5. පඤ්චමවග්ගො

1. කුමාරකස්සපත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අහො බුද්ධා අහො ධම්මාති ආයස්මතො කුමාරකස්සපත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පාපුණි. ‘‘කුලගෙහෙ’’ති පන අඞ්ගුත්තරට්ඨකථායං (අ. නි. අට්ඨ. 1.1.217) වුත්තං. සො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං චිත්තකථිකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සයම්පි තං ඨානන්තරං ආකඞ්ඛන්තො පණිධානං කත්වා තදනුරූපානි පුඤ්ඤානි කරොන්තො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ සමණධම්මං කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ සෙට්ඨිධීතාය කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. සා කිර කුමාරිකාකාලෙයෙව පබ්බජිතුකාමා හුත්වා මාතාපිතරො යාචිත්වා පබ්බජ්ජං අලභමානා කුලඝරං ගතාපි ගබ්භසණ්ඨිතම්පි අජානන්තී සාමිකං ආරාධෙත්වා තෙන අනුඤ්ඤාතා භික්ඛුනීසු පබ්බජිතා. තස්සා ගබ්භිනිභාවං දිස්වා භික්ඛුනියො දෙවදත්තං පුච්ඡිංසු. සො ‘‘අස්සමණී’’ති ආහ. පුන දසබලං පුච්ඡිංසු. සත්ථා උපාලිත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසි. ථෙරො සාවත්ථිනගරවාසීනි කුලානි විසාඛඤ්ච උපාසිකං පක්කොසාපෙත්වා සරාජිකාය පරිසාය විනිච්ඡිනන්තො ‘‘පුරෙ ලද්ධො ගබ්භො, පබ්බජ්ජා අරොගා’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘සුවිනිච්ඡිතං අධිකරණ’’න්ති ථෙරස්ස සාධුකාරං අදාසි.

සා භික්ඛුනී සුවණ්ණබිම්බසදිසං පුත්තං විජායි. තං රාජා පසෙනදිකොසලො පොසෙසි. ‘‘කස්සපො’’ති චස්ස නාමං අකංසු. අපරභාගෙ අලඞ්කරිත්වා සත්ථු සන්තිකං නෙත්වා පබ්බාජෙසි. කුමාරකාලෙ පබ්බජිතත්තා භගවතා ‘‘කස්සපං පක්කොසථ, ඉදං ඵලං වා ඛාදනීයං වා කස්සපස්ස දෙථා’’ති වුත්තෙ ‘‘කතරකස්සපස්සා’’ති. ‘‘කුමාරකස්සපස්සා’’ති. එවං ගහිතනාමත්තා රඤ්ඤො පොසාවනිකපුත්තත්තා ච වුඩ්ඪකාලෙපි කුමාරකස්සපොත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ.

සො පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය විපස්සනාය චෙව කම්මං කරොති, බුද්ධවචනඤ්ච උග්ගණ්හාති. අථ තෙන සද්ධිං පබ්බතමත්ථකෙ සමණධම්මං කත්වා අනාගාමී හුත්වා සුද්ධාවාසෙ නිබ්බත්තො මහාබ්‍රහ්මා ‘‘විපස්සනාය මුඛං දස්සෙත්වා මග්ගඵලප්පත්තියා උපායං කරිස්සාමී’’ති පඤ්චදස පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරිත්වා අන්ධවනෙ වසන්තස්ස ථෙරස්ස ‘‘ඉමෙ පඤ්හෙ සත්ථාරං පුච්ඡෙය්‍යාසී’’ති ආචික්ඛිත්වා ගතො. සො තෙ පඤ්හෙ භගවන්තං පුච්ඡි. භගවාපිස්ස බ්‍යාකාසි. ථෙරො සත්ථාරා කථිතනියාමෙනෙව තෙ උග්ගණ්හිත්වා විපස්සනං ගබ්භං ගණ්හාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.54.150-177) –

‘‘ඉතො සතසහස්සම්හි, කප්පෙ උප්පජ්ජි නායකො;

සබ්බලොකහිතො වීරො, පදුමුත්තරනාමකො.

