2. දුතියවග්ගො
1. මහාචුන්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
සුස්සූසාති ආයස්මතො මහාචුන්දත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො විපස්සිස්ස භගවතො කාලෙ කුම්භකාරකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො කුම්භකාරකම්මෙන ජීවන්තො එකදිවසං සත්ථාරං දිස්වා පසන්නමානසො එකං මත්තිකාපත්තං ස්වාභිසඞ්ඛතං කත්වා භගවතො අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ නාලකගාමෙ රූපසාරියා බ්‍රාහ්මණියා පුත්තො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතා හුත්වා නිබ්බත්ති, චුන්දොතිස්ස නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො ධම්මසෙනාපතිං අනුපබ්බජිත්වා තං නිස්සාය විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා ඝටෙන්තො වායමන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.51.39-50) –
‘‘නගරෙ හංසවතියා, කුම්භකාරො අහොසහං;
අද්දසං විරජං බුද්ධං, ඔඝතිණ්ණමනාසවං.
‘‘සුකතං මත්තිකාපත්තං, බුද්ධසෙට්ඨස්සදාසහං;
පත්තං දත්වා භගවතො, උජුභූතස්ස තාදිනො.
‘‘භවෙ නිබ්බත්තමානොහං, සොණ්ණථාලෙ ලභාමහං;
රූපිමයෙ ච සොවණ්ණෙ, තට්ටිකෙ ච මණීමයෙ.
‘‘පාතියො පරිභුඤ්ජාමි, පුඤ්ඤකම්මස්සිදං ඵලං;
යසානඤ්ච ධනානඤ්ච, අග්ගභූතො ච හොමහං.
‘‘යථාපි භද්දකෙ ඛෙත්තෙ, බීජං අප්පම්පි රොපිතං;
සම්මාධාරං පවෙච්ඡන්තෙ, ඵලං තොසෙති කස්සකං.
‘‘තථෙවිදං පත්තදානං, බුද්ධඛෙත්තම්හි රොපිතං;
පීතිධාරෙ පවස්සන්තෙ, ඵලං මං තොසයිස්සති.
‘‘යාවතා ඛෙත්තා විජ්ජන්ති, සඞ්ඝාපි ච ගණාපි ච;
බුද්ධඛෙත්තසමො නත්ථි, සුඛදො සබ්බපාණිනං.
‘‘නමො තෙ පුරිසාජඤ්ඤ, නමො තෙ පුරිසුත්තම;
එකපත්තං දදිත්වාන, පත්තොම්හි අචලං පදං.
‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං පත්තමදදිං තදා;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පත්තදානස්සිදං ඵලං.
‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.
ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා අත්තනා පටිලද්ධසම්පත්තියා කාරණභූතං ගරූපනිස්සයං විවෙකවාසඤ්ච කිත්තෙන්තො –
141. ‘‘සුස්සූසා සුතවද්ධනී, සුතං පඤ්ඤාය වද්ධනං;
පඤ්ඤාය අත්ථං ජානාති, ඤාතො අත්ථො සුඛාවහො.
142. ‘‘සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානි, චරෙය්‍ය සංයොජනවිප්පමොක්ඛං;
සචෙ රතිං නාධිගච්ඡෙය්‍ය තත්ථ, සඞ්ඝෙ වසෙ රක්ඛිතත්තො සතීමා’’ති. –
ගාථාද්වයං අභාසි.
තත්ථ සුස්සූසාති සොතබ්බයුත්තස්ස සබ්බසුතස්ස සොතුමිච්ඡා, ගරුසන්නිවාසොපි. දිට්ඨධම්මිකාදිභෙදඤ්හි අත්ථං සොතුමිච්ඡන්තෙන කල්‍යාණමිත්තෙ උපසඞ්කමිත්වා වත්තකරණෙන පයිරුපාසිත්වා යදා තෙ පයිරුපාසනාය ආරාධිතචිත්තා කඤ්චි උපනිසීදිතුකාමා හොන්ති, අථ නෙ උපනිසීදිත්වා අධිගතාය සොතුමිච්ඡාය ඔහිතසොතෙන සොතබ්බං හොතීති ගරුසන්නිවාසොපි සුස්සූසාහෙතුතාය ‘‘සුස්සූසා’’ති වුච්චති. සා පනායං සුස්සූසා සච්චපටිච්චසමුප්පාදාදිපටිසංයුත්තං සුතං තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස වඩ්ඪෙති බ්‍රූහෙතීති සුතවද්ධනී, බාහුසච්චකාරීති අත්ථො. සුතං පඤ්ඤාය වද්ධනන්ති යං තං ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’ති (ම. නි. 1.339; අ. නි. 4.22) ‘‘ඉධෙකච්චස්ස බහුකං සුතං හොති සුත්තං ගෙය්‍යං වෙය්‍යාකරණ’’න්ති (අ. නි. 4.6) ච එවමාදිනා නයෙන වුත්තං බාහුසච්චං, තං අකුසලප්පහානකුසලාධිගමනහෙතුභූතං පඤ්ඤං වද්ධෙතීති සුතං පඤ්ඤාය වද්ධනං, වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –
‘‘සුතාවුධො ඛො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙති, සාවජ්ජං පජහති, අනවජ්ජං භාවෙති, සුද්ධං අත්තානං පරිහරතී’’ති (අ. නි. 7.67).
