3. ආනන්දත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පිසුණෙන ච කොධනෙනාතිආදිකා ආයස්මතො ආනන්දත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ හංසවතීනගරෙ සත්ථු වෙමාතිකභාතා හුත්වා නිබ්බත්ති, සුමනොතිස්ස නාමං අහොසි. පිතා පනස්ස ආනන්දරාජා නාම. සො අත්තනො පුත්තස්ස සුමනකුමාරස්ස වයප්පත්තස්ස හංසවතිතො වීසයොජනසතෙ ඨානෙ භොගනගරං අදාසි. සො කදාචි කදාචි ආගන්ත්වා අත්තානඤ්ච පිතරඤ්ච පස්සති. තදා රාජා සත්ථාරඤ්ච සතසහස්සපරිමාණං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච සයමෙව සක්කච්චං උපට්ඨහි, අඤ්ඤෙසං උපට්ඨාතුං න දෙති.

තෙන සමයෙන පච්චන්තො කුපිතො අහොසි. කුමාරො තස්ස කුපිතභාවං රඤ්ඤො අනාරොචෙත්වා සයමෙව තං වූපසමෙති. තං සුත්වා රාජා තුට්ඨමානසො පුත්තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘වරං තෙ, තාත දම්මි, වරං ගණ්හාහී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘සත්ථාරං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච තෙමාසං උපට්ඨහන්තො ජීවිතං අවඤ්ඣං කාතුං ඉච්ඡාමී’’ති ආහ. ‘‘එතං න සක්කා, අඤ්ඤං වදෙහී’’ති. ‘‘දෙව, ඛත්තියානං ද්වෙකථා නාම නත්ථි, එතදෙව මෙ දෙහි, න මය්හං අඤ්ඤෙන අත්ථො’’ති. ‘‘සචෙ සත්ථා අනුජානාති, දින්නමෙවා’’ති. සො ‘‘සත්ථු චිත්තං ජානිස්සාමී’’ති විහාරං ගතො.

තෙන ච සමයෙන භගවා භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා ගන්ධකුටිං පවිට්ඨො හොති. සො භික්ඛූ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය ආගතො, දස්සෙථ මෙ භගවන්ත’’න්ති ආහ. භික්ඛූ ‘‘සුමනො නාම ථෙරො සත්ථු උපට්ඨාකො, තස්ස සන්තිකං ගච්ඡාහී’’ති ආහංසු. සො ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘සත්ථාරං, භන්තෙ, මෙ දස්සෙථා’’ති ආහ. අථ ථෙරො තස්ස පස්සන්තස්සෙව පථවියං නිමුජ්ජිත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, රාජපුත්තො තුම්හාකං දස්සනාය ආගතො’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි, භික්ඛු, බහි ආසනං පඤ්ඤාපෙහී’’ති. ථෙරො පුනපි තස්ස පස්සන්තස්සෙව බුද්ධාසනං ගහෙත්වා අන්තොගන්ධකුටියං නිමුජ්ජිත්වා බහිපරිවෙණෙ පාතුභවිත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙසි. කුමාරො තං දිස්වා ‘‘මහන්තො වතායං භික්ඛූ’’ති චිත්තං උප්පාදෙසි.

