7. කාතියානත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
උට්ඨෙහීතිආදිකා ආයස්මතො කාතියානත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස කොසියගොත්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තො, මාතුගොත්තවසෙන පන කාතියානොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො සාමඤ්ඤකානිත්ථෙරස්ස ගිහිසහායො ථෙරං දිස්වා පබ්බජිතො සමණධම්මං කරොන්තො රත්තිං ‘‘නිද්දාභිභවං විනොදෙස්සාමී’’ති චඞ්කමං ආරුහි. සො චඞ්කමන්තො නිද්දාය අභිභූතො පචලායමානො පරිපතිත්වා තත්ථෙව අනන්තරහිතාය භූමියා නිපජ්ජි, සත්ථා තස්ස තං පවත්තිං දිස්වා සයං තත්ථ ගන්ත්වා ආකාසෙ ඨත්වා ‘‘කාතියානා’’ති සඤ්ඤං අදාසි. සො සත්ථාරං දිස්වා උට්ඨහිත්වා වන්දිත්වා සංවෙගජාතො අට්ඨාසි. අථස්ස සත්ථා ධම්මං දෙසෙන්තො –
411. ‘‘උට්ඨෙහි නිසීද කාතියාන, මා නිද්දාබහුලො අහු ජාගරස්සු;
මා තං අලසං පමත්තබන්ධු, කූටෙනෙව ජිනාතු මච්චුරාජා.
412. ‘‘සෙය්‍යථාපි මහාසමුද්දවෙගො, එවං ජාතිජරාති වත්තතෙ තං;
සො කරොහි සුදීපමත්තනො ත්වං, න හි තාණං තව විජ්ජතෙව අඤ්ඤං.
413. ‘‘සත්ථා හි විජෙසි මග්ගමෙතං, සඞ්ගා ජාතිජරාභයා අතීතං;
පුබ්බාපරරත්තමප්පමත්තො, අනුයුඤ්ජස්සු දළ්හං කරොහි යොගං.
414. ‘‘පුරිමානි පමුඤ්ච බන්ධනානි, සඞ්ඝාටිඛුරමුණ්ඩභික්ඛභොජී;
මා ඛිඩ්ඩාරතිඤ්ච මා නිද්දං, අනුයුඤ්ජිත්ථ ඣාය කාතියාන.
415. ‘‘ඣායාහි ජිනාහි කාතියාන, යොගක්ඛෙමපථෙසු කොවිදොසි;
පප්පුය්‍ය අනුත්තරං විසුද්ධිං, පරිනිබ්බාහිසි වාරිනාව ජොති.
416. ‘‘පජ්ජොතකරො පරිත්තරංසො, වාතෙන විනම්‍යතෙ ලතාව;
එවම්පි තුවං අනාදියානො, මාරං ඉන්දසගොත්ත නිද්ධුනාහි;
සො වෙදයිතාසු වීතරාගො, කාලං කඞ්ඛ ඉධෙව සීතිභූතො’’ති. –
ඉමා ගාථා අභාසි.
තත්ථ උට්ඨෙහීති නිද්දූපගමනතො උට්ඨහන්තො උට්ඨානවීරියං කරොහි. යස්මා නිපජ්ජා නාම කොසජ්ජපක්ඛියා, තස්මා මා සයි. නිසීදාති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා නිසීද. කාතියානාති තං නාමෙන ආලපති. මා නිද්දාබහුලො අහූති නිද්දාබහුලො නිද්දාභිභූතො මා අහු. ජාගරස්සූති ජාගර, ජාගරියමනුයුත්තො හොහි. මා තං අලසන්ති ජාගරියං අනනුයුඤ්ජන්තං තං අලසං කුසීතං පමත්තබන්ධු මච්චුරාජා කූටෙනෙව අද්දුහනෙන විය නෙසාදො මිගං වා පක්ඛිං වා ජරාරොගෙහි මා ජිනාතු මා අභිභවතු, මා අජ්ඣොත්ථරතූති අත්ථො.
සෙය්‍යථාපීති සෙය්‍යථා අපි. මහාසමුද්දවෙගොති මහාසමුද්දස්ස ඌමිවෙගො. එවන්ති යථා නාම මහාසමුද්දඌමිවෙගො උපරූපරි උට්ඨහන්තො තං අභික්කමිතුං අසක්කොන්තං පුරිසං අභිභවති, එවං ජාති ජරා ච කොසජ්ජාභිභූතං තං අතිවත්තතෙ උපරූපරි අජ්ඣොත්ථරති. සො කරොහීති සො ත්වං, කාතියාන, චතූහි ඔඝෙහි අනජ්ඣොත්ථරණීයං අරහත්තඵලසඞ්ඛාතං සුදීපං අත්තනො කරොහි අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙහි. න හි තාණං තව විජ්ජතෙව අඤ්ඤන්ති හීති හෙතුඅත්ථෙ නිපාතො. යස්මා තතො අග්ගඵලතො අඤ්ඤං තව තාණං නාම ඉධ වා හුරං වා න උපලබ්භති, තස්මා තං අරහත්තසඞ්ඛාතං සුදීපං කරොහීති.