පඤ්ඤාය අත්ථං ජානාතීති බහුස්සුතො සුතමයඤාණෙ ඨිතො තං පටිපත්තිං පටිපජ්ජන්තො සුතානුසාරෙන අත්ථූපපරික්ඛාය ධම්මනිජ්ඣානෙන භාවනාය ච ලොකියලොකුත්තරභෙදං දිට්ඨධම්මාදිවිභාගං දුක්ඛාදිවිභාගඤ්ච අත්ථං යථාභූතං පජානාති ච පටිවිජ්ඣති ච, තෙනාහ භගවා –
‘‘සුතස්ස යථාපරියත්තස්ස අත්ථමඤ්ඤාය ධම්මමඤ්ඤාය ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො හොතී’’ති (අ. නි. 4.6).
‘‘ධතානං ධම්මානං අත්ථං උපපරික්ඛති, අත්ථං උපපරික්ඛතො ධම්මා නිජ්ඣානං ඛමන්ති, ධම්මනිජ්ඣානක්ඛන්තියා සති ඡන්දො ජායති, ඡන්දජාතො උස්සහති, උස්සහිත්වා තුලෙති, තුලයිත්වා පදහති, පහිතත්තො සමානො කායෙන චෙව පරමසච්චං සච්ඡිකරොති, පඤ්ඤාය ච නං අතිවිජ්ඣ පස්සතී’’ති (ම. නි. 2.432) ච.
ඤාතො අත්ථො සුඛාවහොති යථාවුත්තො දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථො චෙව දුක්ඛාදිඅත්ථො ච යාථාවතො ඤාතො අධිගතො ලොකියලොකුත්තරභෙදං සුඛං ආවහති නිප්ඵාදෙතීති අත්ථො.
ඨිතාය භාවනාපඤ්ඤාය සුතමත්තෙනෙව න සිජ්ඣතීති තස්සා පටිපජ්ජනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘සෙවෙථ…පෙ…විප්පමොක්ඛ’’න්ති ආහ. තත්ථ සෙවෙථ පන්තානි සෙනාසනානීති කායවිවෙකමාහ. තෙන සංයොජනප්පහානස්ස ච වක්ඛමානත්තා විවෙකාරහස්සෙව විවෙකවාසොති සීලසංවරාදයො ඉධ අවුත්තසිද්ධා වෙදිතබ්බා. චරෙය්‍ය සංයොජනවිප්පමොක්ඛන්ති යථා සංයොජනෙහි චිත්තං විප්පමුච්චති, තථා විපස්සනාභාවනං මග්ගභාවනඤ්ච චරෙය්‍ය පටිපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො. සචෙ රතිං නාධිගච්ඡෙය්‍ය තත්ථාති තෙසු පන්තසෙනාසනෙසු යථාලද්ධෙසු අධිකුසලධම්මෙසු ච රතිං පුබ්බෙනාපරං විසෙසස්ස අලාභතො අභිරතිං න ලභෙය්‍ය, සඞ්ඝෙ භික්ඛුසමූහෙ රක්ඛිතත්තො කම්මට්ඨානපරිගණ්හනතො රක්ඛිතචිත්තො ඡසු ද්වාරෙසු සතිආරක්ඛාය උපට්ඨපනෙන සතිමා වසෙය්‍ය විහරෙය්‍ය, එවං විහරන්තස්ස ච අපි නාම සංයොජනවිප්පමොක්ඛො භවෙය්‍යාති අධිප්පායො.
මහාචුන්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
2. ජොතිදාසත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
යෙ ඛො තෙති ආයස්මතො ජොතිදාසත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සත්ථාරං පිණ්ඩාය ගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො කාසුමාරිකඵලං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ පාදියත්ථජනපදෙ විභවසම්පන්නස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ජොතිදාසොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්වා ඝරමාවසන්තො එකදිවසං මහාකස්සපත්ථෙරං අත්තනො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො භොජෙත්වා ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා අත්තනො ගාමසමීපෙ පබ්බතෙ මහන්තං විහාරං කාරෙත්වා ථෙරං තත්ථ වාසෙත්වා චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහන්තො ථෙරස්ස ධම්මදෙසනාය පටිලද්ධසංවෙගො පබ්බජිත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.51.51-56) –
‘‘කණිකාරංව ජොතන්තං, නිසින්නං පබ්බතන්තරෙ;
අද්දසං විරජං බුද්ධං, ලොකජෙට්ඨං නරාසභං.
