10. සිරිමත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පරෙ ච නං පසංසන්තීති ආයස්මතො සිරිමත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො පදුමුත්තරස්ස භගවතො පාරමියො පූරෙත්වා තුසිතභවනෙ ඨිතකාලෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයතාය කාමෙ පහාය තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා චතුරාසීතිසහස්සපරිමාණෙන තාපසගණෙන පරිවුතො හිමවන්තප්පදෙසෙ දෙවතාභිනිම්මිතෙ අස්සමෙ ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා වසන්තො පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරතාය ලක්ඛණමන්තෙසු ආගතනියාමෙන ච බුද්ධගුණෙ අනුස්සරිත්වා අතීතෙ බුද්ධෙ උද්දිස්ස අඤ්ඤතරස්මිං නදීනිවත්තනෙ පුලිනචෙතියං කත්වා පූජාසක්කාරාභිරතො අහොසි. තං දිස්වා තාපසා, ‘‘කං උද්දිස්ස අයං පූජාසක්කාරො කරීයතී’’ති පුච්ඡිංසු. සො තෙසං ලක්ඛණමන්තෙ ආහරිත්වා තත්ථ ආගතානි මහාපුරිසලක්ඛණානි විභජිත්වා තදනුසාරෙන අත්තනො බලෙ ඨත්වා බුද්ධගුණෙ කිත්තෙසි. තං සුත්වා තෙපි තාපසා පසන්නමානසා තතො පට්ඨාය සම්මාසම්බුද්ධං උද්දිස්ස ථූපපූජං කරොන්තා විහරන්ති.

තෙන ච සමයෙන පදුමුත්තරබොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති. චරිමභවෙ ද්වත්තිංස පුබ්බනිමිත්තානි පාතුරහෙසුං, සබ්බෙ ච අච්ඡරියබ්භූතධම්මා. තාපසො තානි අන්තෙවාසිකානං දස්සෙත්වා භිය්‍යොසොමත්තාය සම්මාසම්බුද්ධෙසු තෙසං පසාදං වඩ්ඪෙත්වා කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා තෙහි අත්තනො සරීරස්ස පූජාය කරීයමානාය දිස්සමානරූපො ආගන්ත්වා, ‘‘අහං තුම්හාකං ආචරියො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, තුම්හෙ අප්පමත්තා පුලිනචෙතියපූජමනුයුඤ්ජථ, භාවනාය ච යුත්තප්පයුත්තා හොථා’’ති වත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො.

එවං සො දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං ගහපතිකුලෙ නිබ්බත්ති, තස්ස ජාතදිවසතො පට්ඨාය තස්මිං කුලෙ සිරිසම්පත්තියා වඩ්ඪමානත්තා සිරිමාත්වෙව නාමං අකංසු. තස්ස පදසා ගමනකාලෙ කනිට්ඨභාතා නිබ්බත්ති, තස්ස ‘‘අයං සිරිං වඩ්ඪෙන්තො ජාතො’’ති සිරිවඩ්ඪොති නාමං අකංසු. තෙ උභොපි ජෙතවනප්පටිග්ගහණෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධා පබ්බජිංසු. තෙසු සිරිවඩ්ඪො න තාව උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ලාභී අහොසි, චතුන්නං පච්චයානං ලාභී, ගහට්ඨපබ්බජිතානං සක්කතො ගරුකතො, සිරිමත්ථෙරො පන පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය තාදිසෙන කම්මච්ඡිද්දෙන අප්පලාභී අහොසි බහුජනාසම්භාවිතො, සමථවිපස්සනාසු කම්මං කරොන්තො නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.49.111-147) –

‘‘පබ්බතෙ හිමවන්තම්හි, දෙවලො නාම තාපසො;

තත්ථ මෙ චඞ්කමො ආසි, අමනුස්සෙහි මාපිතො.

‘‘ජටාභාරෙන භරිතො, කමණ්ඩලුධරො සදා;

උත්තමත්ථං ගවෙසන්තො, විපිනා නික්ඛමිං තදා.

‘‘චුල්ලාසීතිසහස්සානි, සිස්සා මය්හං උපට්ඨහුං;

සකකම්මාභිපසුතා, වසන්ති විපිනෙ තදා.

‘‘අස්සමා අභිනික්ඛම්ම, අකං පුලිනචෙතියං;

නානාපුප්ඵං සමානෙත්වා, තං චෙතියමපූජයිං.

‘‘තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා, අස්සමං පවිසාමහං;

සබ්බෙ සිස්සා සමාගන්ත්වා, එතමත්ථං පුච්ඡිංසු මං.

‘‘පුලිනෙන කතො ථූපො, යං ත්වං දෙව නමස්සසි;

මයම්පි ඤාතුමිච්ඡාම, පුට්ඨො ආචික්ඛ නො තුවං.

‘‘නිද්දිට්ඨා නු මන්තපදෙ, චක්ඛුමන්තො මහායසා;

තෙ ඛො අහං නමස්සාමි, බුද්ධසෙට්ඨෙ මහායසෙ.