සත්ථා හි විජෙසි මග්ගමෙතන්ති යං සාධෙතුං අවිසහන්තා යතො පරාජිතා පුථූ අඤ්ඤතිත්ථියා, තදෙතං තස්ස සුදීපස්ස කාරණභූතං පඤ්චවිධසඞ්ගතො ජාතිආදිභයතො ච අතීතං අරියමග්ගං දෙවපුත්තමාරාදිකෙ අභිභවිත්වා තුය්හං සත්ථා විජෙසි සාධෙසි. යස්මා සත්ථු සන්තකං නාම සාවකෙන අධිගන්තබ්බං න විස්සජ්ජෙතබ්බං, තස්මා තස්ස අධිගමාය පුබ්බරත්තාපරරත්තං පුරිමයාමං පච්ඡිමයාමඤ්ච, අප්පමත්තො සතො සම්පජානො හුත්වා අනුයුඤ්ජ යොගං භාවනං දළ්හඤ්ච කරොහි.
පුරිමානි පමුඤ්ච බන්ධනානීති පුරිමකානි ගිහිකාලෙ ආබද්ධානි ගිහිබන්ධනානි කාමගුණබන්ධනානි පමුඤ්ච විස්සජ්ජෙහි, තත්ථ අනපෙක්ඛො හොහි. සඞ්ඝාටිඛුරමුණ්ඩභික්ඛභොජීති සඞ්ඝාටිධාරී ඛුරෙන කතසිරමුණ්ඩො භික්ඛාහාරභොජී, තිවිධම්පෙතං පුරිමබන්ධනපමොක්ඛස්ස ඛිඩ්ඩාරතිනිද්දානනුයොගස්ස ච කාරණවචනං. යස්මා ත්වං සඞ්ඝාටිපාරුතො මුණ්ඩො භික්ඛාහාරො ජීවති, තස්මා තෙ කාමසුඛානුයොගො ඛිඩ්ඩාරතිනිද්දානුයොගො ච න යුත්තොති තතො පුරිමානි පමුඤ්ච බන්ධනානි ඛිඩ්ඩාරතිං නිද්දඤ්ච මානුයුඤ්ජිත්ථාති යොජනා. ඣායාති ඣායස්සු ආරම්මණූපනිජ්ඣානං අනුයුඤ්ජ.
තං පන අනුයුඤ්ජන්තො යෙන ඣානෙන ඣායතො කිලෙසා සබ්බසො ජිතා හොන්ති, තං ලක්ඛණූපනිජ්ඣානං අනුයුඤ්ජාති දස්සෙන්තො ‘‘ඣායාහි ජිනාහී’’ති ආහ. යොගක්ඛෙමපථෙසු කොවිදොසීති චතූහි යොගෙහි ඛෙමස්ස නිබ්බානස්ස පථභූතෙසු බොධිපක්ඛියධම්මෙසු කුසලො ඡෙකො අසි, තස්මා භාවනං උස්සුක්කාපෙන්තො අනුත්තරං උත්තරරහිතං, විසුද්ධිං නිබ්බානං අරහත්තඤ්ච පප්පුය්‍ය පාපුණිත්වා පන ත්වං පරිනිබ්බාහිසි. වාරිනාව ජොතීති මහතා සලිලවුට්ඨිනිපාතෙන අග්ගිඛන්ධො විය අරියමග්ගවුට්ඨිනිපාතෙන පරිනිබ්බායිස්සති.
පජ්ජොතකරොති පජ්ජොතිං කරො පදීපො. පරිත්තරංසොති ඛුද්දකච්චිකො. විනම්‍යතෙති විනමීයති අපනිය්‍යති. ලතාවාති වල්ලි විය. ඉදං වුත්තං හොති – යථා වට්ටිආදිපච්චයවෙකල්ලෙන පරිත්තරංසො මන්දපභො පදීපො අප්පිකා ලතා වා වාතෙන විධමිය්‍යති විද්ධංසිය්‍යති, එවං තුවම්පි. කොසියගොත්තතාය, ඉන්දසගොත්ත, ඉන්දසමානගොත්තං. මාරං තස්ස වසෙ අනාවත්තනා අනුපාදානතො ච අනාදියානො, නිද්ධුනාහි විධමෙහි විද්ධංසෙහි. එවං පන විද්ධංසමානො සො ත්වං වෙදයිතාසු සබ්බාසු වෙදනාසු විගතච්ඡන්දරාගො ඉධෙව ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ සබ්බකිලෙසදරථපරිළාහාභාවෙන සීතිභූතො නිබ්බුතො අත්තනො පරිනිබ්බානකාලං කඞ්ඛ ආගමෙහීති. එවං සත්ථාරා අනුපාදිසෙසං නිබ්බානං පාපෙත්වා දෙසනාය කතාය ථෙරො දෙසනාවසානෙ විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අරහත්තං පන පත්වා සත්ථාරා දෙසිතනියාමෙනෙව ඉමා ගාථා අභාසි. තා එව ඉමා ගාථා ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණඤ්ච ජාතා.
කාතියානත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.