10. වසභත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පුබ්බෙ හනති අත්තානන්ති ආයස්මතො වසභත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො බුද්ධසුඤ්ඤෙ ලොකෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො බ්‍රාහ්මණානං විජ්ජාසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගන්ත්වා නෙක්ඛම්මජ්ඣාසයතාය ඝරාවාසං පහාය තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා චුද්දසසහස්සතාපසපරිවාරො හිමවන්තස්ස අවිදූරෙ සමග්ගෙ නාම පබ්බතෙ අස්සමං කාරෙත්වා වසන්තො ඣානාභිඤ්ඤායො නිබ්බත්තෙත්වා තාපසානං ඔවාදානුසාසනියො දෙන්තො එකදිවසං එවං චින්තෙසි – ‘‘අහං ඛො දානි ඉමෙහි තාපසෙහි සක්කතො ගරුකතො පූජිතො විහරාමි, මයා පන පූජෙතබ්බො න උපලබ්භති, දුක්ඛො ඛො පනායං ලොකෙ යදිදං අගරුවාසො’’ති. එවං පන චින්තෙත්වා පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරතාය පුරිමබුද්ධානං චෙතියෙ අත්තනා කතං පූජාසක්කාරං අනුස්සරිත්වා ‘‘යංනූනාහං පුරිමබුද්ධෙ උද්දිස්ස පුලිනචෙතියං කත්වා පූජං කරෙය්‍ය’’න්ති හට්ඨතුට්ඨො ඉද්ධියා පුලිනථූපං සුවණ්ණමයං මාපෙත්වා සුවණ්ණමයාදීහි තිසහස්සමත්තෙහි පුප්ඵෙහි දෙවසිකං පූජං කරොන්තො යාවතායුකං පුඤ්ඤානි කත්වා අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො. තත්ථපි යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො තාවතිංසෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වෙසාලියං ලිච්ඡවිරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වසභොති ලද්ධනාමො වයප්පත්තො භගවතො වෙසාලිගමනෙ බුද්ධානුභාවං දිස්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.50.57-92) –

‘‘හිමවන්තස්සාවිදූරෙ, සමග්ගො නාම පබ්බතො;

අස්සමො සුකතො මය්හං, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

‘‘නාරදො නාම නාමෙන, ජටිලො උග්ගතාපනො;

චතුද්දසසහස්සානි, සිස්සා පරිචරන්ති මං.

‘‘පටිසල්ලීනකො සන්තො, එවං චින්තෙසහං තදා;

සබ්බො ජනො මං පූජෙති, නාහං පූජෙමි කිඤ්චනං.

‘‘න මෙ ඔවාදකො අත්ථි, වත්තා කොචි න විජ්ජති;

අනාචරියුපජ්ඣායො, වනෙ වාසං උපෙමහං.

‘‘උපාසමානො යමහං, ගරුචිත්තං උපට්ඨහෙ;

සො මෙ ආචරියො නත්ථි, වනවාසො නිරත්ථකො.

‘‘ආයාගං මෙ ගවෙසිස්සං, ගරුං භාවනියං තථා;

සාවස්සයො වසිස්සාමි, න කොචි ගරහිස්සති.

‘‘උත්තානකූලා නදිකා, සුපතිත්ථා මනොරමා;

සංසුද්ධපුලිනාකිණ්ණා, අවිදූරෙ මමස්සමං.

‘‘නදිං අමරිකං නාම, උපගන්ත්වානහං තදා;

සංවඩ්ඪයිත්වා පුලිනං, අකං පුලිනචෙතියං.

‘‘යෙ තෙ අහෙසුං සම්බුද්ධා, භවන්තකරණා මුනී;

තෙසං එතාදිසො ථූපො, තං නිමිත්තං කරොමහං.

‘‘කරිත්වා පුලිනං ථූපං, සොවණ්ණං මාපයිං අහං;

සොණ්ණකිඞ්කණිපුප්ඵානි, සහස්සෙ තීණි පූජයිං.

‘‘සායපාතං නමස්සාමි, වෙදජාතො කතඤ්ජලී;

සම්මුඛා විය සම්බුද්ධං, වන්දිං පුලිනචෙතියං.

‘‘යදා කිලෙසා ජායන්ති, විතක්කා ගෙහනිස්සිතා;

සරාමි සුකතං ථූපං, පච්චවෙක්ඛාමි තාවදෙ.

‘‘උපනිස්සාය විහරං, සත්ථවාහං විනායකං;

කිලෙසෙ සංවසෙය්‍යාසි, න යුත්තං තව මාරිස.