‘‘කීදිසා තෙ මහාවීරා, සබ්බඤ්ඤූ ලොකනායකා;

කථංවණ්ණා කථංසීලා, කීදිසා තෙ මහායසා.

‘‘බාත්තිංසලක්ඛණා බුද්ධා, චත්තාලීසදිජාපි ච;

නෙත්තා ගොපඛුමා තෙසං, ජිඤ්ජුකා ඵලසන්නිභා.

‘‘ගච්ඡමානා ච තෙ බුද්ධා, යුගමත්තඤ්ච පෙක්ඛරෙ;

න තෙසං ජාණු නදති, සන්ධිසද්දො න සුය්‍යති.

‘‘ගච්ඡමානා ච සුගතා, උද්ධරන්තාව ගච්ඡරෙ;

පඨමං දක්ඛිණං පාදං, බුද්ධානං එස ධම්මතා.

‘‘අසම්භීතා ච තෙ බුද්ධා, මිගරාජාව කෙසරී;

නෙවුක්කංසෙන්ති අත්තානං, නො ච වම්භෙන්ති පාණිනං.

‘‘මානාවමානතො මුත්තා, සමා සබ්බෙසු පාණිසු;

අනත්තුක්කංසකා බුද්ධා, බුද්ධානං එස ධම්මතා.

‘‘උප්පජ්ජන්තා ච සම්බුද්ධා, ආලොකං දස්සයන්ති තෙ;

ඡප්පකාරං පකම්පෙන්ති, කෙවලං වසුධං ඉමං.

‘‘පස්සන්ති නිරයඤ්චෙතෙ, නිබ්බාති නිරයො තදා;

පවස්සති මහාමෙඝො, බුද්ධානං එස ධම්මතා.

‘‘ඊදිසා තෙ මහානාගා, අතුලා ච මහායසා;

වණ්ණතො අනතික්කන්තා, අප්පමෙය්‍යා තථාගතා.

‘‘අනුමොදිංසු මෙ වාක්‍යං, සබ්බෙ සිස්සා සගාරවා;

තථා ච පටිපජ්ජිංසු, යථාසත්ති යථාබලං.

‘‘පටිපූජෙන්ති පුලිනං, සකකම්මාභිලාසිනො;

සද්දහන්තා මම වාක්‍යං, බුද්ධසක්කතමානසා.

‘‘තදා චවිත්වා තුසිතා, දෙවපුත්තො මහායසො;

උප්පජ්ජි මාතුකුච්ඡිම්හි, දසසහස්සි කම්පථ.

‘‘අස්සමස්සාවිදූරම්හි, චඞ්කමම්හි ඨිතො අහං;

සබ්බෙ සිස්සා සමාගන්ත්වා, ආගච්ඡුං මම සන්තිකෙ.

‘‘උසභොව මහී නදති, මිගරාජාව කූජති;

සුසුමාරොව සළති, කිං විපාකො භවිස්සති.

‘‘යං පකිත්තෙමි සම්බුද්ධං, සිකතාථූපසන්තිකෙ;

සො දානි භගවා සත්ථා, මාතුකුච්ඡිමුපාගමි.

‘‘තෙසං ධම්මකථං වත්වා, කිත්තයිත්වා මහාමුනිං;

උය්‍යොජෙත්වා සකෙ සිස්සෙ, පල්ලඞ්කමාභුජිං අහං.

‘‘බලඤ්ච වත මෙ ඛීණං, බ්‍යාධිනා පරමෙන තං;

බුද්ධසෙට්ඨං සරිත්වාන, තත්ථ කාලඞ්කතො අහං.

‘‘සබ්බෙ සිස්සා සමාගන්ත්වා, අකංසු චිතකං තදා;

කළෙවරඤ්ච මෙ ගය්හ, චිතකං අභිරොපයුං.

‘‘චිතකං පරිවාරෙත්වා, සීසෙ කත්වාන අඤ්ජලිං;

සොකසල්ලපරෙතා තෙ, වික්කන්දිංසු සමාගතා.

‘‘තෙසං ලාලප්පමානානං, අගමං චිතකං තදා;

අහං ආචරියො තුම්හං, මා සොචිත්ථ සුමෙධසා.

‘‘සදත්ථෙ වායමෙය්‍යාථ, රත්තින්දිවමතන්දිතා;

මා වො පමත්තා අහුත්ථ, ඛණො වො පටිපාදිතො.

‘‘සකෙ සිස්සෙනුසාසිත්වා, දෙවලොකං පුනාගමිං;

අට්ඨාරස ච කප්පානි, දෙවලොකෙ රමාමහං.

‘‘සතානං පඤ්චක්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී අහොසහං;

අනෙකසතක්ඛත්තුඤ්ච, දෙවරජ්ජමකාරයිං.

‘‘අවසෙසෙසු කප්පෙසු, වොකිණ්ණො සංසරිං අහං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, උප්පාදස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘යථා කොමුදිකෙ මාසෙ, බහූ පුප්ඵන්ති පාදපා;

තථෙවාහම්පි සමයෙ, පුප්ඵිතොම්හි මහෙසිනා.

