2. ජොතිදාසත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යෙ ඛො තෙති ආයස්මතො ජොතිදාසත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං පිණ්ඩාය ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො කාසුමාරිකඵලං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පාදියත්ථජනපදෙ විභවසම්පන්නස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ජොතිදාසොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්වා ඝරමාවසන්තො එකදිවසං මහාකස්සපත්ථෙරං අත්තනො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො භොජෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා අත්තනො ගාමසමීපෙ පබ්බතෙ මහන්තං විහාරං කාරෙත්වා ථෙරං තත්ථ වාසෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ථෙරස්ස ධම්මදෙසනාය පටිලද්ධසංවෙගො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.51.51-56) –

‘‘කණිකාරංව ජොතන්තං, නිසින්නං පබ්බතන්තරෙ;

අද්දසං විරජං බුද්ධං, ලොකජෙට්ඨං නරාසභං.

‘‘පසන්නචිත්තො සුමනො, සිරෙ කත්වාන අඤ්ජලිං;

කාසුමාරිකමාදාය, බුද්ධසෙට්ඨස්සදාසහං.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං ඵලං අදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා තීණි පිටකානි උග්ගහෙත්වා විසෙසතො විනයපිටකෙ සුකුසලභාවං පත්වා දසවස්සිකො පරිසුපට්ඨාකො ච හුත්වා බහූහි භික්ඛූහි සද්ධිං භගවන්තං වන්දිතුං සාවත්ථිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අද්ධානපරිස්සමවිනොදනත්ථං තිත්ථියානං ආරාමං පවිසිත්වා එකමන්තං නිසින්නො එකං පඤ්චතපං තපන්තං බ්‍රාහ්මණං දිස්වා, ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤස්මිං තපනීයෙ අඤ්ඤං තපතී’’ති ආහ. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො කුපිතො, ‘‘භො, මුණ්ඩක, කිං අඤ්ඤං තපනීය’’න්ති ආහ. ථෙරො තස්ස –

‘‘කොපො ච ඉස්සා පරහෙඨනා ච, මානො ච සාරම්භමදො පමාදො;

තණ්හා අවිජ්ජා භවසඞ්ගතී ච, තෙ තප්පනීයා න හි රූපඛන්ධො’’ති. –

ගාථාය ධම්මං දෙසෙසි. තං සුත්වා සො බ්‍රාහ්මණො තස්මිං තිත්ථියාරාමෙ සබ්බෙ අඤ්ඤතිත්ථියා ච ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. ථෙරො තෙහි සද්ධිං සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා අත්තනො ජාතිභූමිංයෙව ගතො දස්සනත්ථං උපගතෙසු ඤාතකෙසු නානාලද්ධිකෙ යඤ්ඤසුද්ධිකෙ ඔවදන්තො –

143. ‘‘යෙ ඛො තෙ වෙඨමිස්සෙන, නානත්තෙන ච කම්මුනා;

මනුස්සෙ උපරුන්ධන්ති, ඵරුසූපක්කමා ජනා;

තෙපි තත්ථෙව කීරන්ති, න හි කම්මං පනස්සති.

144. ‘‘යං කරොති නරො කම්මං, කල්‍යාණං යදි පාපකං;

තස්ස තස්සෙව දායාදො, යං යං කම්මං පකුබ්බතී’’ති. – ගාථාද්වයං අභාසි;

තත්ථ යෙති අනියමුද්දෙසො. තෙති අනියමතො එව පටිනිද්දෙසො. පදද්වයස්සාපි ‘‘ජනා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ඛොති නිපාතමත්තං. වෙඨමිස්සෙනාති වරත්තඛණ්ඩාදිනා සීසාදීසු වෙඨදානෙන. ‘‘වෙධමිස්සෙනා’’තිපි පාළි, සො එවත්ථො. නානත්තෙන ච කම්මුනාති හනනඝාතනහත්ථපාදාදිච්ඡෙදනෙන ඛුද්දකසෙළදානාදිනා ච නානාවිධෙන පරූපඝාතකම්මෙන. මනුස්සෙති නිදස්සනමත්තං, තස්මා යෙ කෙචි සත්තෙති අධිප්පායො. උපරුන්ධන්තීති විබාධෙන්ති. ඵරුසූපක්කමාති දාරුණපයොගා, කුරූරකම්මන්තාති අත්ථො. ජනාති සත්තා. තෙපි තත්ථෙව කීරන්තීති තෙ වුත්තප්පකාරා පුග්ගලා යාහි කම්මකාරණාහි අඤ්ඤෙ බාධිංසු. තත්ථෙව තාසුයෙව කාරණාසු සයම්පි කීරන්ති පක්ඛිපීයන්ති, තථාරූපංයෙව දුක්ඛං අනුභවන්තීති අත්ථො. ‘‘තථෙව කීරන්තී’’ති ච පාඨො, යථා සයං අඤ්ඤෙසං දුක්ඛං අකංසු, තථෙව අඤ්ඤෙහි කරීයන්ති, දුක්ඛං පාපීයන්තීති අත්ථො, කස්මා? න හි කම්මං පනස්සති කම්මඤ්හි එකන්තං උපචිතං විපාකං අදත්වා න විගච්ඡති, අවසෙසපච්චයසමවායෙ විපච්චතෙවාති අධිප්පායො.

ඉදානි ‘‘න හි කම්මං පනස්සතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විභජිත්වා සත්තානං කම්මස්සකතං විභාවෙතුං ‘‘යං කරොතී’’ති ගාථං අභාසි. තස්සත්ථො යං කම්මං කල්‍යාණං කුසලං, යදි වා පාපකං අකුසලං සත්තො කරොති, කරොන්තො ච තත්ථ යං කම්මං යථා ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා පකුබ්බති උපචිනොති. තස්ස තස්සෙව දායාදොති තස්ස තස්සෙව කම්මඵලස්ස ගණ්හනතො තෙන තෙන කම්මෙන දාතබ්බවිපාකස්ස භාගී හොතීති අත්ථො. තෙනාහ භගවා – ‘‘කම්මස්සකා, මාණව, සත්තා කම්මදායාදා’’තිආදි (ම. නි. 3.289). ඉමා ගාථා සුත්වා ථෙරස්ස ඤාතකා කම්මස්සකතායං පතිට්ඨහිංසූති.

ජොතිදාසත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.