‘‘පසන්නචිත්තො සුමනො, සිරෙ කත්වාන අඤ්ජලිං;
කාසුමාරිකමාදාය, බුද්ධසෙට්ඨස්සදාසහං.
‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං ඵලං අදදිං තදා;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.
‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.
ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා තීණි පිටකානි උග්ගහෙත්වා විසෙසතො විනයපිටකෙ සුකුසලභාවං පත්වා දසවස්සිකො පරිසුපට්ඨාකො ච හුත්වා බහූහි භික්ඛූහි සද්ධිං භගවන්තං වන්දිතුං සාවත්ථිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ අද්ධානපරිස්සමවිනොදනත්ථං තිත්ථියානං ආරාමං පවිසිත්වා එකමන්තං නිසින්නො එකං පඤ්චතපං තපන්තං බ්‍රාහ්මණං දිස්වා, ‘‘කිං, බ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤස්මිං තපනීයෙ අඤ්ඤං තපතී’’ති ආහ. තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො කුපිතො, ‘‘භො, මුණ්ඩක, කිං අඤ්ඤං තපනීය’’න්ති ආහ. ථෙරො තස්ස –
‘‘කොපො ච ඉස්සා පරහෙඨනා ච, මානො ච සාරම්භමදො පමාදො;
තණ්හා අවිජ්ජා භවසඞ්ගතී ච, තෙ තප්පනීයා න හි රූපඛන්ධො’’ති. –
ගාථාය ධම්මං දෙසෙසි. තං සුත්වා සො බ්‍රාහ්මණො තස්මිං තිත්ථියාරාමෙ සබ්බෙ අඤ්ඤතිත්ථියා ච ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. ථෙරො තෙහි සද්ධිං සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා කතිපාහං තත්ථ වසිත්වා අත්තනො ජාතිභූමිංයෙව ගතො දස්සනත්ථං උපගතෙසු ඤාතකෙසු නානාලද්ධිකෙ යඤ්ඤසුද්ධිකෙ ඔවදන්තො –
143. ‘‘යෙ ඛො තෙ වෙඨමිස්සෙන, නානත්තෙන ච කම්මුනා;
මනුස්සෙ උපරුන්ධන්ති, ඵරුසූපක්කමා ජනා;
තෙපි තත්ථෙව කීරන්ති, න හි කම්මං පනස්සති.
144. ‘‘යං කරොති නරො කම්මං, කල්‍යාණං යදි පාපකං;
තස්ස තස්සෙව දායාදො, යං යං කම්මං පකුබ්බතී’’ති. – ගාථාද්වයං අභාසි;
තත්ථ යෙති අනියමුද්දෙසො. තෙති අනියමතො එව පටිනිද්දෙසො. පදද්වයස්සාපි ‘‘ජනා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ඛොති නිපාතමත්තං. වෙඨමිස්සෙනාති වරත්තඛණ්ඩාදිනා සීසාදීසු වෙඨදානෙන. ‘‘වෙධමිස්සෙනා’’තිපි පාළි, සො එවත්ථො. නානත්තෙන ච කම්මුනාති හනනඝාතනහත්ථපාදාදිච්ඡෙදනෙන ඛුද්දකසෙළදානාදිනා ච නානාවිධෙන පරූපඝාතකම්මෙන. මනුස්සෙති නිදස්සනමත්තං, තස්මා යෙ කෙචි සත්තෙති අධිප්පායො. උපරුන්ධන්තීති විබාධෙන්ති. ඵරුසූපක්කමාති දාරුණපයොගා, කුරූරකම්මන්තාති අත්ථො. ජනාති සත්තා. තෙපි තත්ථෙව කීරන්තීති තෙ වුත්තප්පකාරා පුග්ගලා යාහි කම්මකාරණාහි අඤ්ඤෙ බාධිංසු. තත්ථෙව තාසුයෙව කාරණාසු සයම්පි කීරන්ති පක්ඛිපීයන්ති, තථාරූපංයෙව දුක්ඛං අනුභවන්තීති අත්ථො. ‘‘තථෙව කීරන්තී’’ති ච පාඨො, යථා සයං අඤ්ඤෙසං දුක්ඛං අකංසු, තථෙව අඤ්ඤෙහි කරීයන්ති, දුක්ඛං පාපීයන්තීති අත්ථො, කස්මා? න හි කම්මං පනස්සති කම්මඤ්හි එකන්තං උපචිතං විපාකං අදත්වා න විගච්ඡති, අවසෙසපච්චයසමවායෙ විපච්චතෙවාති අධිප්පායො.
