3. තිකනිපාතො

1. අඞ්ගණිකභාරද්වාජත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

තිකනිපාතෙ අයොනි සුද්ධිමන්වෙසන්ති ආයස්මතො අඞ්ගණිකභාරද්වාජත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො ඉතො එකතිංසෙ කප්පෙ සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා පසන්නමානසො පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා අඤ්ජලිං පග්ගණ්හි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ හිමවන්තසමීපෙ උක්කට්ඨෙ නාම නගරෙ විභවසම්පන්නස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා අඞ්ගණිකභාරද්වාජොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො විජ්ජාසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගතො නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයතාය පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අමරං තපං චරන්තො තත්ථ තත්ථ විචරන්තො සම්මාසම්බුද්ධං ජනපදචාරිකං චරන්තං දිස්වා පසන්නමානසො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා තං මිච්ඡාතපං පහාය සාසනෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.23.48-51) –

‘‘උසභං පවරං වීරං, වෙස්සභුං විජිතාවිනං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, බුද්ධසෙට්ඨමවන්දහං.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, වන්දනාය ඉදං ඵලං.

‘‘චතුවීසතිකප්පම්හි, විකතානන්දනාමකො;

සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා විමුත්තිසුඛෙන විහරන්තො ඤාතීනං අනුකම්පාය අත්තනො ජාතිභූමිං ගන්ත්වා බහූ ඤාතකෙ සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපෙත්වා තතො නිවත්තිත්වා කුරුරට්ඨෙ කුණ්ඩියස්ස නාම නිගමස්ස අවිදූරෙ අරඤ්ඤෙ වසන්තො කෙනචිදෙව කරණීයෙන උග්ගාරාමං ගතො උත්තරාපථතො ආගතෙහි සන්දිට්ඨෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි සමාගතො තෙහි, ‘‘භො භාරද්වාජ, කිං දිස්වා බ්‍රාහ්මණානං සමයං පහාය ඉමං සමයං ගණ්හී’’ති පුච්ඡිතො තෙසං ඉතො බුද්ධසාසනතො බහිද්ධා සුද්ධි නත්ථීති දස්සෙන්තො –

219. ‘‘අයොනි සුද්ධිමන්වෙසං, අග්ගිං පරිචරිං වනෙ;

සුද්ධිමග්ගං අජානන්තො, අකාසිං අමරං තප’’න්ති. – පඨමං ගාථමාහ;

තත්ථ අයොනීති අයොනිසො අනුපායෙන. සුද්ධින්ති සංසාරසුද්ධිං භවනිස්සරණං. අන්වෙසන්ති ගවෙසන්තො. අග්ගිං පරිචරිං වනෙති ‘‘අයං සුද්ධිමග්ගො’’ති අධිප්පායෙන අරඤ්ඤායතනෙ අග්ගිහුතසාලායං අග්‍යාගාරං කත්වා ආහුතිං පග්ගණ්හන්තො අග්ගිදෙවං පරිචරිං වෙදෙ වුත්තවිධිනා පූජෙසිං. සුද්ධිමග්ගං අජානන්තො, අකාසිං අමරං තපන්ති සුද්ධියා නිබ්බානස්ස මග්ගං අජානන්තො අග්ගිපරිචරණං විය පඤ්චතපතප්පනාදිඅත්තකිලමථානුයොගං ‘‘සුද්ධිමග්ගො’’ති මඤ්ඤාය අකාසිං අචරිං පටිපජ්ජිං.

එවං ථෙරො අස්සමතො අස්සමං ගච්ඡන්තො විය වෙදෙ වුත්තවිධිනා අග්ගිපරිචරණාදිනා අනුට්ඨාය සුද්ධියා අප්පත්තභාවෙන බහිද්ධා සුද්ධියා අභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි ඉමස්මිංයෙව සාසනෙ සුද්ධි ච මයා අධිගතාති දස්සෙන්තො –

220. ‘‘තං සුඛෙන සුඛං ලද්ධං, පස්ස ධම්මසුධම්මතං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. – දුතියගාථමාහ;