‘‘තදාහං බ්‍රාහ්මණො හුත්වා, විස්සුතො වෙදපාරගූ;

දිවාවිහාරං විචරං, අද්දසං ලොකනායකං.

‘‘චතුසච්චං පකාසෙන්තං, බොධයන්තං සදෙවකං;

විචිත්තකථිකානග්ගං, වණ්ණයන්තං මහාජනෙ.

‘‘තදා මුදිතචිත්තොහං, නිමන්තෙත්වා තථාගතං;

නානාරත්තෙහි වත්ථෙහි, අලඞ්කරිත්වාන මණ්ඩපං.

‘‘නානාරතනපජ්ජොතං, සසඞ්ඝං භොජයිං තහිං;

භොජයිත්වාන සත්තාහං, නානග්ගරසභොජනං.

‘‘නානාචිත්තෙහි පුප්ඵෙහි, පූජයිත්වා සසාවකං;

නිපච්ච පාදමූලම්හි, තං ඨාන පත්ථයිං අහං.

‘‘තදා මුනිවරො ආහ, කරුණෙකරසාසයො;

පස්සථෙතං දිජවරං, පදුමානනලොචනං.

‘‘පීතිපාමොජ්ජබහුලං, සමුග්ගතතනූරුහං;

හාසම්හිතවිසාලක්ඛං, මම සාසනලාලසං.

‘‘පතිතං පාදමූලෙ මෙ, එකාවත්ථසුමානසං;

එස පත්ථෙති තං ඨානං, විචිත්තකථිකත්තනං.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො;

කුමාරකස්සපො නාම, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.

‘‘විචිත්තපුප්ඵදුස්සානං, රතනානඤ්ච වාහසා;

විචිත්තකථිකානං සො, අග්ගතං පාපුණිස්සති.

‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.

‘‘පරිබ්භමං භවාභවෙ, රඞ්ගමජ්ඣෙ යථා නටො;

සාඛමිගත්‍රජො හුත්වා, මිගියා කුච්ඡිමොක්කමිං.

‘‘තදා මයි කුච්ඡිගතෙ, වජ්ඣවාරො උපට්ඨිතො;

සාඛෙන චත්තා මෙ මාතා, නිග්‍රොධං සරණං ගතා.

‘‘තෙන සා මිගරාජෙන, මරණා පරිමොචිතා;

පරිච්චජිත්වා සපාණං, මමෙවං ඔවදී තදා.

‘‘නිග්‍රොධමෙව සෙවෙය්‍ය, න සාඛමුපසංවසෙ;

නිග්‍රොධස්මිං මතං සෙය්‍යො, යඤ්චෙ සාඛම්හි ජීවිතං.

‘‘තෙනානුසිට්ඨා මිගයූථපෙන, අහඤ්ච මාතා ච තථෙතරෙ ච;

ආගම්ම රම්මං තුසිතාධිවාසං, ගතා පවාසං සඝරං යථෙව.

‘‘පුනො කස්සපවීරස්ස, අත්ථමෙන්තම්හි සාසනෙ;

ආරුය්හ සෙලසිඛරං, යුඤ්ජිත්වා ජිනසාසනං.

‘‘ඉදානාහං රාජගහෙ, ජාතො සෙට්ඨිකුලෙ අහුං;

ආපන්නසත්තා මෙ මාතා, පබ්බජි අනගාරියං.

‘‘සගබ්භං තං විදිත්වාන, දෙවදත්තමුපානයුං;

සො අවොච විනාසෙථ, පාපිකං භික්ඛුනිං ඉමං.

‘‘ඉදානිපි මුනින්දෙන, ජිනෙන අනුකම්පිතා;

සුඛිනී අජනී මය්හං, මාතා භික්ඛුනුපස්සයෙ.