ඉදානි ‘‘න හි කම්මං පනස්සතී’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විභජිත්වා සත්තානං කම්මස්සකතං විභාවෙතුං ‘‘යං කරොතී’’ති ගාථං අභාසි. තස්සත්ථො යං කම්මං කල්‍යාණං කුසලං, යදි වා පාපකං අකුසලං සත්තො කරොති, කරොන්තො ච තත්ථ යං කම්මං යථා ඵලදානසමත්ථං හොති, තථා පකුබ්බති උපචිනොති. තස්ස තස්සෙව දායාදොති තස්ස තස්සෙව කම්මඵලස්ස ගණ්හනතො තෙන තෙන කම්මෙන දාතබ්බවිපාකස්ස භාගී හොතීති අත්ථො. තෙනාහ භගවා – ‘‘කම්මස්සකා, මාණව, සත්තා කම්මදායාදා’’තිආදි (ම. නි. 3.289). ඉමා ගාථා සුත්වා ථෙරස්ස ඤාතකා කම්මස්සකතායං පතිට්ඨහිංසූති.
ජොතිදාසත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
3. හෙරඤ්ඤකානිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
අච්චයන්ති අහොරත්තාති ආයස්මතො හෙරඤ්ඤකානිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො පරෙසං භතකො හුත්වා ජීවන්තො එකදිවසං සුජාතස්ස නාම සත්ථුසාවකස්ස පංසුකූලං පරියෙසන්තස්ස උපඩ්ඪදුස්සං පරිච්චජි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන තාවතිංසෙසු නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කොසලරඤ්ඤො ගාමභොජකස්ස චොරවොසාසකස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, හෙරඤ්ඤකානීතිස්ස නාමං අහොසි. සො වයප්පත්තො පිතු අච්චයෙන රඤ්ඤා තස්මිංයෙව ගාමභොජකට්ඨානෙ ඨපිතො ජෙතවනපටිග්ගහණෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො අත්තනො කනිට්ඨස්ස තං ඨානන්තරං දාපෙත්වා රාජානං ආපුච්ඡිත්වා පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.50.31-40) –
‘‘පදුමුත්තරභගවතො, සුජාතො නාම සාවකො;
පංසුකූලං ගවෙසන්තො, සඞ්කාරෙ චරතෙ තදා.
‘‘නගරෙ හංසවතියා, පරෙසං භතකො අහං;
උපඩ්ඪදුස්සං දත්වාන, සිරසා අභිවාදයිං.
‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;
ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.
‘‘තෙත්තිංසක්ඛත්තුං දෙවින්දො, දෙවරජ්ජමකාරයිං;
සත්තසත්තතික්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී අහොසහං.
‘‘පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසඞ්ඛියං;
උපඩ්ඪදුස්සදානෙන, මොදාමි අකුතොභයො.
‘‘ඉච්ඡමානො චහං අජ්ජ, සකානනං සපබ්බතං;
ඛොමදුස්සෙහි ඡාදෙය්‍යං, අඩ්ඪදුස්සස්සිදං ඵලං.
‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං දානමදදිං තදා;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, අඩ්ඪදුස්සස්සිදං ඵලං.
‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.
අරහත්තං පන පත්වා අත්තනො කනිට්ඨභාතරං තතො කම්මතො නිවත්තෙතුකාමො තස්මිංයෙව කම්මෙ අභිරතං දිස්වා තං චොදෙන්තො –
145. ‘‘අච්චයන්ති අහොරත්තා, ජීවිතං උපරුජ්ඣති;
ආයු ඛීයති මච්චානං, කුන්නදීනංව ඔදකං.
146. ‘‘අථ පාපානි කම්මානි, කරං බාලො න බුජ්ඣති;
පච්ඡාස්ස කටුකං හොති, විපාකො හිස්ස පාපකො’’ති. –
ගාථාද්වයං අභාසි.
තත්ථ අච්චයන්තීති අතික්කමන්ති, ලහුං ලහුං අපගච්ඡන්තීති අත්ථො. අහොරත්තාති රත්තින්දිවා. ජීවිතං උපරුජ්ඣතීති ජීවිතින්ද්‍රියඤ්ච ඛණිකනිරොධවසෙන නිරුජ්ඣති. වුත්තඤ්හි ‘‘ඛණෙ ඛණෙ, ත්වං භික්ඛු, ජායසි ච ජිය්‍යසි ච මිය්‍යසි ච චවසි ච උපපජ්ජසි චා’’ති. ආයු ඛීයති මච්චානන්ති මරිතබ්බසභාවත්තා මච්චාති ලද්ධනාමානං ඉමෙසං සත්තානං ආයු ‘‘යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො’’ති (දී. නි. 2.91; සං. නි. 2.143; අ. නි. 7.74) එවං පරිච්ඡින්නකාලපරමායු ඛීයති ඛයඤ්ච සම්භෙදඤ්ච ගච්ඡති, යථා කිං? කුන්නදීනංව ඔදකං යථා නාම කුන්නදීනං පබ්බතෙය්‍යානං ඛුද්දකනදීනං උදකං චිරං න තිට්ඨති, ලහුතරං ඛීයති, ආගතමත්තංයෙව විගච්ඡති, එවං සත්තානං ආයු ලහුතරං ඛීයති ඛයං ගච්ඡති. එත්ථ ච උදකමෙව ‘‘ඔදක’’න්ති වුත්තං, යථා මනොයෙව මානසන්ති.