භගවාපි ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදි. රාජපුත්තො සත්ථාරං වන්දිත්වා, පටිසන්ථාරං කත්වා, අයං, භන්තෙ, ථෙරො තුම්හාකං සාසනෙ වල්ලභො මඤ්ඤෙති. ‘‘ආම කුමාර, වල්ලභො’’ති? ‘‘කිං කත්වා, භන්තෙ, එස වල්ලභො හොතී’’ති?‘‘දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා’’ති. ‘‘භගවා, අහම්පි අයං ථෙරො විය අනාගතෙ බුද්ධසාසනෙ වල්ලභො හොතුකාමො’’ති සත්ථාහං ඛන්ධාවාරභත්තං නාම දත්වාපි සත්තමෙ දිවසෙ, භන්තෙ, මයා පිතු සන්තිකා තෙමාසං තුම්හාකං පටිජග්ගනවරො ලද්ධො, තෙමාසං මෙ වස්සාවාසං අධිවාසෙථාති. භගවා, ‘‘අත්ථි නු ඛො තත්ථ ගතෙන අත්ථො’’ති ඔලොකෙත්වා ‘‘අත්ථී’’ති දිස්වා ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, කුමාර, තථාගතා අභිරමන්තී’’ති ආහ. කුමාරො ‘‘අඤ්ඤාතං භගවා, අඤ්ඤාතං සුගතා’’ති වත්වා ‘‘අහං, භන්තෙ, පුරිමතරං ගන්ත්වා විහාරං කාරෙමි, මයා පෙසිතෙ භික්ඛුසතසහස්සෙන සද්ධිං ආගච්ඡථා’’ති පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දින්නා මෙ, දෙව, භගවතා පටිඤ්ඤා, මයා පහිතෙ භගවන්තං පෙසෙය්‍යාථා’’ති පිතරං වන්දිත්වා, නික්ඛමිත්වා යොජනෙ යොජනෙ විහාරං කරොන්තො වීසයොජනසතං අද්ධානං ගතො. ගන්ත්වා ච අත්තනො නගරෙ විහාරට්ඨානං විචිනන්තො සොභනස්ස නාම කුටුම්බිකස්ස උය්‍යානං දිස්වා සතසහස්සෙන කිණිත්වා සතසහස්සං විස්සජ්ජෙත්වා විහාරං කාරෙසි. තත්ථ භගවතො ගන්ධකුටිං සෙසභික්ඛූනඤ්ච රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානත්ථාය කුටිලෙණමණ්ඩපෙ කාරෙත්වා පාකාරපරික්ඛෙපං ද්වාරකොට්ඨකඤ්ච නිට්ඨාපෙත්වා පිතු සන්තිකං පෙසෙසි ‘‘නිට්ඨිතං මය්හං කිච්චං, සත්ථාරං පහිණථා’’ති.

රාජා භගවන්තං භොජෙත්වා ‘‘භගවා සුමනස්ස කිච්චං නිට්ඨිතං, තුම්හාකං ගමනං පච්චාසීසතී’’ති ආහ. භගවා සතසහස්සභික්ඛුපරිවුතො යොජනෙ යොජනෙ විහාරෙසු වසමානො අගමාසි. කුමාරො ‘‘සත්ථා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා යොජනං පච්චුග්ගන්ත්වා ගන්ධමාලාදීහි පූජයමානො සතසහස්සෙන කීතෙ සොභනෙ නාම උය්‍යානෙ සතසහස්සෙන කාරිතං විහාරං පවෙසෙත්වා –

‘‘සතසහස්සෙන මෙ කීතං, සතසහස්සෙන මාපිතං;

සොභනං නාම උය්‍යානං, පටිග්ගණ්හ මහාමුනී’’ති. –

තං නිය්‍යාදෙසි. සො වස්සූපනායිකදිවසෙ මහාදානං පවත්තෙත්වා ‘‘ඉමිනාව නීහාරෙන දානං දදෙය්‍යාථා’’ති පුත්තදාරෙ අමච්චෙ ච කිච්චකරණීයෙසු ච නියොජෙත්වා සයං සුමනත්ථෙරස්ස වසනට්ඨානසමීපෙයෙව වසන්තො තෙමාසං සත්ථාරං උපට්ඨහන්තො උපකට්ඨාය පවාරණාය ගාමං පවිසිත්වා සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ සත්ථු භික්ඛුසතසහස්සස්ස ච පාදමූලෙ තිචීවරානි ඨපෙත්වා වන්දිත්වා, ‘‘භන්තෙ, යදෙතං මයා සත්තාහං ඛන්ධාවාරදානතො පට්ඨාය පුඤ්ඤං කතං, න තං සග්ගසම්පත්තිආදීනං අත්ථාය, අථ ඛො අහං අයං සුමනත්ථෙරො විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස උපට්ඨාකො භවෙය්‍ය’’න්ති පණිධානං අකාසි. සත්ථාපිස්ස අනන්තරායතං දිස්වා බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි.