‘‘තං විදිත්වා මහීපාලො, කොසලො මං අපොසයි;

කුමාරපරිහානෙන, නාමෙනාහඤ්ච කස්සපො.

‘‘මහාකස්සපමාගම්ම, අහං කුමාරකස්සපො;

වම්මිකසදිසං කායං, සුත්වා බුද්ධෙන දෙසිතං.

‘‘තතො චිත්තං විමුච්චි මෙ, අනුපාදාය සබ්බසො;

පායාසිං දමයිත්වාහං, එතදග්ගමපාපුණිං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා චිත්තකථිකභාවෙන සත්ථාරා එතදග්ගෙ ඨපිතො අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා රතනත්තයගුණවිභාවනමුඛෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො –

201. ‘‘අහො බුද්ධා අහො ධම්මා, අහො නො සත්ථු සම්පදා;

යත්ථ එතාදිසං ධම්මං, සාවකො සච්ඡිකාහිති.

202. ‘‘අසඞ්ඛෙය්‍යෙසු කප්පෙසු, සක්කායාධිගතා අහූ;

තෙසමයං පච්ඡිමකො, චරිමොයං සමුස්සයො;

ජාතිමරණසංසාරො, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති. – ගාථාද්වයං අභාසි;

තත්ථ අහොති අච්ඡරියත්ථෙ නිපාතො. බුද්ධාති සබ්බඤ්ඤුබුද්ධා, ගාරවවසෙන බහුවචනං, අහො අච්ඡරියා සම්බුද්ධාති අත්ථො. ධම්මාති පරියත්තිධම්මෙන සද්ධිං නව ලොකුත්තරධම්මා. අහො නො සත්ථු සම්පදාති අම්හාකං සත්ථු දසබලස්ස අහො සම්පත්තියො. යත්ථාති යස්මිං සත්ථරි බ්‍රහ්මචරියවාසෙන. එතාදිසං ධම්මං, සාවකො සච්ඡිකාහිතීති එතාදිසං එවරූපං සුවිසුද්ධජ්ඣානාභිඤ්ඤාපරිවාරං අනවසෙසකිලෙසක්ඛයාවහං සන්තං පණීතං අනුත්තරං ධම්මං සාවකොපි නාම සච්ඡිකරිස්සති, තස්මා එවංවිධගුණවිසෙසාධිගමහෙතුභූතා අහො අච්ඡරියා බුද්ධා භගවන්තො, අච්ඡරියා ධම්මගුණා, අච්ඡරියා අම්හාකං සත්ථු සම්පත්තියොති රතනත්තයස්ස ගුණාධිමුත්තිං පවෙදෙසීති. ධම්මසම්පත්තිකිත්තනෙනෙව හි සඞ්ඝසුප්පටිපත්ති කිත්තිතා හොතීති.

එවං සාධාරණවසෙන දස්සිතං ධම්මස්ස සච්ඡිකිරියං ඉදානි අත්තුපනායිකං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අසඞ්ඛෙය්‍යෙසූ’’ති ගාථමාහ. තත්ථ අසඞ්ඛෙය්‍යෙසූති ගණනපථං වීතිවත්තෙසු මහාකප්පෙසු. සක්කායාති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා. තෙ හි පරමත්ථතො විජ්ජමානධම්මසමූහතාය ‘‘සක්කායා’’ති වුච්චන්ති. අහූති නිවත්තනූපායස්ස අනධිගතත්තා අනපගතා අහෙසුං. තෙසමයං පච්ඡිමකො චරිමොයං සමුස්සයොති යස්මා අයං සබ්බපච්ඡිමකො, තතො එව චරිමො, තස්මා ජාතිමරණසහිතො ඛන්ධාදිපටිපාටිසඤ්ඤිතො සංසාරො ඉදානි ආයතිං පුනබ්භවාභාවතො පුනබ්භවො නත්ථි, අයමන්තිමා ජාතීති අත්ථො.