තත්ථ තන්ති යස්සත්ථාය සුද්ධිං අන්වෙසන්තො තස්ස මග්ගං අජානන්තො අග්ගිං පරිචරිං අමරං තපං අචරිං, තං නිබ්බානසුඛං සුඛෙන සමථවිපස්සනාය සුඛාය පටිපදාය අත්තකිලමථානුයොගං අනුපගම්ම මයා ලද්ධං පත්තං අධිගතං. පස්ස ධම්මසුධම්මතන්ති සත්ථු සාසනධම්මස්ස සුධම්මතං අවිපරීතනිය්‍යානිකධම්මසභාවං පස්ස ජානාහීති ධම්මාලපනවසෙන වදති, අත්තානං වා ආලපති. තස්ස ලද්ධභාවං පන දස්සෙන්තො –

‘‘තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. –

ආහ, තං වුත්තත්ථමෙව. එවං සුද්ධියා අධිගතත්තා ‘‘ඉතො පට්ඨායාහං පරමත්ථතො බ්‍රාහ්මණො’’ති දස්සෙන්තො –

221. ‘‘බ්‍රහ්මබන්ධු පුරෙ ආසිං, ඉදානි ඛොම්හි බ්‍රාහ්මණො;

තෙවිජ්ජො න්හාතකොචම්හි, සොත්තියො චම්හි වෙදගූ’’ති. – තතියං ගාථමාහ;

තස්සත්ථො – ඉතො පුබ්බෙ ජාතිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණභාවතො බ්‍රාහ්මණානං සමඤ්ඤාය බ්‍රහ්මබන්ධු නාම ආසිං. බාහිතපාපත්තා පන ඉදානි ඛො අරහත්තාධිගමෙන පරමත්ථතො බ්‍රාහ්මණො ච අම්හි. ඉතො පුබ්බෙ භවසඤ්චයකරානං තිස්සන්නං වෙදසඞ්ඛාතානං විජ්ජානං අජ්ඣයනෙන සමඤ්ඤාමත්තෙන තෙවිජ්ජො නාම හුත්වා ඉදානි භවක්ඛයකරාය විජ්ජාය වසෙන තිස්සන්නං විජ්ජානං අධිගතත්තා පරමත්ථතො තෙවිජ්ජො ච අම්හි. තථා ඉතො පුබ්බෙ භවස්සාදගධිතාය න්හාතකවතනිප්ඵත්තියා සමඤ්ඤාමත්තෙන න්හාතකො නාම හුත්වා ඉදානි අට්ඨඞ්ගිකමග්ගජලෙන සුවික්ඛාලිතකිලෙසමලතාය පරමත්ථතො න්හාතකො චම්හි. ඉතො පුබ්බෙ අවිමුත්තභවස්සාදමන්තජ්ඣානෙන වොහාරමත්තතො සොත්තියො නාම හුත්වා ඉදානි සුවිමුත්තභවස්සාදධම්මජ්ඣානෙන පරමත්ථතො සොත්තියො චම්හි. ඉතො පුබ්බෙ අප්පටිනිස්සට්ඨපාපධම්මානං වෙදානං ගතමත්තෙන වෙදගූ නාම හුත්වා ඉදානි වෙදසඞ්ඛාතෙන මග්ගඤාණෙන සංසාරමහොඝස්ස වෙදස්ස චතුසච්චස්ස ච පාරං ගතත්තා අධිගතත්තා ඤාතත්තා පරමත්ථතො වෙදගූ ජාතොති. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණා සාසනෙ උළාරං පසාදං පවෙදෙසුං.

අඞ්ගණිකභාරද්වාජත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. පච්චයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පඤ්චාහාහං පබ්බජිතොති ආයස්මතො පච්චයත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං විනතාය නාම නදියා තීරෙ ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නමානසො මනුඤ්ඤදස්සනානි මහන්තානි උදුම්බරඵලානි ඔචිනිත්වා උපනාමෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං භද්දකප්පෙ කස්සපෙ භගවති ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තවරධම්මචක්කෙ වෙනෙය්‍යජනානුග්ගහං කරොන්තෙ තස්ස සාසනෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා භාවනමනුයුඤ්ජන්තො එකදිවසං සංසාරදුක්ඛං චින්තෙත්වා

