප්පිතාති ඣානමයෙන පීතිසුඛෙන සමඞ්ගීභූතා. අට්ඨමියා පාදෙ පසාරෙසිං, තමොඛන්ධං පදාලියාති අනවසෙසං මොහක්ඛන්ධං අග්ගමග්ගෙන පදාලෙත්වා අට්ඨමෙ දිවසෙ පල්ලඞ්කං භින්දන්තී පාදෙ පසාරෙසිං. ඉදමෙව චස්සා අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං අහොසි.

උත්තමාථෙරීගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.