කුමාරකස්සපත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. ධම්මපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යො හවෙ දහරො භික්ඛූති ආයස්මතො ධම්මපාලත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො අත්ථදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො කෙනචිදෙව කරණීයෙන වනන්තං උපගතො සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො පිලක්ඛඵලමදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ අවන්තිරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා ධම්මපාලොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො තක්කසිලං ගන්ත්වා සිප්පං උග්ගහෙත්වා පටිනිවත්තෙන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකස්මිං විහාරෙ අඤ්ඤතරං ථෙරං දිස්වා තස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.21-25) –

‘‘වනන්තරෙ බුද්ධං දිස්වා, අත්ථදස්සිං මහායසං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, පිලක්ඛස්සාදදිං ඵලං.

‘‘අට්ඨාරසෙ කප්පසතෙ, යං ඵලමදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා සමාපත්තිසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො එකදිවසං තස්මිං විහාරෙ ද්වෙ සාමණෙරෙ රුක්ඛග්ගෙ පුප්ඵානි ඔචිනන්තෙ ආරූළ්හසාඛාය භග්ගාය පතන්තෙ දිස්වා ථෙරො ඉද්ධානුභාවෙන හත්ථෙන ගහෙත්වා අරොගෙයෙව භූමියං ඨපෙත්වා තෙසං සාමණෙරානං ධම්මං දෙසෙන්තො –

203. ‘‘යො හවෙ දහරො භික්ඛු, යුඤ්ජති බුද්ධසාසනෙ;

ජාගරො ස හි සුත්තෙසු, අමොඝං තස්ස ජීවිතං.

204. ‘‘තස්මා සද්ධඤ්ච සීලඤ්ච, පසාදං ධම්මදස්සනං;

අනුයුඤ්ජෙථ මෙධාවී, සරං බුද්ධාන සාසන’’න්ති. – ඉමා ද්වෙ ගාථා අභාසි;

තත්ථ යොති අනියමවචනං. හවෙති දළ්හත්ථෙ නිපාතො. දහරොති තරුණො. භික්ඛතීති භික්ඛු. යුඤ්ජතීති ඝටති වායමති. ජාගරොති ජාගරණධම්මසමන්නාගතො. සුත්තෙසූති සුපන්තෙසු. ඉදං වුත්තං හොති යො භික්ඛු දහරොව සමානො තරුණො ‘‘තථාහං පච්ඡා වුඩ්ඪකාලෙ ජානිස්සාමී’’ති අචින්තෙත්වා බුද්ධානං සාසනෙ අප්පමාදපටිපත්තියං යුඤ්ජති සමථවිපස්සනාභාවනාය යොගං කරොති, සො සුත්තෙසු අවිජ්ජානිද්දාය සුත්තෙසු පමත්තෙසු සද්ධාදිජාගරධම්මසමන්නාගමෙන ජාගරො, තතො එව අත්තහිතපරහිතපාරිපූරියා අමොඝං අවඤ්ඣං තස්ස ජීවිතං, යස්මා ච එතදෙවං, තස්මා සද්ධඤ්ච ‘‘අත්ථි කම්මං අත්ථි කම්මවිපාකො’’තිආදිනයප්පවත්තං කම්මඵලසද්ධඤ්ච, සද්ධූපනිබන්ධත්තා සීලස්ස තදුපනිස්සයං චතුපාරිසුද්ධිසීලඤ්ච, ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො භගවා, ස්වාඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො’’ති එවං පවත්තරතනත්තයප්පසාදඤ්ච, විපස්සනාපඤ්ඤාසහිතාය මග්ගපඤ්ඤාය පරිඤ්ඤාදිවසෙන චතුසච්චධම්මදස්සනඤ්ච මෙධාවී ධම්මොජපඤ්ඤාය සමන්නාගතො භික්ඛු බුද්ධානං සාසනං ඔවාදං අනුසිට්ඨිං අනුස්සරන්තො ආදිත්තම්පි අත්තනො සීසං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා අනුයුඤ්ජෙථ, තත්ථ අනුයොගං ආතප්පං කරෙය්‍යාති අත්ථො.