අතිවිය සඤ්ජාතසංවෙගො විහාරෙ නිසින්නො ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා ඉතො න නික්ඛමිස්සාමී’’ති චිත්තං අධිට්ඨාය වායමන්තො ඤාණස්ස අපරිපක්කත්තා විපස්සනං උස්සුක්කාපෙතුං නාසක්ඛි. සො කාලඞ්කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රොහිතනගරෙ ඛත්තියකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා පච්චයොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨිතො එකදිවසං මහාරාජබලිං කාතුං ආරභි. තත්ථ මහාජනො සන්නිපති. තස්මිං සමාගමෙ තස්ස පසාදඤ්ජනනත්ථං සත්ථා මහාජනස්ස පෙක්ඛන්තස්සෙව ආකාසෙ වෙස්සවණෙන නිම්මිතෙ රතනමයකූටාගාරෙ රතනමයසීහාසනෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසෙසි. මහතො ජනකායස්ස ධම්මාභිසමයො අහොසි. තං ධම්මං සුත්වා පච්චයරාජාපි රජ්ජං පහාය පුරිමහෙතුසඤ්චොදිතො පබ්බජි. සො යථා කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ පටිඤ්ඤං අකාසි, එවං පටිඤ්ඤං කත්වා විහාරං පවිසිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙන්තො ඤාණස්ස පරිපාකං ගතත්තා තාවදෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.15-20) –

‘‘විනතානදියා තීරෙ, විහාසි පුරිසුත්තමො;

අද්දසං විරජං බුද්ධං, එකග්ගං සුසමාහිතං.

‘‘තස්මිං පසන්නමානසො, කිලෙසමලධොවනෙ;

උදුම්බරඵලං ගය්හ, බුද්ධසෙට්ඨස්සදාසහං.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං ඵලමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘ඉමම්හි භද්දකෙ කප්පෙ, සංවිග්ගමානමානසො;

කස්සපස්ස භගවතො, සාසනෙ පබ්බජිං අහං.

‘‘තථා පබ්බජිතො සන්තො, භාවනං අනුයුඤ්ජිසං;

න විහාරා නික්ඛමිස්සං, ඉති කත්වාන මානසං.

‘‘උත්තමත්ථං අසම්පත්තො, න ච පත්තොම්හි තාවදෙ;

ඉදානි පන ඤාණස්ස, පරිපාකෙන නිබ්බුතො;

පත්තොම්හි අචලං ඨානං, ඵුසිත්වා අච්චුතං පදං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො පටිපත්තිකිත්තනමුඛෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

222. ‘‘පඤ්චාහාහං පබ්බජිතො, සෙඛො අප්පත්තමානසො;

විහාරං මෙ පවිට්ඨස්ස, චෙතසො පණිධී අහු.

223. ‘‘නාසිස්සං න පිවිස්සාමි, විහාරතො න නික්ඛමෙ;

නපි පස්සං නිපාතෙස්සං, තණ්හාසල්ලෙ අනූහතෙ.

224. ‘‘තස්ස මෙවං විහරතො, පස්ස වීරියපරක්කමං;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති. –

ඉමා තිස්සො ගාථා අභාසි.

තත්ථ පඤ්චාහාහං පබ්බජිතොති පඤ්චාහො අහං, පබ්බජිතො හුත්වා පඤ්චාහො, පබ්බජිතදිවසතො පඤ්චමො අහො නිට්ඨිතොති අත්ථො. සෙඛො අප්පත්තමානසොති අධිසීලසික්ඛාදීනං සික්ඛනතො සෙඛො. අනවසෙසතො මානං සියති සමුච්ඡින්දතීති මානසො, අග්ගමග්ගො, තංනිබ්බත්තිතො මානසතො ආගතං මානසං, අරහත්තං, තං, සො වා අප්පත්තො එතෙනාති අප්පත්තමානසො. විහාරං මෙ පවිට්ඨස්ස, චෙතසො පණිධී අහූති එවං සෙඛස්ස මෙ වසනකවිහාරං ඔවරකං පවිට්ඨස්ස සතො එවරූපො ඉදානි වුච්චමානාකාරො චෙතොපණිධි අහොසි, එවං මයා චිත්තං පණිහිතන්ති අත්ථො.