‘‘සහ ආවජ්ජිතෙ ථූපෙ, ගාරවං හොති මෙ තදා;

කුවිතක්කෙ විනොදෙසිං, නාගො තුත්තට්ටිතො යථා.

‘‘එවං විහරමානං මං, මච්චුරාජාභිමද්දථ;

තත්ථ කාලඞ්කතො සන්තො, බ්‍රහ්මලොකමගච්ඡහං.

‘‘යාවතායුං වසිත්වාන, තිදිවෙ උපපජ්ජහං;

අසීතික්ඛත්තුං දෙවින්දො, දෙවරජ්ජමකාරයිං.

‘‘සතානං තීණික්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී අහොසහං;

පදෙසරජ්ජං විපුලං, ගණනාතො අසඞ්ඛියං.

‘‘සොණ්ණකිඞ්කණිපුප්ඵානං, විපාකං අනුභොමහං;

ධාතීසතසහස්සානි, පරිවාරෙන්ති මං භවෙ.

‘‘ථූපස්ස පරිචිණ්ණත්තා, රජොජල්ලං න ලිම්පති;

ගත්තෙ සෙදා න මුච්චන්ති, සුප්පභාසො භවාමහං.

‘‘අහො මෙ සුකතො ථූපො, සුදිට්ඨාමරිකා නදී;

ථූපං කත්වාන පුලිනං, පත්තොම්හි අචලං පදං.

‘‘කුසලං කත්තුකාමෙන, ජන්තුනා සාරගාහිනා;

නත්ථි ඛෙත්තං අඛෙත්තං වා, පටිපත්තීව සාධකා.

‘‘යථාපි බලවා පොසො, අණ්ණවංතරිතුස්සහෙ;

පරිත්තං කට්ඨමාදාය, පක්ඛන්දෙය්‍ය මහාසරං.

‘‘ඉමාහං කට්ඨං නිස්සාය, තරිස්සාමි මහොදධිං;

උස්සාහෙන වීරියෙන, තරෙය්‍ය උදධිං නරො.

‘‘තථෙව මෙ කතං කම්මං, පරිත්තං ථොකකඤ්ච යං;

තං කම්මං උපනිස්සාය, සංසාරං සමතික්කමිං.

‘‘පච්ඡිමෙ භවෙ සම්පත්තෙ, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

සාවත්ථියං පුරෙ ජාතො, මහාසාලෙ සුඅඩ්ඪකෙ.

‘‘සද්ධා මාතා පිතා මය්හං, බුද්ධස්ස සරණං ගතා;

උභො දිට්ඨපදා එතෙ, අනුවත්තන්ති සාසනං.

‘‘බොධිපපටිකං ගය්හ, සොණ්ණථූපමකාරයුං;

සායපාතං නමස්සන්ති, සක්‍යපුත්තස්ස සම්මුඛා.

‘‘උපොසථම්හි දිවසෙ, සොණ්ණථූපං විනීහරුං;

බුද්ධස්ස වණ්ණං කිත්තෙන්තා, තියාමං වීතිනාමයුං.

‘‘සහ දිස්වානහං ථූපං, සරිං පුලිනචෙතියං;

එකාසනෙ නිසීදිත්වා, අරහත්තමපාපුණිං.

‘‘ගවෙසමානො තං වීරං, ධම්මසෙනාපතිද්දසං;

අගාරා නික්ඛමිත්වාන, පබ්බජිං තස්ස සන්තිකෙ.

‘‘ජාතියා සත්තවස්සෙන, අරහත්තමපාපුණිං;

උපසම්පාදයී බුද්ධො, ගුණමඤ්ඤාය චක්ඛුමා.

‘‘දාරකෙනෙව සන්තෙන, කිරියං නිට්ඨිතං මයා;

කතං මෙ කරණීයජ්ජ, සක්‍යපුත්තස්ස සාසනෙ.

‘‘සබ්බවෙරභයාතීතො, සබ්බසඞ්ගාතිගො ඉසි;

සාවකො තෙ මහාවීර, සොණ්ණථූපස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා දායකානුග්ගහං කරොන්තො තෙහි උපනීතෙ පච්චයෙ න පටික්ඛිපති, යථාලද්ධෙයෙව පරිභුඤ්ජති. තං පුථුජ්ජනා ‘‘අයං කායදළ්හිබහුලො අරක්ඛිතචිත්තො’’ති මඤ්ඤමානා අවමඤ්ඤන්ති. ථෙරො තං අගණෙන්තොව විහරති. තස්ස පන අවිදූරෙ අඤ්ඤතරො කුහකභික්ඛු පාපිච්ඡො සමානො අප්පිච්ඡො විය සන්තුට්ඨො විය අත්තානං දස්සෙන්තො ලොකං වඤ්චෙන්තො විහරති. මහාජනො තං අරහන්තං විය සම්භාවෙති. අථස්ස සක්කො දෙවානමින්දො තං පවත්තිං ඤත්වා ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා, ‘‘භන්තෙ, කිං නාම කුහකො කරොතී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො පාපිච්ඡං ගරහන්තො –

139. ‘‘පුබ්බෙ හනති අත්තානං, පච්ඡා හනති සො පරෙ;

සුහතං හන්ති අත්තානං, වීතංසෙනෙව පක්ඛිමා.