ධම්මපාලත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. බ්‍රහ්මාලිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

කස්සින්ද්‍රියානි සමථඞ්ගතානීති ආයස්මතො බ්‍රහ්මාලිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනන්තො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා පසන්නමානසො වන්දිත්වා පාදඵලං අදාසි. සත්ථා අනුමොදනං වත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කොසලරට්ඨෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බ්‍රහ්මාලීති ලද්ධනාමො විඤ්ඤුතං පත්තො හෙතුසම්පත්තියා චොදියමානො සංසාරෙ සඤ්ජාතසංවෙගො තාදිසෙන කල්‍යාණමිත්තසන්නිස්සයෙන බුද්ධසාසනෙ පබ්බජිත්වා පතිරූපකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තො ඤාණස්ස පරිපාකගතත්තා නචිරස්සෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.51.63-67) –

‘‘සුවණ්ණවණ්ණං සම්බුද්ධං, ආහුතීනං පටිග්ගහං;

රථියං පටිපජ්ජන්තං, පාදඵලං අදාසහං.

‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං ඵලං අදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො එකදිවසං පධානපරිග්ගාහකෙන ථෙරෙන තස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ භික්ඛූ උද්දිස්ස වුත්තං පධානානුයොගං පරිග්ගණ්හන්තො –

205. ‘‘කස්සින්ද්‍රියානි සමථඞ්ගතානි, අස්සා යථා සාරථිනා සුදන්තා;

පහීනමානස්ස අනාසවස්ස, දෙවාපි කස්ස පිහයන්ති තාදිනො.

206. ‘‘මය්හින්ද්‍රියානි සමථඞ්ගතානි, අස්සා යථා සාරථිනා සුදන්තා;

පහීනමානස්ස අනාසවස්ස, දෙවාපි මය්හං පිහයන්ති තාදිනො’’ති. –

ගාථාද්වයං අභාසි.

තස්සත්ථො – ඉමස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ වසන්තෙසු භික්ඛූසු කස්ස භික්ඛුනො ථෙරස්ස වා නවස්ස වා මජ්ඣිමස්ස වා ඡෙකෙන සාරථිනා සුදන්තා අස්සා විය මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි සමථං දන්තභාවං නිබ්බිසෙවනභාවං ගතානි. කස්ස නවවිධම්පි මානං පහාය ඨිතත්තා පහීනමානස්ස චතුන්නම්පි ආසවානං අභාවෙන අනාසවස්ස ඉට්ඨාදීසු තාදිලක්ඛණප්පත්තියා තාදිනො දෙවාපි පිහයන්ති මනුස්සාපි සම්මාපටිපත්තිදස්සනාදිනා ච ආදරෙන පත්ථෙන්තීති.

තත්ථ ච ගාථායං පුරිමඩ්ඪෙන අනාගාමිමග්ගාධිගමො පුට්ඨො, අනාගාමිනොපි හි ඉන්ද්‍රියානි පහීනකාමරාගබ්‍යාපාදතාය සමථං නිබ්බිසෙවනතං ගතානි හොන්ති. ඉතරෙන අරහත්තමග්ගපටිලාභො, අරහා හි ‘‘පහීනමානො අනාසවො තාදී’’ති ච වුච්චති.

අථායස්මා බ්‍රහ්මාලි පධානපරිග්ගාහකෙන වුත්තං ‘‘කස්සින්ද්‍රියානී’’ති ගාථං පච්චනුභාසි. තදත්ථං අත්තූපනායිකවසෙන විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘මය්හින්ද්‍රියානී’’තිආදිකාය දුතියගාථාය අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි, තත්ථ මය්හින්ද්‍රියානීති මම චක්ඛාදීනි ඉන්ද්‍රියානි. සෙසං වුත්තනයමෙව.