නාසිස්සන්තිආදිනා චිත්තපණිධිං දස්සෙති. තත්ථ නාසිස්සන්ති යංකිඤ්චි භොජනං න භුඤ්ජිස්සං න භුඤ්ජිස්සාමි තණ්හාසල්ලෙ මම හදයගතෙ අනූහතෙ අනුද්ධතෙති එවං සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බං. න පිවිස්සාමීති යංකිඤ්චි පාතබ්බං න පිවිස්සාමි. විහාරතො න නික්ඛමෙති ඉමස්මා ඉදානි මයා නිසින්නගබ්භතො න නික්ඛමෙය්‍යං. නපි පස්සං නිපාතෙස්සන්ති මම සරීරස්ස ද්වීසු පස්සෙසු එකම්පි පස්සං කායකිලමථවිනොදනත්ථං න නිපාතෙස්සං, එකපස්සෙනපි න නිපජ්ජිස්සාමීති අත්ථො.

තස්ස මෙවං විහරතොති තස්ස මෙ එවං චිත්තං පණිධාය දළ්හවීරියාධිට්ඨානං කත්වා විපස්සනානුයොගවසෙන විහරතො. පස්ස වීරියපරක්කමන්ති විධිනා ඊරයිතබ්බතො ‘‘වීරියං’’ පරං ඨානං අක්කමනතො ‘‘පරක්කමො’’ති ච ලද්ධනාමං උස්සොළ්හීභූතං වායාමං පස්ස ජානාහි. යස්ස පනානුභාවෙන මයා තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසනන්ති වුත්තත්ථමෙව.

පච්චයත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. බාකුලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යො පුබ්බෙ කරණීයානීති ආයස්මතො බාකුලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි කිර අතීතෙ ඉතො කප්පසතසහස්සාධිකස්ස අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යස්ස මත්ථකෙ අනොමදස්සිස්ස භගවතො උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තයො වෙදෙ උග්ගහෙත්වා තත්ථ සාරං අපස්සන්තො ‘‘සම්පරායිකත්ථං ගවෙසිස්සාමී’’ති ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පබ්බතපාදෙ විහරන්තො පඤ්චාභිඤ්ඤාඅට්ඨසමාපත්තිලාභී හුත්වා විහරන්තො බුද්ධුප්පාදං සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨිතො සත්ථු උදරාබාධෙ උප්පන්නෙ අරඤ්ඤතො භෙසජ්ජානි ආහරිත්වා තං වූපසමෙත්වා තත්ථ පුඤ්ඤං ආරොග්‍යත්ථාය පරිණාමෙත්වා තතො චුතො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සයං තං ඨානන්තරං ආකඞ්ඛන්තො පණිධානං කත්වා යාවජීවං කුසලං උපචිනිත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො විපස්සිස්ස භගවතො නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව බන්ධුමතීනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තො පුරිමනයෙනෙව ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ඣානාභිඤ්ඤාලාභී හුත්වා පබ්බතපාදෙ වසන්තො බුද්ධුප්පාදං සුත්වා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා සරණෙසු පතිට්ඨිතො භික්ඛූනං තිණපුප්ඵකරොගෙ උප්පන්නෙ තං වූපසමෙත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකනවුතිකප්පෙ දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා ඝරාවාසං වසන්තො එකං ජිණ්ණං විනස්සමානං මහාවිහාරං දිස්වා තත්ථ උපොසථාගාරාදිකං සබ්බං ආවසථං කාරෙත්වා තත්ථ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සබ්බං භෙසජ්ජං පටියාදෙත්වා යාවජීවං කුසලං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං භගවතො උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව කොසම්බියං සෙට්ඨිගෙහෙ නිබ්බත්ති. සො අරොගභාවාය මහායමුනාය න්හාපියමානො ධාතියා හත්ථතො මච්ඡෙන ගිලිතො මච්ඡෙ කෙවට්ටහත්ථගතෙ බාරාණසිසෙට්ඨිභරියාය වික්කිණිත්වා ගහිතෙ ඵාලියමානෙපි පුඤ්ඤබලෙන අරොගොයෙව හුත්වා තාය පුත්තොති ගහෙත්වා පොසියමානො තං පවත්තිං සුත්වා ජනකෙහි මාතාපිතූහි ‘‘අයං අම්හාකං පුත්තො, දෙථ නො පුත්ත’’න්ති අනුයොගෙ කතෙ රඤ්ඤා ‘‘උභයෙසම්පි සාධාරණො හොතූ’’ති ද්වින්නං කුලානං දායාදභාවෙන විනිච්ඡයං කත්වා ඨපිතත්තා බාකුලොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො හුත්වා මහතිං සම්පත්තිං අනුභවන්තො ආසීතිකො හුත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සත්තාහමෙව පුථුජ්ජනො අහොසි, අට්ඨමෙ අරුණෙ සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.40.386-411) –

‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, සොභිතො නාම පබ්බතො;

අස්සමො සුකතො මය්හං, සකසිස්සෙහි මාපිතො.

‘‘මණ්ඩපා ච බහූ තත්ථ, පුප්ඵිතා සින්ධුවාරකා;

කපිත්ථා ච බහූ තත්ථ, පුප්ඵිතා ජීවජීවකා.

‘‘නිග්ගුණ්ඩියො බහූ තත්ථ, බදරාමලකානි ච;

ඵාරුසකා අලාබූ ච, පුණ්ඩරීකා ච පුප්ඵිතා.

‘‘ආළකා බෙලුවා තත්ථ, කදලී මාතුලුඞ්ගකා;

මහානාමා බහූ තත්ථ, අජ්ජුනා ච පියඞ්ගුකා.

‘‘කොසම්බා සළලා නිම්බා, නිග්‍රොධා ච කපිත්ථනා;

එදිසො අස්සමො මය්හං, සසිස්සොහං තහිං වසිං.

‘‘අනොමදස්සී භගවා, සයම්භූ ලොකනායකො;

ගවෙසං පටිසල්ලානං, මමස්සමමුපාගමි.

‘‘උපෙතම්හි මහාවීරෙ, අනොමදස්සිමහායසෙ;

ඛණෙන ලොකනාථස්ස, වාතාබාධො සමුට්ඨහි.

‘‘විචරන්තො අරඤ්ඤම්හි, අද්දසං ලොකනායකං;

උපගන්ත්වාන සම්බුද්ධං, චක්ඛුමන්තං මහායසං.

‘‘ඉරියඤ්චාපි දිස්වාන, උපලක්ඛෙසහං තදා;

අසංසයඤ්හි බුද්ධස්ස, බ්‍යාධි නො උදපජ්ජථ.

‘‘ඛිප්පං අස්සමමාගඤ්ඡිං, මම සිස්සාන සන්තිකෙ;

භෙසජ්ජං කත්තුකාමොහං, සිස්සෙ ආමන්තයිං තදා.

‘‘පටිස්සුණිත්වාන මෙ වාක්‍යං, සිස්සා සබ්බෙ සගාරවා;

එකජ්ඣං සන්නිපතිංසු, සත්ථුගාරවතා මම.

‘‘ඛිප්පං පබ්බතමාරුය්හ, සබ්බොසධමහාසහං;

පානීයයොගං කත්වාන, බුද්ධසෙට්ඨස්සදාසහං.

‘‘පරිභුත්තෙ මහාවීරෙ, සබ්බඤ්ඤුලොකනායකෙ;

ඛිප්පං වාතො වූපසමි, සුගතස්ස මහෙසිනො.

‘‘පස්සද්ධං දරථං දිස්වා, අනොමදස්සී මහායසො;

සකාසනෙ නිසීදිත්වා, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘යො මෙ පාදාසි භෙසජ්ජං, බ්‍යාධිඤ්ච සමයී මම;

තමහං කිත්තයිස්සාමි, සුණාථ මම භාසතො.

‘‘කප්පසතසහස්සානි, දෙවලොකෙ රමිස්සති;

වාදිතෙ තූරියෙ තත්ථ, මොදිස්සති සදා අයං.

‘‘මනුස්සලොකමාගන්ත්වා, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

සහස්සක්ඛත්තුං රාජා ච, චක්කවත්තී භවිස්සති.

