6. ඛුජ්ජසොභිතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යෙ චිත්තකථී බහුස්සුතාති ආයස්මතො ඛුජ්ජසොභිතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං භගවන්තං මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නමානසො දසහි ගාථාහි අභිත්ථවි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පාටලිපුත්තනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, ‘‘සොභිතො’’තිස්ස නාමං අහොසි. ථොකං ඛුජ්ජධාතුකතාය පන ඛුජ්ජසොභිතොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. සො වයප්පත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ ආනන්දත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.47.49-58) –

‘‘කකුධං විලසන්තංව, දෙවදෙවං නරාසභං;

රථියං පටිපජ්ජන්තං, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘තමන්ධකාරං නාසෙත්වා, සන්තාරෙත්වා බහුං ජනං;

ඤාණාලොකෙන ජොතන්තං, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘වසීසතසහස්සෙහි, නීයන්තං ලොකනායකං;

උද්ධරන්තං බහූ සත්තෙ, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘ආහනන්තං ධම්මභෙරිං, මද්දන්තං තිත්ථියෙ ගණෙ;

සීහනාදං විනදන්තං, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘යාවතා බ්‍රහ්මලොකතො, ආගන්ත්වාන සබ්‍රහ්මකා;

පුච්ඡන්ති නිපුණෙ පඤ්හෙ, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘යස්සඤ්ජලිං කරිත්වාන, ආයාචන්ති සදෙවකා;

තෙන පුඤ්ඤං අනුභොන්ති, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘සබ්බෙ ජනා සමාගන්ත්වා, සම්පවාරෙන්ති චක්ඛුමං;

න විකම්පති අජ්ඣිට්ඨො, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘නගරං පවිසතො යස්ස, රවන්ති භෙරියො බහූ;

විනදන්ති ගජා මත්තා, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘වීථියා ගච්ඡතො යස්ස, සබ්බාභා ජොතතෙ සදා;

අබ්භුන්නතා සමා හොන්ති, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘බ්‍යාහරන්තස්ස බුද්ධස්ස, චක්කවාළම්පි සුය්‍යති;

සබ්බෙ සත්තෙ විඤ්ඤාපෙති, කො දිස්වා න පසීදති.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං බුද්ධමභිකිත්තයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, කිත්තනාය ඉදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ රාජගහෙ සත්තපණ්ණිගුහායං සන්නිපතිතෙන සඞ්ඝෙන ‘‘ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙහී’’ති ආණත්තො පථවියං නිමුජ්ජිත්වා ථෙරස්ස පුරතො උට්ඨහිත්වා සඞ්ඝස්ස සාසනං ආරොචෙත්වා සයං පුරෙතරං ආකාසෙන ගන්ත්වා සත්තපණ්ණිගුහාද්වාරං සම්පාපුණි. තෙන ච සමයෙන මාරස්ස මාරකායිකානඤ්ච පටිසෙධනත්ථං දෙවසඞ්ඝෙන පෙසිතා අඤ්ඤතරා දෙවතා සත්තපණ්ණිගුහාද්වාරෙ ඨිතා හොති, තස්සා ඛුජ්ජසොභිතො ථෙරො අත්තනො ආගමනං කථෙන්තො –

234. ‘‘යෙ චිත්තකථී බහුස්සුතා, සමණා පාටලිපුත්තවාසිනො;

තෙසඤ්ඤතරොයමායුවා, ද්වාරෙ තිට්ඨති ඛුජ්ජසොභිතො’’ති. – පඨමං ගාථමාහ;

තත්ථ චිත්තකථීති විචිත්තධම්මකථිකා, සඞ්ඛිපනං, විත්ථාරණං ගම්භීරකරණං උත්තානීකරණං කඞ්ඛාවිනොදනං ධම්මපතිට්ඨාපනන්ති එවමාදීහි නානානයෙහි පරෙසං අජ්ඣාසයානුරූපං ධම්මස්ස කථනසීලාති අත්ථො. බහුස්සුතාති පරියත්තිපටිවෙධබාහුසච්චපාරිපූරියා බහුස්සුතා. සබ්බසො සමිතපාපතාය සමණා. පාටලිපුත්තවාසිනො, තෙසඤ්ඤතරොති පාටලිපුත්තනගරවාසිතාය පාටලිපුත්තවාසිනො, තෙසං අඤ්ඤතරො, අයං ආයුවා දීඝායු ආයස්මා. ද්වාරෙ තිට්ඨතීති සත්තපණ්ණිගුහාය ද්වාරෙ තිට්ඨති, සඞ්ඝස්ස අනුමතියා පවිසිතුන්ති අත්ථො. තං සුත්වා සා දෙවතා ථෙරස්ස ආගමනං සඞ්ඝස්ස නිවෙදෙන්තී –

235. ‘‘යෙ චිත්තකථී…පෙ… ද්වාරෙ තිට්ඨති මාලුතෙරිතො’’ති. – දුතියං ගාථමාහ;

තත්ථ මාලුතෙරිතොති ඉද්ධිචිත්තජනිතෙන වායුනා එරිතො, ඉද්ධිබලෙන ආගතොති අත්ථො.

එවං තාය දෙවතාය නිවෙදිතෙන සඞ්ඝෙන කතොකාසො ථෙරො සඞ්ඝස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්තො –

236. ‘‘සුයුද්ධෙන සුයිට්ඨෙන, සඞ්ගාමවිජයෙන ච;

බ්‍රහ්මචරියානුචිණ්ණෙන, එවායං සුඛමෙධතී’’ති. –

ඉමාය තතියගාථාය අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි.

තත්ථ සුයුද්ධෙනාති පුබ්බභාගෙ තදඞ්ගවික්ඛම්භනප්පහානවසෙන කිලෙසෙහි සුට්ඨු යුජ්ඣනෙන. සුයිට්ඨෙනාති අන්තරන්තරා කල්‍යාණමිත්තෙහි දින්නසප්පායධම්මදානෙන. සඞ්ගාමවිජයෙන චාති සමුච්ඡෙදප්පහානවසෙන සබ්බසො කිලෙසාභිසඞ්ඛාරනිම්මථනෙන ලද්ධසඞ්ගාමවිජයෙන ච. බ්‍රහ්මචරියානුචිණ්ණෙනාති අනුචිණ්ණෙන අග්ගමග්ගබ්‍රහ්මචරියෙන. එවායං සුඛමෙධතීති එවං වුත්තප්පකාරෙන අයං ඛුජ්ජසොභිතො නිබ්බානසුඛං ඵලසමාපත්තිසුඛඤ්ච එධති, අනුභවතීති අත්ථො.

ඛුජ්ජසොභිතත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.