බ්‍රහ්මාලිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

4. මොඝරාජත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

ඡවිපාපක චිත්තභද්දකාති ආයස්මතො මොඝරාජත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තං ඨානන්තරං ආකඞ්ඛන්තො පණිධානං කත්වා තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි කරොන්තො අත්ථදස්සිස්ස භගවතො කාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බ්‍රාහ්මණානං විජ්ජාසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගතො බ්‍රාහ්මණමාණවෙ විජ්ජාසිප්පානි සික්ඛාපෙන්තො එකදිවසං අත්ථදස්සිං භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතං ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නමානසො පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා සිරසි අඤ්ජලිං කත්වා ‘‘යාවතා රූපිනො සත්තා’’තිආදිනා ඡහි ගාථාහි අභිත්ථවිත්වා භාජනං පූරෙත්වා මධුං උපනාමෙසි. සත්ථා මධුං පටිග්ගහෙත්වා අනුමොදනං අකාසි.

සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ කට්ඨවාහනස්ස නාම රඤ්ඤො අමච්චො හුත්වා තෙන සත්ථු ආනයනත්ථං පුරිසසහස්සෙන පෙසිතො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා වීසතිවස්සසහස්සානි සමණධම්මං කත්වා තතො චුතො එකං බුද්ධන්තරං සුගතීසුයෙව පරිවත්තෙන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මොඝරාජාති ලද්ධනාමො බාවරීබ්‍රාහ්මණස්ස සන්තිකෙ උග්ගහිතසිප්පො සංවෙගජාතො තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තාපසසහස්සපරිවාරො අජිතාදීහි සද්ධිං සත්ථු සන්තිකං පෙසිතො තෙසං පන්නරසමො හුත්වා පඤ්හෙ පුච්ඡිත්වා පඤ්හවිස්සජ්ජනපරියොසානෙ අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.4.64-83) –

‘‘අත්ථදස්සී තු භගවා, සයම්භූ අපරාජිතො;

භික්ඛුසඞ්ඝපරිබ්‍යූළ්හො, රථියං පටිපජ්ජථ.

‘‘සිස්සෙහි සම්පරිවුතො, ඝරම්හා අභිනික්ඛමිං;

නික්ඛමිත්වානහං තත්ථ, අද්දසං ලොකනායකං.

‘‘අභිවාදිය සම්බුද්ධං, සිරෙ කත්වාන අඤ්ජලිං;

සකං චිත්තං පසාදෙත්වා, සන්ථවිං ලොකනායකං.

‘‘යාවතා රූපිනො සත්තා, අරූපී වා අසඤ්ඤිනො;

සබ්බෙ තෙ තව ඤාණම්හි, අන්තො හොන්ති සමොගධා.

‘‘සුඛුමච්ඡිකජාලෙන, උදකං යො පරික්ඛිපෙ;

යෙ කෙචි උදකෙ පාණා, අන්තොජාලෙ භවන්ති තෙ.

‘‘යෙසඤ්ච චෙතනා අත්ථි, රූපිනො ච අරූපිනො;

සබ්බෙ තෙ තව ඤාණම්හි, අන්තො හොන්ති සමොගධා.

‘‘සමුද්ධරසිමං ලොකං, අන්ධකාරසමාකුලං;

තව ධම්මං සුණිත්වාන, කඞ්ඛාසොතං තරන්ති තෙ.

‘‘අවිජ්ජානිවුතෙ ලොකෙ, අන්ධකාරෙන ඔත්ථටෙ;

තව ඤාණම්හි ජොතන්තෙ, අන්ධකාරා පධංසිතා.