‘‘පඤ්චපඤ්ඤාසකප්පම්හි, අනොමො නාම ඛත්තියො;

චාතුරන්තො විජිතාවී, ජම්බුමණ්ඩස්ස ඉස්සරො.

‘‘සත්තරතනසම්පන්නො, චක්කවත්තී මහබ්බලො;

තාවතිංසෙපි ඛොභෙත්වා, ඉස්සරං කාරයිස්සති.

‘‘දෙවභූතො මනුස්සො වා, අප්පාබාධො භවිස්සති;

පරිග්ගහං විවජ්ජෙත්වා, බ්‍යාධිං ලොකෙ තරිස්සති.

‘‘අපරිමෙය්‍යෙ ඉතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘කිලෙසෙ ඣාපයිත්වාන, තණ්හාසොතං තරිස්සති;

බාකුලො නාම නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.

‘‘ඉදං සබ්බං අභිඤ්ඤාය, ගොතමො සක්‍යපුඞ්ගවො;

භික්ඛුසඞ්ඝෙ නිසීදිත්වා, එතදග්ගෙ ඨපෙස්සති.

‘‘අනොමදස්සී භගවා, සයම්භූ ලොකනායකො;

විවෙකානුවිලොකෙන්තො, මමස්සමමුපාගමි.

‘‘උපාගතං මහාවීරං, සබ්බඤ්ඤුං ලොකනායකං;

සබ්බොසධෙන තප්පෙසිං, පසන්නො සෙහි පාණිභි.

‘‘තස්ස මෙ සුකතං කම්මං, සුඛෙත්තෙ බීජසම්පදා;

ඛෙපෙතුං නෙව සක්කොමි, තදා හි සුකතං මම.

‘‘ලාභා මම සුලද්ධං මෙ, යොහං අද්දක්ඛි නායකං;

තෙන කම්මාවසෙසෙන, පත්තොම්හි අචලං පදං.

‘‘සබ්බමෙතං අභිඤ්ඤාය, ගොතමො සක්‍යපුඞ්ගවො;

භික්ඛුසඞ්ඝෙ නිසීදිත්වා, එතදග්ගෙ ඨපෙසි මං.

‘‘අපරිමෙය්‍යෙ ඉතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, භෙසජ්ජස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා එකදිවසං සත්ථාරා අත්තනො සාවකෙ පටිපාටියා ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තෙන අප්පාබාධානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපිතො සො පරිනිබ්බානසමයෙ සඞ්ඝමජ්ඣෙ භික්ඛූනං ඔවාදමුඛෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

225. ‘‘යො පුබ්බෙ කරණීයානි, පච්ඡා සො කාතුමිච්ඡති;

සුඛා සො ධංසතෙ ඨානා, පච්ඡා ච මනුතප්පති.

226. ‘‘යඤ්හි කයිරා තඤ්හි වදෙ, යං න කයිරා න තං වදෙ;

අකරොන්තං භාසමානං, පරිජානන්ති පණ්ඩිතා.

227. ‘‘සුසුඛං වත නිබ්බානං, සම්මාසම්බුද්ධදෙසිතං;

අසොකං විරජං ඛෙමං, යත්ථ දුක්ඛං නිරුජ්ඣතී’’ති. – ගාථාත්තයමභාසි;

තත්ථ යො පුබ්බෙ කරණීයානි, පච්ඡා සො කාතුමිච්ඡතීති යො පුග්ගලො පුබ්බෙ පුරෙතරං ජරාරොගාදීහි අනභිභූතකාලෙයෙව කාතබ්බානි අත්තනො හිතසුඛාවහානි කම්මානි පමාදවසෙන අකත්වා පච්ඡා සො කාතබ්බකාලං අතික්කමිත්වා කාතුං ඉච්ඡති. සොති ච නිපාතමත්තං. තදා පන ජරාරොගාදීහි අභිභූතත්තා කාතුං න සක්කොති, අසක්කොන්තො ච සුඛා සො ධංසතෙ ඨානා, පච්ඡා ච මනුතප්පතීති සො පුග්ගලො සුඛා ඨානා සග්ගතො නිබ්බානතො ච තදුපායස්ස අනුප්පාදිතත්තා පරිහායන්තො ‘‘අකතං මෙ කල්‍යාණ’’න්තිආදිනා (ම. නි. 3.248; නෙත්ති. 120) පච්ඡා ච අනුතප්පති විප්පටිසාරං ආපජ්ජති. ම-කාරො පදසන්ධිකරො. අහං පන කරණීයං කත්වා එව තුම්හෙ එවං වදාමීති දස්සෙන්තො ‘‘යඤ්හි කයිරා’’ති දුතියං ගාථමාහ.