140. ‘‘න බ්‍රාහ්මණො බහිවණ්ණො, අන්තොවණ්ණො හි බ්‍රාහ්මණො;

යස්මිං පාපානි කම්මානි, ස වෙ කණ්හො සුජම්පතී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ;

තත්ථ පුබ්බෙ හනති අත්තානන්ති කුහකපුග්ගලො අත්තනො කුහකවුත්තියා ලොකං වඤ්චෙන්තො පාපිච්ඡතාදීහි පාපධම්මෙහි පඨමමෙව අත්තානං හනති, අත්තනො කුසලකොට්ඨාසං විනාසෙති. පච්ඡා හනති සො පරෙති සො කුහකො පඨමං තාව වුත්තනයෙන අත්තානං හන්ත්වා පච්ඡා පරෙ යෙහි ‘‘අයං භික්ඛු පෙසලො අරියො’’ති වා සම්භාවෙන්තෙහි කාරා කතා, තෙ හනති තෙසං කාරානි අත්තනි කතානි අමහප්ඵලානි කත්වා පච්චයවිනාසනෙන විනාසෙති. සතිපි කුහකස්ස උභයහනනෙ අත්තහනනෙ පන අයං විසෙසොති දස්සෙන්තො ආහ සුහතං හන්ති අත්තානන්ති. සො කුහකො අත්තානං හනන්තො සුහතං කත්වා හන්ති විනාසෙති, යථා කිං? වීතංසෙනෙව පක්ඛිමාති, වීතංසොති දීපකසකුණො, තෙන. පක්ඛිමාති සාකුණිකො. යථා තෙන වීතංසසකුණෙන අඤ්ඤෙ සකුණෙ වඤ්චෙත්වා හනන්තො අත්තානං ඉධ ලොකෙපි හනති විඤ්ඤුගරහසාවජ්ජසභාවාදිනා, සම්පරායං පන දුග්ගතිපරික්කිලෙසෙන හනතියෙව, න පන තෙ සකුණෙ පච්ඡා හන්තුං සක්කොති, එවං කුහකොපි කොහඤ්ඤෙන ලොකං වඤ්චෙත්වා ඉධ ලොකෙපි අත්තානං හනති විප්පටිසාරවිඤ්ඤුගරහාදීහි, පරලොකෙපි දුග්ගතිපරික්කිලෙසෙහි, න පන තෙ පච්චයදායකෙ අපායදුක්ඛං පාපෙති. අපිච කුහකො දක්ඛිණාය අමහප්ඵලභාවකරණෙනෙව දායකං හනතීති වුත්තො, න නිප්ඵලභාවකරණෙන. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘දුස්සීලස්ස මනුස්සභූතස්ස දානං දත්වා සහස්සගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති (ම. නි. 3.379). තෙනාහ ‘‘සුහතං හන්ති අත්තාන’’න්ති.

එවං බාහිරපරිමජ්ජනමත්තෙ ඨිතා පුග්ගලා සුද්ධා නාම න හොන්ති, අබ්භන්තරසුද්ධියා එව පන සුද්ධා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘න බ්‍රාහ්මණො’’ති දුතියං ගාථමාහ. තස්සත්ථො – ඉරියාපථසණ්ඨපනාදිබහිසම්පත්තිමත්තෙන බ්‍රාහ්මණො න හොති. සම්පත්තිඅත්ථො හි ඉධ වණ්ණ-සද්දො. අබ්භන්තරෙ පන සීලාදිසම්පත්තියා බ්‍රාහ්මණො හොති, ‘‘බාහිතපාපො බ්‍රාහ්මණො’’ති කත්වා. තස්මා ‘‘යස්මිං පාපානි ලාමකානි කම්මානි සංවිජ්ජන්ති, එකංසෙන සො කණ්හො නිහීනපුග්ගලො’’ති සුජම්පති, දෙවානමින්ද, ජානාහි. තං සුත්වා සක්කො කුහකභික්ඛුං තජ්ජෙත්වා ‘‘ධම්මෙ වත්තාහී’’ති ඔවදිත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො.

වසභත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

දුකනිපාතෙ පඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.