අථ පාපානි කම්මානි, කරං බාලො න බුජ්ඣතීති එවං සංසාරෙ අනිච්චෙපි සමානෙ බාලො ලොභවසෙන වා කොධවසෙන වා පාපානි කම්මානි කරොති, කරොන්තොපි න බුජ්ඣති, පාපං කරොන්තො ච ‘‘පාපං කරොමී’’ති අබුජ්ඣනකො නාම නත්ථි, ‘‘ඉමස්ස කම්මස්ස එවරූපො දුක්ඛො විපාකො’’ති පන අජානනතො ‘‘න බුජ්ඣතී’’ති වුත්තං. පච්ඡාස්ස කටුකං හොතීති යදිපි පාපස්ස කම්මස්ස ආයූහනක්ඛණෙ ‘‘ඉමස්ස කම්මස්ස එවරූපො විපාකො’’ති න බුජ්ඣති, තතො පච්ඡා පන නිරයාදීසු නිබ්බත්තස්ස අස්ස බාලස්ස කටුකං අනිට්ඨං දුක්ඛමෙව හොති. විපාකො හිස්ස පාපකො යස්මා අස්ස පාපකම්මස්ස නාම විපාකො පාපකො නිහීනො අනිට්ඨො එවාති. ඉමං පන ඔවාදං සුත්වා ථෙරස්ස කනිට්ඨභාතා රාජානං ආපුච්ඡිත්වා පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව සදත්ථං නිප්ඵාදෙසි.
හෙරඤ්ඤකානිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
4. සොමමිත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
පරිත්තං දාරුන්ති ආයස්මතො සොමමිත්තත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සිඛිස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො බුද්ධගුණෙ සුත්වා පසන්නමානසො එකදිවසං කිංසුකරුක්ඛං පුප්ඵිතං දිස්වා පුප්ඵානි ගහෙත්වා සත්ථාරං උද්දිස්ස ආකාසෙ ඛිපිත්වා පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ බාරාණසියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා සොමමිත්තොති ලද්ධනාමො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ හුත්වා විමලෙන නාම ථෙරෙන කතපරිචයත්තා අභිණ්හං තස්ස සන්තිකං ගච්ඡන්තො ධම්මං සුත්වා සාසනෙ ලද්ධප්පසාදො පබ්බජිත්වා ලද්ධූපසම්පදො වත්තපටිවත්තං පූරෙන්තො විචරති. විමලත්ථෙරො පන කුසීතො මිද්ධබහුලො රත්තින්දිවං වීතිනාමෙති. සොමමිත්තො ‘‘කුසීතං නාම නිස්සාය කො ගුණො’’ති තං පහාය මහාකස්සපත්ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.50.25-30) –
‘‘කිංසුකං පුප්ඵිතං දිස්වා, පග්ගහෙත්වාන අඤ්ජලිං;
බුද්ධසෙට්ඨං සරිත්වාන, ආකාසෙ අභිපූජයිං.
‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;
ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.
‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, බුද්ධපූජායිදං ඵලං.
‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං, භවා සබ්බෙ සමූහතා;
නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, විහරාමි අනාසවො.
‘‘ස්වාගතං වත මෙ ආසි, මම බුද්ධස්ස සන්තිකෙ;
තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.
අරහත්තං පන පත්වා විමලත්ථෙරං ඔවාදෙන තජ්ජෙන්තො –
147. ‘‘පරිත්තං දාරුමාරුය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙ;
එවං කුසීතමාගම්ම, සාධුජීවීපි සීදති;
තස්මා තං පරිවජ්ජෙය්‍ය, කුසීතං හීනවීරියං.
148. ‘‘පවිවිත්තෙහි අරියෙහි, පහිතත්තෙහි ඣායිභි;
නිච්චං ආරද්ධවීරියෙහි, පණ්ඩිතෙහි සහාවසෙ’’ති. – ගාථාද්වයං අභාසි;
තත්ථ පරිත්තං දාරුමාරුය්හ, යථා සීදෙ මහණ්ණවෙති පෙසලොපි කුලපුත්තො කුසීතං අලසපුග්ගලං නිස්සාය සීදති සංසාරෙ පතති, න තස්ස පාරං නිබ්බානං ගච්ඡති. යස්මා එතදෙවං, තස්මා තං අධිකුසලධම්මවසෙන සීසං අනුක්ඛිපිත්වා කුච්ඡිතං සීදනතො කුසීතං වීරියාරම්භාභාවතො හීනවීරියං පුග්ගලං සබ්බථා වජ්ජෙය්‍ය, න තස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජෙය්‍යාති අත්ථො.