සොපි තස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ වස්සසතසහස්සං පුඤ්ඤානි කත්වා තතො පරම්පි තත්ථ තත්ථ භවෙ උළාරානි පුඤ්ඤකම්මානි උපචිනිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ පිණ්ඩාය චරතො එකස්ස ථෙරස්ස පත්තග්ගහණත්ථං උත්තරසාටකං දත්වා පූජං අකාසි. පුන සග්ගෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො බාරාණසිරාජා හුත්වා අට්ඨ පච්චෙකබුද්ධෙ දිස්වා තෙ භොජෙත්වා අත්තනො මඞ්ගලුය්‍යානෙ අට්ඨ පණ්ණසාලායො කාරෙත්වා තෙසං නිසීදනත්ථාය අට්ඨ සබ්බරතනමයපීඨෙ චෙව මණිආධාරකෙ ච පටියාදෙත්වා දසවස්සසහස්සානි උපට්ඨානං අකාසි. එතානි පාකටට්ඨානානි.

කප්පසතසහස්සං පන තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි කරොන්තොව අම්හාකං බොධිසත්තෙන සද්ධිං තුසිතපුරෙ නිබ්බත්තිත්වා තතො චුතො අමිතොදනසක්කස්ස ගෙහෙ නිබ්බත්ති. තස්ස සබ්බෙ ඤාතකෙ ආනන්දිතෙ කරොන්තො ජාතොති ආනන්දොත්වෙව නාමං අහොසි. සො අනුක්කමෙන වයප්පත්තො කතාභිනික්ඛමනෙ සම්මාසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ පඨමං කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා තතො නික්ඛන්තෙ භගවති තස්ස පරිවාරත්ථං පබ්බජිතුං නික්ඛන්තෙහි භද්දියාදීහි සද්ධිං නික්ඛමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව ආයස්මතො පුණ්ණස්ස මන්තාණිපුත්තස්ස සන්තිකෙ ධම්මකථං සුත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි.

තෙන ච සමයෙන භගවතො පඨමබොධියං වීසතිවස්සානි අනිබද්ධඋපට්ඨාකා අහෙසුං. එකදා නාගසමාලො පත්තචීවරං ගහෙත්වා විචරි, එකදා නාගිතො, එකදා උපවානො, එකදා සුනක්ඛත්තො, එකදා චුන්දො සමණුද්දෙසො, එකදා සාගතො, එකදා මෙඝියො, තෙ යෙභුය්‍යෙන සත්ථු චිත්තං නාරාධයිංසු. අථෙකදිවසං භගවා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො නිසින්නො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අහං, භික්ඛවෙ, ඉදානිම්හි මහල්ලකො, එකච්චෙ භික්ඛූ ‘ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡාමා’ති වුත්තෙ අඤ්ඤෙන ගච්ඡන්ති, එකච්චෙ මය්හං පත්තචීවරං භූමියං නික්ඛිපන්ති, මය්හං නිබද්ධුපට්ඨාකං භික්ඛුං ජානාථා’’ති. තං සුත්වා භික්ඛූනං ධම්මසංවෙගො උදපාදි. අථායස්මා සාරිපුත්තො උට්ඨාය භගවන්තං වන්දිත්වා – ‘‘අහං, භන්තෙ, තුම්හෙ උපට්ඨහිස්සාමී’’ති ආහ. තං භගවා පටික්ඛිපි. එතෙනුපායෙන මහාමොග්ගල්ලානං ආදිං කත්වා සබ්බෙ මහාසාවකා – ‘‘අහං උපට්ඨහිස්සාමි, අහං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති උට්ඨහිංසු ඨපෙත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං, තෙපි භගවා පටික්ඛිපි. සො පන තුණ්හීයෙව නිසීදි. අථ නං භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘ආවුසො, ත්වම්පි සත්ථු උපට්ඨාකට්ඨානං යාචාහී’’ති. යාචිත්වා ලද්ධට්ඨානං නාම කීදිසං හොති, සචෙ රුච්චති, සත්ථා සයමෙව වක්ඛතීති. අථ භගවා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ආනන්දො අඤ්ඤෙහි උස්සාහෙතබ්බො, සයමෙව ජානිත්වා මං උපට්ඨහිස්සතී’’ති ආහ. තතො භික්ඛූ ‘‘උට්ඨෙහි, ආවුසො ආනන්ද, සත්ථාරං උපට්ඨාකට්ඨානං යාචාහී’’ති ආහංසු.