තත්ථ පරිජානන්තීති ‘‘එත්තකො අය’’න්ති පරිච්ඡිජ්ජ ජානන්ති න බහුං මඤ්ඤන්තීති අත්ථො. සම්මාපටිපත්තිවසෙන හි යථාවාදී තථාකාරී එව සොභති, න තතො අඤ්ඤථා. කරණීයපරියායෙන සාධාරණතො වුත්තමත්ථං ඉදානි සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘සුසුඛං වතා’’තිආදිනා තතියං ගාථමාහ. තස්සත්ථො – සම්මා සාමං සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන භගවතා දෙසිතං සබ්බසො සොකහෙතූනං අභාවතො අසොකං විගතරාගාදිරජත්තා විරජං චතූහි යොගෙහි අනුපද්දුතත්තා ඛෙමං නිබ්බානං සුට්ඨු සුඛං වත, කස්මා? යත්ථ යස්මිං නිබ්බානෙ සකලං වට්ටදුක්ඛං නිරුජ්ඣති අච්චන්තමෙව වූපසමතීති.

බාකුලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. ධනියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සුඛඤ්චෙ ජීවිතුං ඉච්ඡෙති ආයස්මතො ධනියත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො නළමාලාය පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ කුම්භකාරකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා ධනියොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො කුම්භකාරකම්මෙන ජීවති. තෙන ච සමයෙන සත්ථා ධනියස්ස කුම්භකාරස්ස සාලායං නිසීදිත්වා පුක්කුසාතිස්ස කුලපුත්තස්ස ඡධාතුවිභඞ්ගසුත්තං (ම. නි. 3.342 ආදයො) දෙසෙසි. සො තං සුත්වා කතකිච්චො අහොසි. ධනියො තස්ස පරිනිබ්බුතභාවං සුත්වා ‘‘නිය්‍යානිකං වත බුද්ධසාසනං, යත්ථ එකරත්තිපරිචයෙනාපි වට්ටදුක්ඛතො මුඤ්චිතුං සක්කා’’ති පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කුටිමණ්ඩනානුයුත්තො විහරන්තො කුටිකරණං පටිච්ච භගවතා ගරහිතො සඞ්ඝිකෙ සෙනාසනෙ වසන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.48.1-7) –

‘‘සුවණ්ණවණ්ණං සම්බුද්ධං, ආහුතීනං පටිග්ගහං;

විපිනග්ගෙන ගච්ඡන්තං, අද්දසං ලොකනායකං.

‘‘නළමාලං ගහෙත්වාන, නික්ඛමන්තො ච තාවදෙ;

තත්ථද්දසාසිං සම්බුද්ධං, ඔඝතිණ්ණමනාසවං.

‘‘පසන්නචිත්තො සුමනො, නළමාලමපූජයිං;

දක්ඛිණෙය්‍යං මහාවීරං, සබ්බලොකානුකම්පකං.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං මාලමභිරොපයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා යෙ භික්ඛූ ධුතඞ්ගසමාධානෙන අත්තානං උක්කංසෙත්වා සඞ්ඝභත්තාදිං සාදියන්තෙ අඤ්ඤෙ භික්ඛූ අවජානන්ති, තෙසං ඔවාදදානමුඛෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

228. ‘‘සුඛඤ්චෙ ජීවිතුං ඉච්ඡෙ, සාමඤ්ඤස්මිං අපෙක්ඛවා;

සඞ්ඝිකං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, චීවරං පානභොජනං.

229. සුඛඤ්චෙ ජීවිතුං ඉච්ඡෙ, සාමඤ්ඤස්මිං අපෙක්ඛවා;

අහි මූසිකසොබ්භංව, සෙවෙථ සයනාසනං.