‘‘තුවං චක්ඛූසි සබ්බෙසං, මහාතමපනූදනො;

තව ධම්මං සුණිත්වාන, නිබ්බායති බහුජ්ජනො.

‘‘පුටකං පූරයිත්වාන, මධුඛුද්දමනෙළකං;

උභො හත්ථෙහි පග්ගය්හ, උපනෙසිං මහෙසිනො.

‘‘පටිග්ගණ්හි මහාවීරො, සහත්ථෙන මහා ඉසි;

භුඤ්ජිත්වා තඤ්ච සබ්බඤ්ඤූ, වෙහාසං නභමුග්ගමි.

‘‘අන්තලික්ඛෙ ඨිතො සත්ථා, අත්ථදස්සී නරාසභො;

මම චිත්තං පසාදෙන්තො, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘යෙනිදං ථවිතං ඤාණං, බුද්ධසෙට්ඨො ච ථොමිතො;

තෙන චිත්තප්පසාදෙන, දුග්ගතිං සො න ගච්ඡති.

‘‘චතුද්දසඤ්ච ඛත්තුං සො, දෙවරජ්ජං කරිස්සති;

පථබ්‍යා රජ්ජං අට්ඨසතං, වසුධං ආවසිස්සති.

‘‘පඤ්චෙව සතක්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී භවිස්සති;

පදෙසරජ්ජං අසඞ්ඛෙය්‍යං, මහියා කාරයිස්සති.

‘‘අජ්ඣායකො මන්තධරො, තිණ්ණං වෙදාන පාරගූ;

ගොතමස්ස භගවතො, සාසනෙ පබ්බජිස්සති.

‘‘ගම්භීරං නිපුණං අත්ථං, ඤාණෙන විචිනිස්සති;

මොඝරාජාති නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.

‘‘තීහි විජ්ජාහි සම්පන්නං, කතකිච්චමනාසවං;

ගොතමො සත්ථවාහග්ගො, එතදග්ගෙ ඨපෙස්සති.

‘‘හිත්වා මානුසකං යොගං, ඡෙත්වාන භවබන්ධනං;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, විහරාමි අනාසවො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා සත්ථලූඛං සුත්තලූඛං රජනලූඛන්ති විසෙසෙන තිවිධෙනපි ලූඛෙන සමන්නාගතං පංසුකූලං ධාරෙසි. තෙන නං සත්ථා ලූඛචීවරධරානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. අපරභාගෙ පුරිමකම්මප්පච්චයා පරිහාරස්ස අකරණතො ථෙරස්ස සරීරෙ දද්දුපීළකාදීනි උප්පජ්ජිත්වා වඩ්ඪිංසු. සො ‘‘සෙනාසනං දුස්සතී’’ති හෙමන්තෙපි මගධක්ඛෙත්තෙසු පලාලසන්ථාරානි අත්ථරිත්වා සෙති. තං එකදිවසං උපට්ඨානං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නං සත්ථා පටිසන්ථාරවසෙන ‘‘ඡවිපාපකා’’තිආදිනා පඨමගාථාය පුච්ඡි.

207. තත්ථ ඡවිපාපකාති දද්දුකච්ඡුපීළකාහි භින්නච්ඡවිභාවතො හීනච්ඡවික දුට්ඨච්ඡවික. චිත්තභද්දකාති අනවසෙසකිලෙසප්පහානෙන බ්‍රහ්මවිහාරසෙවනාය ච භද්දචිත්ත සුන්දරචිත්ත. මොඝරාජාති තස්ස ආලපනං. සතතං සමාහිතොති අග්ගඵලසමාධිනා නිච්චකාලං අභිණ්හං සමාහිතමානසො. හෙමන්තිකසීතකාලරත්තියොති හෙමන්තසමයෙ සීතකාලරත්තියො. අච්චන්තසංයොගෙ චෙතං උපයොගවචනං. ‘‘හෙමන්තිකා සීතකාලරත්තියො’’තිපි පාළි. තත්ථ හෙමන්තිකාති හෙමන්තොගධා හෙමන්තපරියාපන්නාති අත්ථො. භික්ඛු ත්වං සීති භික්ඛු කො ත්වං අසි, එවංභූතො පරෙසු තව සෙනාසනං කත්වා අදෙන්තෙසු සඞ්ඝිකඤ්ච සෙනාසනං අපවිසන්තො. කථං කරිස්සසීති යථාවුත්තෙ සීතකාලෙ කථං අත්තභාවං පවත්තෙසීති සත්ථා පුච්ඡි. එවං පන පුට්ඨො ථෙරො සත්ථු තමත්ථං කථෙන්තො –