ථෙරො උට්ඨහිත්වා ‘‘සචෙ මෙ, භන්තෙ, භගවා අත්තනා ලද්ධං පණීතචීවරං න දස්සති, පණීතපිණ්ඩපාතං න දස්සති, එකගන්ධකුටියං වසිතුං න දස්සති, නිමන්තනං ගහෙත්වා න ගමිස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘එත්තකෙ ගුණෙ ලභතො සත්ථු උපට්ඨානෙ කො භාරො’’ති උපවාදමොචනත්ථං ඉමෙ චත්තාරො පටික්ඛෙපා ච – ‘‘සචෙ, භන්තෙ, භගවා මයා ගහිතනිමන්තනං ගමිස්සති, සචාහං දෙසන්තරතො ආගතාගතෙ තාවදෙව දස්සෙතුං ලච්ඡාමි; යදා මෙ කඞ්ඛා උප්පජ්ජති, තාවදෙව භගවන්තං උපසඞ්කමිතුං ලච්ඡාමි, සචෙ භගවා පරම්මුඛා දෙසිතං ධම්මං පුන මය්හං කථෙස්සති, එවාහං භගවන්තං උපට්ඨහිස්සාමී’’ති ‘‘එත්තකම්පි සත්ථු සන්තිකෙ අනුග්ගහං න ලභතී’’ති උපවාදමොචනත්ථඤ්චෙව ධම්මභණ්ඩාගාරිකභාවපාරමීපූරණත්ථඤ්ච ඉමා චතස්සො ආයාචනා චාති අට්ඨ වරෙ ගහෙත්වා නිබද්ධුපට්ඨාකො අහොසි. තස්සෙව ඨානන්තරස්ස අත්ථාය කප්පසතසහස්සං පූරිතානං පාරමීනං ඵලං පාපුණි. සො උපට්ඨාකට්ඨානං ලද්ධදිවසතො පට්ඨාය දසබලං දුවිධෙන උදකෙන, තිවිධෙන දන්තකට්ඨෙන, හත්ථපාදපරිකම්මෙන පිට්ඨිපරිකම්මෙන, ගන්ධකුටිපරිවෙණසම්මජ්ජනෙනාති එවමාදීහි කිච්චෙහි උපට්ඨහන්තො ‘‘ඉමාය නාම වෙලාය සත්ථු ඉදං නාම ලද්ධුං වට්ටති, ඉදං නාම කාතුං වට්ටතී’’ති දිවසභාගං සන්තිකාවචරො හුත්වා, රත්තිභාගෙ මහන්තං දණ්ඩදීපිකං ගහෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණං නව වාරෙ අනුපරියායති, සත්ථරි පක්කොසන්තෙ පටිවචනදානාය ථිනමිද්ධවිනොදනත්ථං.

අථ නං සත්ථා ජෙතවනෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො අනෙකපරියායෙන පසංසිත්වා ‘‘බහුස්සුතානං සතිමන්තානං ගතිමන්තානං ධිතිමන්තානං උපට්ඨාකානඤ්ච භික්ඛූනං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. එවං සත්ථාරා පඤ්චසු ඨානෙසු එතදග්ගෙ ඨපිතො චතූහි අච්ඡරියබ්භුතධම්මෙහි සමන්නාගතො සත්ථු ධම්මකොසාරක්ඛො අයං මහාථෙරො සෙඛොව සමානො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ හෙට්ඨා වුත්තනයෙන භික්ඛූහි සමුත්තෙජිතො දෙවතාය ච සංවෙජිතො ‘‘ස්වෙයෙව ච දානි ධම්මසඞ්ගීති කාතබ්බා, න ඛො පන මෙතං පතිරූපං, ය්වායං සෙඛො සකරණීයො හුත්වා අසෙඛෙහි ථෙරෙහි සද්ධිං ධම්මං සඞ්ගායිතුං සන්නිපාතං ගන්තු’’න්ති සඤ්ජාතුස්සාහො විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා බහුදෙවරත්තිං විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො චඞ්කමෙ වීරියසමතං අලභිත්වා විහාරං පවිසිත්වා සයනෙ නිසීදිත්වා සයිතුකාමො කායං ආවට්ටෙසි. අප්පත්තඤ්ච සීසං බිම්බොහනං පාදා ච භූමිතො මුත්තමත්තා, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.1.644-663) –

‘‘ආරාමද්වාරා නික්ඛම්ම, පදුමුත්තරො මහාමුනි;

වස්සෙන්තො අමතං වුට්ඨිං, නිබ්බාපෙසි මහාජනං.

