3. සුමඞ්ගලමාතුථෙරීගාථාවණ්ණනා

සුමුත්තිකාතිආදිකා සුමඞ්ගලමාතාය ථෙරියා ගාථා. අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරා තත්ථ තත්ථ භවෙ කුසලං උපචිනිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං දලිද්දකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තා අඤ්ඤතරස්ස නළකාරස්ස දින්නා පඨමගබ්භෙයෙව පච්ඡිමභවිකං පුත්තං ලභි. තස්ස සුමඞ්ගලොති නාමං අහොසි. තතො පට්ඨාය සා සුමඞ්ගලමාතාති පඤ්ඤායිත්ථ. යස්මා පනස්සා නාමගොත්තං න පාකටං, තස්මා ‘‘අඤ්ඤතරා ථෙරී භික්ඛුනී අපඤ්ඤාතා’’ති පාළියං වුත්තං. සොපිස්සා පුත්තො විඤ්ඤුතං පත්තො පබ්බජිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා සුමඞ්ගලත්ථෙරොති පාකටො අහොසි. තස්ස මාතා භික්ඛුනීසු පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තී එකදිවසං ගිහිකාලෙ අත්තනා ලද්ධදුක්ඛං පච්චවෙක්ඛිත්වා සංවෙගජාතා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පත්වා උදානෙන්තී –

23. ‘‘සුමුත්තිකා සුමුත්තිකා, සාධුමුත්තිකාම්හි මුසලස්ස;

අහිරිකො මෙ ඡත්තකං වාපි, උක්ඛලිකා මෙ දෙඩ්ඩුභං වාති.

24. ‘‘රාගඤ්ච අහං දොසඤ්ච, චිච්චිටි චිච්චිටීති විහනාමි;

සා රුක්ඛමූලමුපගම්ම, ‘අහො සුඛ’න්ති සුඛතො ඣායාමී’’ති. –

ඉමා ද්වෙ ගාථා අභාසි.

තත්ථ සුමුත්තිකාති සුමුත්තා. ක-කාරො පදපූරණමත්තං, සුට්ඨු මුත්තා වතාති අත්ථො. සා සාසනෙ අත්තනා පටිලද්ධසම්පත්තිං දිස්වා පසාදවසෙන, තස්සා වා පසංසාවසෙන ආමන්තෙත්වා වුත්තං ‘‘සුමුත්තිකා සුමුත්තිකා’’ති. යං පන ගිහිකාලෙ විසෙසතො ජිගුච්ඡති, තතො විමුත්තිං දස්සෙන්තී ‘‘සාධුමුත්තිකාම්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාධුමුත්තිකාම්හීති සම්මදෙව මුත්තා වත අම්හි. මුසලස්සාති මුසලතො. අයං කිර දලිද්දභාවෙන ගිහිකාලෙ සයමෙව මුසලකම්මං කරොති, තස්මා එවමාහ. අහිරිකො මෙති මම සාමිකො අහිරිකො නිල්ලජ්ජො, සො මම න රුච්චතීති වචනසෙසො. පකතියාව කාමෙසු විරත්තචිත්තතාය කාමාධිමුත්තානං පවත්තිං ජිගුච්ඡන්තී වදති. ඡත්තකං වාපීති ජීවිතහෙතුකෙන කරීයමානං ඡත්තකම්පි මෙ න රුච්චතීති අත්ථො. වා-සද්දො අවුත්තසමුච්චයත්ථො, තෙන පෙළාචඞ්කොටකාදිං සඞ්ගණ්හාති. වෙළුදණ්ඩාදීනි ගහෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ ඡත්තාදීනං කරණවසෙන දුක්ඛජීවිතං ජිගුච්ඡන්තී වදති. ‘‘අහිතකො මෙ වාතො වාතී’’ති කෙචි වත්වා අහිතකො ජරාවහො ගිහිකාලෙ මම සරීරෙ වාතො වායතීති අත්ථං වදන්ති. අපරෙ පන ‘‘අහිතකො පරෙසං දුග්ගන්ධතරො ච මම සරීරතො වාතො වායතී’’ති අත්ථං වදන්ති. උක්ඛලිකා මෙ දෙඩ්ඩුභං වාතීති මෙ මම භත්තපචනභාජනං චිරපාරිවාසිකභාවෙන අපරිසුද්ධතාය උදකසප්පගන්ධං වායති, තතො අහං සාධුමුත්තිකාම්හීති යොජනා.

රාගඤ්ච අහං දොසඤ්ච, චිච්චිටි චිච්චිටීති විහනාමීති අහං කිලෙසජෙට්ඨකං රාගඤ්ච දොසඤ්ච චිච්චිටි චිච්චිටීති ඉමිනා සද්දෙන සද්ධිං විහනාමි විනාසෙමි, පජහාමීති අත්ථො. සා කිර අත්තනො සාමිකං ජිගුච්ඡන්තී තෙන දිවසෙ දිවසෙ ඵාලියමානානං සුක්ඛානං වෙළුදණ්ඩාදීනං සද්දං ගරහන්තී තස්ස පහානං රාගදොසපහානෙන සමං කත්වා අවොච. සා රුක්ඛමූලමුපගම්මාති සා අහං සුමඞ්ගලමාතා විවිත්තං රුක්ඛමූලං උපසඞ්කමිත්වා. සුඛතො ඣායාමීති සුඛන්ති ඣායාමි, කාලෙන කාලං සමාපජ්ජන්තී ඵලසුඛං නිබ්බානසුඛඤ්ච පටිසංවෙදියමානා ඵලජ්ඣානෙන ඣායාමීති අත්ථො. අහො සුඛන්ති ඉදං පනස්සා සමාපත්තිතො පච්ඡා පවත්තමනසිකාරවසෙන වුත්තං, පුබ්බාභොගවසෙනාතිපි යුජ්ජතෙව.

සුමඞ්ගලමාතුථෙරීගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.