එවං පුග්ගලාධිට්ඨානාය ගාථාය කොසජ්ජෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා ඉදානි වීරියාරම්භෙ ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘පවිවිත්තෙහී’’තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – යෙ පන කායවිවෙකසම්භවෙන පවිවිත්තා, තතො එව කිලෙසෙහි ආරකත්තා අරියා, නිබ්බානං පතිපෙසිතත්තතාය පහිතත්තා ආරම්මණූපනිජ්ඣානවසෙන ලක්ඛණූපනිජ්ඣානවසෙන ච ඣායිනො, සබ්බකාලං පග්ගහිතවීරියතාය ආරද්ධවීරියා, ලොකියලොකුත්තරභෙදාය පඤ්ඤාය සමන්නාගතත්තා පණ්ඩිතා, තෙහියෙව සහ ආවසෙය්‍ය සදත්ථං නිප්ඵාදෙතුකාමො සංවසෙය්‍යාති. තං සුත්වා විමලත්ථෙරො සංවිග්ගමානසො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සදත්ථං ආරාධෙසි. ස්වායමත්ථො පරතො ආගමිස්සති.
සොමමිත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
5. සබ්බමිත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
ජනො ජනම්හි සම්බද්ධොති ආයස්මතො සබ්බමිත්තත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො ද්වානවුතෙ කප්පෙ තිස්සස්ස භගවතො කාලෙ නෙසාදකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වනචාරිකො හුත්වා වනෙ මිගෙ වධිත්වා මංසං ඛාදන්තො ජීවති. අථස්ස භගවා අනුග්ගණ්හනත්ථං වසනට්ඨානසමීපෙ තීණි පදචෙතියානි දස්සෙත්වා පක්කාමි. සො අතීතකාලෙ සම්මාසම්බුද්ධෙසු කතපරිචයත්තා චක්කඞ්කිතානි දිස්වා පසන්නමානසො කොරණ්ඩපුප්ඵෙහි පූජං කත්වා තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන තාවතිංසභවනෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං සුගතීසුයෙව සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථිනගරෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්ති, සබ්බමිත්තොතිස්ස නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො ජෙතවනපටිග්ගහණෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තො වස්සං උපගන්ත්වා වුට්ඨවස්සො භගවන්තං වන්දිතුං සාවත්ථිං ගච්ඡන්තො අන්තරාමග්ගෙ මාගවිකෙහි ඔඩ්ඩිතෙ පාසෙ මිගපොතකං බද්ධං අද්දස. මාතා පනස්ස මිගී පාසං අප්පවිට්ඨාපි පුත්තසිනෙහෙන දූරං න ගච්ඡති, මරණභයෙන පාසසමීපම්පි න උපගච්ඡති මිගපොතකො ච භීතො ඉතො චිතො ච පරිවත්තෙන්තො කරුණං විලපති, තං දිස්වා ථෙරො, ‘‘අහො සත්තානං ස්නෙහහෙතුකං දුක්ඛ’’න්ති ගච්ඡන්තො තතො පරං සම්බහුලෙ චොරෙ එකං පුරිසං ජීවගාහං ගහෙත්වා පලාලවෙණියා සරීරං වෙඨෙත්වා ඣාපෙන්තෙ, තඤ්ච මහාවිරවං විරවන්තං දිස්වා තදුභයං නිස්සාය සඤ්ජාතසංවෙගො තෙසං චොරානං සුණන්තානංයෙව –
149. ‘‘ජනො ජනම්හි සම්බද්ධො, ජනමෙවස්සිතො ජනො;
ජනො ජනෙන හෙඨීයති, හෙඨෙති ච ජනො ජනං.