230. සුඛඤ්චෙ ජීවිතුං ඉච්ඡෙ, සාමඤ්ඤස්මිං අපෙක්ඛවා;

ඉතරීතරෙන තුස්සෙය්‍ය, එකධම්මඤ්ච භාවයෙ’’ති. – තිස්සො ගාථා අභාසි;

තත්ථ සුඛඤ්චෙ ජීවිතුං ඉච්ඡෙ, සාමඤ්ඤස්මිං අපෙක්ඛවාති සාමඤ්ඤස්මිං සමණභාවෙ අපෙක්ඛවා සික්ඛාය තිබ්බගාරවො හුත්වා සුඛං ජීවිතුං ඉච්ඡෙය්‍ය චෙ, අනෙසනං පහාය සාමඤ්ඤසුඛෙන සචෙ ජීවිතුකාමොති අත්ථො. සඞ්ඝිකං නාතිමඤ්ඤෙය්‍ය, චීවරං පානභොජනන්ති සඞ්ඝතො ආභතං චීවරං ආහාරං න අවමඤ්ඤෙය්‍ය, සඞ්ඝස්ස උප්පජ්ජනකලාභො නාම පරිසුද්ධුප්පාදො හොතීති තං පරිභුඤ්ජන්තස්ස ආජීවපාරිසුද්ධිසම්භවෙන සාමඤ්ඤසුඛං හත්ථගතමෙවාති අධිප්පායො. අහි මූසිකසොබ්භංවාති අහි විය මූසිකාය ඛතබිලං සෙවෙථ සෙවෙය්‍ය සෙනාසනං. යථා නාම සප්පො සයමත්තනො ආසයං අකත්වා මූසිකාය අඤ්ඤෙන වා කතෙ ආසයෙ වසිත්වා යෙන කාමං පක්කමති, එවමෙවං භික්ඛු සයං සෙනාසනකරණා සංකිලෙසං අනාපජ්ජිත්වා යත්ථ කත්ථචි වසිත්වා පක්කමෙය්‍යාති අත්ථො.

ඉදානි වුත්තෙ අවුත්තෙ ච පච්චයෙ යථාලාභසන්තොසෙනෙව සාමඤ්ඤසුඛං හොති, න අඤ්ඤථාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඉතරීතරෙන තුස්සෙය්‍යා’’ති, යෙන කෙනචි හීනෙන වා පණීතෙන වා යථාලද්ධෙන පච්චයෙන සන්තොසං ආපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො. එකධම්මන්ති අප්පමාදභාවං, තඤ්හි අනුයුඤ්ජන්තස්ස අනවජ්ජං සබ්බං ලොකියසුඛං ලොකුත්තරසුඛඤ්ච හත්ථගතමෙව හොති. තෙනාහ භගවා – ‘‘අප්පමත්තො හි ඣායන්තො, පප්පොති විපුලං සුඛ’’න්ති (ම. නි. 2.352; ධ. ප. 27).

ධනියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. මාතඞ්ගපුත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අතිසීතන්ති ආයස්මතො මාතඞ්ගපුත්තත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හිමවන්තසමීපෙ මහතො ජාතස්සරස්ස හෙට්ඨා මහති නාගභවනෙ මහානුභාවො නාගරාජා හුත්වා නිබ්බත්තො එකදිවසං නාගභවනතො නික්ඛමිත්වා විචරන්තො සත්ථාරං ආකාසෙන ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නමානසො අත්තනො සීසමණිනා පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කොසලරට්ඨෙ මාතඞ්ගස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්තො මාතඞ්ගපුත්තොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. සො විඤ්ඤුතං පත්තො අලසජාතිකො හුත්වා කිඤ්චි කම්මං අකරොන්තො ඤාතකෙහි අඤ්ඤෙහි ච ගරහිතො ‘‘සුඛජීවිනො ඉමෙ සමණා සක්‍යපුත්තියා’’ති සුඛජීවිතං ආකඞ්ඛන්තො භික්ඛූහි කතපරිචයො හුත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා අඤ්ඤෙ භික්ඛූ ඉද්ධිමන්තෙ දිස්වා ඉද්ධිබලං පත්ථෙත්වා සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.48.8-29) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මාන පාරගූ;