‘‘වීරියං මෙ ධුරධොරය්හං, යොගක්ඛෙමාධිවාහනං;

නාගොව බන්ධනං ඡෙත්වා, විහරාමි අනාසවො.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං බුද්ධමභිකිත්තයිං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, කිත්තනාය ඉදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤඤ්හි සමානං ආයස්මන්තං සිරිමත්ථෙරං ‘‘අරියො’’ති අජානන්තා පුථුජ්ජනා භික්ඛූ සාමණෙරා ච අප්පලාභිතාය ලොකස්ස අනභිගතභාවෙන අසම්භාවෙන්තා යංකිඤ්චි කථෙත්වා ගරහන්ති. සිරිවඩ්ඪත්ථෙරං පන පච්චයානං ලාභිභාවෙන ලොකස්ස සක්කතගරුකතභාවතො සම්භාවෙන්තා පසංසන්ති. ථෙරො ‘‘අවණ්ණාරහස්ස නාම වණ්ණභණනං, වණ්ණාරහස්ස ච අවණ්ණභණනං අස්ස පුථුජ්ජනභාවස්ස දොසො’’ති පුථුජ්ජනභාවඤ්ච ගරහන්තො –

159. ‘‘පරෙ ච නං පසංසන්ති, අත්තා චෙ අසමාහිතො;

මොඝං පරෙ පසංසන්ති, අත්තා හි අසමාහිතො.

160. ‘‘පරෙ ච නං ගරහන්ති, අත්තා චෙ සුසමාහිතො;

මොඝං පරෙ ගරහන්ති, අත්තා හි සුසමාහිතො’’ති.

– ගාථාද්වයමභාසි.

තත්ථ පරෙති අත්තතො අඤ්ඤෙ පරෙ නාම, ඉධ පන පණ්ඩිතෙහි අඤ්ඤෙ බාලා පරෙති අධිප්පෙතා. තෙසඤ්හි අජානිත්වා අපරියොගාහෙත්වා භාසනතො ගරහා විය පසංසාපි අප්පමාණභූතා. නන්ති නං පුග්ගලං. පසංසන්තීති අවිද්දසුභාවෙන තණ්හාවිපන්නතාය වා, අථ වා අභූතංයෙව පුග්ගලං ‘‘අසුකො භික්ඛු ඣානලාභී, අරියො’’ති වා අභූතගුණරොපනෙන කිත්තෙන්ති අභිත්ථවන්ති. යො පනෙත්ථ ච-සද්දො, සො අත්තූපනයත්ථො. තෙන පරෙ නං පුග්ගලං පසංසන්ති ච, තඤ්ච ඛො තෙසං පසංසනමත්තං, න පන තස්මිං පසංසාය වත්ථු අත්ථීති ඉමමත්ථං දස්සෙති. අත්තා චෙ අසමාහිතොති යං පුග්ගලං පරෙ පසංසන්ති, සො චෙ සයං අසමාහිතො මග්ගසමාධිනා ඵලසමාධිනා උපචාරප්පනාසමාධිමත්තෙනෙව වා න සමාහිතො, සමාධානස්ස පටිපක්ඛභූතානං කිලෙසානං අප්පහීනත්තා වික්ඛිත්තො විබ්භන්තචිත්තො හොති චෙති අත්ථො. ‘‘අසමාහිතො’’ති ච එතෙන සමාධිනිමිත්තානං ගුණානං අභාවං දස්සෙති. මොඝන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො ‘‘විසමං චන්දිමසූරියා පරිවත්තන්තී’’තිආදීසු විය. පරෙ පසංසන්තීති යෙ තං අසමාහිතං පුග්ගලං පසංසන්ති, තෙ මොඝං මුධා අමූලකං පසංසන්ති. කස්මා? අත්තා හි අසමාහිතො යස්මා තස්ස පුග්ගලස්ස චිත්තං අසමාහිතං, තස්මාති අත්ථො.

දුතියගාථායං ගරහන්තීති අත්තනො අවිද්දසුභාවෙන දොසන්තරාය වා අරියං ඣානලාභිඤ්ච සමානං ‘‘අසුකො භික්ඛු ජාගරියං නානුයුඤ්ජති අන්තමසො ගොදුහනමත්තම්පි කාලං කෙවලං කායදළ්හිබහුලො නිද්දාරාමො භස්සාරාමො සඞ්ගණිකාරාමො විහරතී’’තිආදිනා අප්පටිපජ්ජමානතාවිභාවනෙන වා ගුණපරිධංසනෙන වා ගරහන්ති නින්දන්ති, උපක්කොසන්ති වාති අත්ථො. සෙසං පඨමගාථාය වුත්තපරියායෙන වෙදිතබ්බං. එවං ථෙරෙන ඉමාහි ගාථාහි අත්තනො නික්කිලෙසභාවෙ සිරිවඩ්ඪස්ස ච සකිලෙසභාවෙ පකාසිතෙ තං සුත්වා සිරිවඩ්ඪො සංවෙගජාතො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව සදත්ථං පරිපූරෙසි, ගරහකපුග්ගලා ච ථෙරං ඛමාපෙසුං.

සිරිමත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.