150. ‘‘කො හි තස්ස ජනෙනත්ථො, ජනෙන ජනිතෙන වා;
ජනං ඔහාය ගච්ඡං තං, හෙඨයිත්වා බහුං ජන’’න්ති. – ගාථාද්වයං අභාසි;
තත්ථ ජනොති අන්ධබාලජනො. ජනම්හීති අඤ්ඤෙ ජනෙ. සම්බද්ධොති තණ්හාබන්ධනෙන බද්ධො. ‘‘අයං මෙ පුත්තො, මාතා’’තිආදිනා පටිබද්ධො. අයමෙව වා පාඨො, ‘‘ඉමෙ මං පොසෙන්ති, අහං ඉමෙ නිස්සාය ජීවාමී’’ති පටිබද්ධචිත්තොති අත්ථො. ජනමෙවස්සිතො ජනොති ‘‘අයං මෙ පුත්තො, ධීතා’’තිආදිනා අඤ්ඤමෙව ජනං අඤ්ඤො ජනො අස්සිතො තණ්හාය අල්ලීනො පරිග්ගය්හ ඨිතො. ජනො ජනෙන හෙඨීයති, හෙඨෙති ච ජනො ජනන්ති කම්මස්සකතාය යථාභූතාවබොධස්ස ච අභාවතො අජ්ඣුපෙක්ඛනං අකත්වා ලොභවසෙන යථා ජනො ජනං අස්සිතො, එවං දොසවසෙන ජනො ජනෙන හෙඨීයති විබාධීයති. ‘‘තයිදං මය්හංව උපරි හෙඨනඵලවසෙන පරිපතිස්සතී’’ති අජානන්තො හෙඨෙති ච ජනො ජනං.
කො හි තස්ස ජනෙනත්ථොති තස්ස අඤ්ඤජනස්ස අඤ්ඤෙන ජනෙන තණ්හාවසෙන අස්සිතෙන දොසවසෙන හෙඨිතෙන වා කො අත්ථො. ජනෙන ජනිතෙන වාති මාතාපිතා හුත්වා තෙන අඤ්ඤෙන ජනෙන ජනිතෙන වා කො අත්ථො. ජනං ඔහාය ගච්ඡං තං, හෙඨයිත්වා බහුං ජනන්ති යස්මා සංසාරෙ චරතො ජනස්ස අයමෙවානුරූපා පටිපත්ති, තස්මා තං ජනං, තස්ස ච බාධිකා යා සා තණ්හා ච, යො ච සො දොසො එව බහුං ජනං බාධයිත්වා ඨිතො, තඤ්ච ඔහාය සබ්බසො පහාය පරිච්චජිත්වා ගච්ඡං, තෙහි අනුපද්දුතං ඨානං ගච්ඡෙය්‍යං පාපුණෙය්‍යන්ති අත්ථො. එවං පන වත්වා ථෙරො තාවදෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තමපාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.50.15-24) –
‘‘වනකම්මිකො පුරෙ ආසිං, පිතුමාතුමතෙනහං;
පසුමාරෙන ජීවාමි, කුසලං මෙ න විජ්ජති.
‘‘මම ආසයසාමන්තා, තිස්සො ලොකග්ගනායකො;
පදානි තීණි දස්සෙසි, අනුකම්පාය චක්ඛුමා.
‘‘අක්කන්තෙ ච පදෙ දිස්වා, තිස්සනාමස්ස සත්ථුනො;
හට්ඨො හට්ඨෙන චිත්තෙන, පදෙ චිත්තං පසාදයිං.
‘‘කොරණ්ඩං පුප්ඵිතං දිස්වා, පාදපං ධරණීරුහං;
සකොසකං ගහෙත්වාන, පදසෙට්ඨමපූජයිං.
‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;
ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.
‘‘යං යං යොනුපපජ්ජාමි, දෙවත්තං අථ මානුසං;
කොරණ්ඩකඡවි හොමි, සුප්පභාසො භවාමහං.
‘‘ද්වෙනවුතෙ ඉතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පදපූජායිදං ඵලං.
‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.
තෙ පන චොරා ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා සංවෙගජාතා පබ්බජිත්වා ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජිංසූති.
සබ්බමිත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
6. මහාකාළත්ථෙරගාථාවණ්ණනා
කාළී ඉත්ථීති ආයස්මතො මහාකාළත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො ඉතො එකනවුතෙ කප්පෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො කෙනචිදෙව කරණීයෙන අරඤ්ඤං ගතො තත්ථ අඤ්ඤතරස්ස රුක්ඛස්ස සාඛාය ඔලම්බමානං පංසුකූලචීවරං දිස්වා ‘‘අරියද්ධජො ඔලම්බතී’’ති පසන්නචිත්තො කිඞ්කණිපුප්ඵානි ගහෙත්වා පංසුකූලං පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සෙතබ්‍යනගරෙ සත්ථවාහකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා මහාකාළොති ලද්ධනාමො විඤ්ඤුතං පත්වා ඝරාවාසං වසන්තො පඤ්චහි සකටසතෙහි භණ්ඩං ගහෙත්වා වාණිජ්ජවසෙන සාවත්ථිං ගතො එකමන්තං සකටසත්ථං නිවෙසෙත්වා අද්ධානපරිස්සමං විනොදෙත්වා අත්තනො පරිසාය සද්ධිං නිසින්නො සායන්හසමයං ගන්ධමාලාදිහත්ථෙ උපාසකෙ ජෙතවනං ගච්ඡන්තෙ දිස්වා සයම්පි තෙහි සද්ධිං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සොසානිකඞ්ගං අධිට්ඨාය සුසානෙ වසති. අථෙකදිවසං කාළී නාම එකා ඉත්ථී ඡවඩාහිකා ථෙරස්ස කම්මට්ඨානත්ථාය අචිරමතසරීරං උභො සත්ථී භින්දිත්වා උභො ච බාහූ භින්දිත්වා සීසඤ්ච දධිථාලකං විය භින්දිත්වා සබ්බං අඞ්ගපච්චඞ්ගං සම්බන්ධමෙව කත්වා ථෙරස්ස ඔලොකෙතුං යොග්‍යට්ඨානෙ ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ථෙරො තං දිස්වා අත්තානං ඔවදන්තො –
151. ‘‘කාළී ඉත්ථී බ්‍රහතී ධඞ්කරූපා, සත්ථිඤ්ච භෙත්වා අපරඤ්ච සත්ථිං;
බාහඤ්ච භෙත්වා අපරඤ්ච බාහං, සීසඤ්ච භෙත්වා දධිථාලකංව;
එසා නිසින්නා අභිසන්දහිත්වා.