208. ‘‘සම්පන්නසස්සා මගධා, කෙවලා ඉති මෙ සුතං;

පලාලච්ඡන්නකො සෙය්‍යං, යථඤ්ඤෙ සුඛජීවිනො’’ති. – ගාථමාහ;

තත්ථ සම්පන්නසස්සාති නිප්ඵන්නසස්සා. මගධාති මගධරට්ඨං වදති. මගධා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රුළ්හීවසෙන ‘‘මගධා’’ත්වෙව බහුවචනෙන වුච්චති. කෙවලාති අනවසෙසා. ඉති මෙ සුතන්ති එවං මයා සුතං. තත්ථ යො අදිට්ඨො පදෙසො, තස්ස වසෙන සුතන්ති වුත්තං. තෙන එදිසෙ කාලෙ මගධෙසු යත්ථ කත්ථචි මයා වසිතුං සක්කාති දස්සෙති. පලාලච්ඡන්නකො සෙය්‍යං, යථඤ්ඤෙ සුඛජීවිනොති යථා අඤ්ඤෙ සුඛජීවිනො භික්ඛූ සෙනාසනසප්පායං ලද්ධා සුන්දරෙහි අත්ථරණපාවුරණෙහි සුඛෙන සයන්ති, එවං අහම්පි පලාලසන්ථාරමෙව හෙට්ඨා සන්ථරිත්වා උපරි තිරියඤ්ච පලාලච්ඡදනෙනෙව ඡාදිතසරීරතාය පලාලච්ඡන්නකො සෙය්‍යං සයිං, සෙය්‍යං කප්පෙසින්ති අත්තනො යථාලාභසන්තොසං විභාවෙති.

මොඝරාජත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

5. විසාඛපඤ්චාලපුත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

න උක්ඛිපෙ නො ච පරික්ඛිපෙ පරෙති ආයස්මතො විසාඛස්ස පඤ්චාලපුත්තස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො ඉතො චුද්දසෙ කප්පෙ පච්චන්තගාමෙ දලිද්දකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං ඵලපරියෙසනං චරන්තෙහි තස්මිං ගාමෙ මනුස්සෙහි සද්ධිං අරඤ්ඤං ගතො තත්ථ එකං පච්චෙකබුද්ධං දිස්වා පසන්නමානසො වල්ලිඵලං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ මණ්ඩලිකරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විසාඛොති ලද්ධනාමො පඤ්චාලරාජධීතුයා පුත්තභාවතො පච්ඡා පඤ්චාලපුත්තොති පඤ්ඤායිත්ථ. සො පිතරි මතෙ රජ්ජං කාරෙන්තො සත්ථරි අත්තනො ගාමසමීපගතෙ සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සත්ථාරා සද්ධිං සාවත්ථිං ගතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.39.31-36) –

‘‘සබ්බෙ ජනා සමාගම්ම, අගමිංසු වනං තදා;

ඵලමන්වෙසමානා තෙ, අලභිංසු ඵලං තදා.

‘‘තත්ථද්දසාසිං සම්බුද්ධං, සයම්භුං අපරාජිතං;

පසන්නචිත්තො සුමනො, වල්ලිඵලමදාසහං.