152. ‘‘යො වෙ අවිද්වා උපධිං කරොති, පුනප්පුනං දුක්ඛමුපෙති මන්දො;
තස්මා පජානං උපධිං න කයිරා, මාහං පුන භින්නසිරො සයිස්ස’’න්ති. –
ගාථාද්වයං අභාසි.
තත්ථ කාළීති තස්සා නාමං, කාළවණ්ණත්තා වා එවං වුත්තං. බ්‍රහතීති මහාසරීරා ආරොහපරිණාහවතී. ධඞ්කරූපාති කාළවණ්ණත්තා එව කාකසදිසරූපා. සත්ථිඤ්ච භෙත්වාති මතසරීරස්ස සත්ථිං ජණ්ණුභෙදනෙන භඤ්ජිත්වා. අපරඤ්ච සත්ථින්ති ඉතරඤ්ච සත්ථිං භඤ්ජිත්වා. බාහඤ්ච භෙත්වාති බාහට්ඨිඤ්ච අග්ගබාහට්ඨානෙයෙව භඤ්ජිත්වා. සීසඤ්ච භෙත්වා දධිථාලකංවාති මතසරීරස්ස සීසං භින්දිත්වා භින්නත්තා එව ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පග්ඝරන්තං දධිථාලකං විය, පග්ඝරන්තං මත්ථලුඞ්ගං කත්වාති අත්ථො. එසා නිසින්නා අභිසන්දහිත්වාති ඡින්නභින්නාවයවං මතසරීරං තෙ අවයවෙ යථාඨානෙයෙව ඨපනෙන සන්දහිත්වා සහිතං කත්වා මංසාපණං පසාරෙන්තී විය එසා නිසින්නා.
යො වෙ අවිද්වා උපධිං කරොතීති යො ඉමාය උපට්ඨාපිතං කම්මට්ඨානං දිස්වාපි අවිද්වා අකුසලො කම්මට්ඨානං ඡඩ්ඩෙත්වා අයොනිසොමනසිකාරෙන කිලෙසූපධිං උප්පාදෙති, සො මන්දො මන්දපඤ්ඤො සංසාරස්ස අනතිවත්තනතො පුනප්පුනං අපරාපරං නිරයාදීසු දුක්ඛං උපෙති. තස්මා පජානං උපධිං න කයිරාති තස්මාති යස්මා චෙතදෙවං, තස්මා. පජානං උපධින්ති ‘‘ඉධ යං දුක්ඛං සම්භොතී’’ති පජානන්තො යොනිසො මනසිකරොන්තො කිලෙසූපධිං න කයිරා න උප්පාදෙය්‍ය. කස්මා? මාහං පුන භින්නසිරො සයිස්සන්ති යථයිදං මතසරීරං භින්නසරීරං සයති, එවං කිලෙසූපධීහි සංසාරෙ පුනප්පුනං උප්පත්තියා කටසිවඩ්ඪකො හුත්වා භින්නසිරො අහං මා සයිස්සන්ති. එවං වදන්තො එව ථෙරො විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.50.8-14) –
‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, උදඞ්ගණො නාම පබ්බතො;
තත්ථද්දසං පංසුකූලං, දුමග්ගම්හි විලම්බිතං.
‘‘තීණි කිඞ්කණිපුප්ඵානි, ඔචිනිත්වානහං තදා;
හට්ඨො හට්ඨෙන චිත්තෙන, පංසුකූලමපූජයිං.
‘‘තෙන කම්මෙන සුකතෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;
ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තාවතිංසමගච්ඡහං.
‘‘එකනවුතිතො කප්පෙ, යං කම්මමකරිං තදා;
දුග්ගතිං නාභිජානාමි, පූජිත්වා අරහද්ධජං.
‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.
මහාකාළත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.