‘‘සතසහස්සං තෙ ධීරා, ඡළභිඤ්ඤා මහිද්ධිකා;

පරිවාරෙන්ති සම්බුද්ධං, ඡායාව අනපායිනී.

‘‘හත්ථික්ඛන්ධගතො ආසිං, සෙතච්ඡත්තං වරුත්තමං;

සුචාරුරූපං දිස්වාන, විත්ති මෙ උදපජ්ජථ.

‘‘ඔරුය්හ හත්ථිඛන්ධම්හා, උපගච්ඡිං නරාසභං;

රතනාමයඡත්තං මෙ, බුද්ධසෙට්ඨස්ස ධාරයිං.

‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, පදුමුත්තරො මහාඉසි;

තං කථං ඨපයිත්වාන, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘යො සො ඡත්තමධාරෙසි, සොණ්ණාලඞ්කාරභූසිතං;

තමහං කිත්තයිස්සාමි, සුණොථ මම භාසතො.

‘‘ඉතො ගන්ත්වා අයං පොසො, තුසිතං ආවසිස්සති;

අනුභොස්සති සම්පත්තිං, අච්ඡරාහි පුරක්ඛතො.

‘‘චතුතිංසතික්ඛත්තුඤ්ච, දෙවරජ්ජං කරිස්සති;

බලාධිපො අට්ඨසතං, වසුධං ආවසිස්සති.

‘‘අට්ඨපඤ්ඤාසක්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී භවිස්සති;

පදෙසරජ්ජං විපුලං, මහියා කාරයිස්සති.

‘‘කප්පසතසහස්සම්හි, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘සක්‍යානං කුලකෙතුස්ස, ඤාතිබන්ධු භවිස්සති;

ආනන්දො නාම නාමෙන, උපට්ඨාකො මහෙසිනො.

‘‘ආතාපී නිපකො චාපි, බාහුසච්චෙසු කොවිදො;

නිවාතවුත්ති අත්ථද්ධො, සබ්බපාඨී භවිස්සති.

‘‘පධානපහිතත්තො සො, උපසන්තො නිරූපධි;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘සන්ති ආරඤ්ඤකා නාගා, කුඤ්ජරා සට්ඨිහායනා;

තිධාපභින්නා මාතඞ්ගා, ඊසාදන්තා උරූළ්හවා.

‘‘අනෙකසතසහස්සා, පණ්ඩිතාපි මහිද්ධිකා;

සබ්බෙ තෙ බුද්ධනාගස්ස, න හොන්තුපණිධිම්හි තෙ.

‘‘ආදියා මෙ නමස්සාමි, මජ්ඣිමෙ අථ පච්ඡිමෙ;

පසන්නචිත්තො සුමනො, බුද්ධසෙට්ඨං උපට්ඨහිං.

‘‘ආතාපී නිපකො චාපි, සම්පජානො පටිස්සතො;

සොතාපත්තිඵලං පත්තො, සෙඛභූමීසු කොවිදො.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, යං කම්මමභිනීහරිං;

තාහං භූමිමනුප්පත්තො, ඨිතා සද්ධම්මමාචලා.

‘‘ස්වාගතං වත මෙ ආසි…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

ඡළභිඤ්ඤො පන හුත්වා සඞ්ගීතිමණ්ඩපං පවිසිත්වා ධම්මං සඞ්ගායන්තො තත්ථ තත්ථ භික්ඛූනං ඔවාදදානවසෙන අත්තනො පටිපත්තිදීපනාදිවසෙන ච භාසිතගාථා එකජ්ඣං කත්වා අනුක්කමෙව ඛුද්දකනිකායසඞ්ගායනකාලෙ ථෙරගාථාසු සඞ්ගීතිං ආරොපෙන්තො –

1017. ‘‘පිසුණෙන ච කොධනෙන ච, මච්ඡරිනා ච විභූතනන්දිනා;

සඛිතං න කරෙය්‍ය පණ්ඩිතො, පාපො කාපුරිසෙන සඞ්ගමො.

1018. ‘‘සද්ධෙන ච පෙසලෙන ච, පඤ්ඤවතා බහුස්සුතෙන ච;

සඛිතං කරෙය්‍ය පණ්ඩිතො, භද්දො සප්පුරිසෙන සඞ්ගමො.

1019. ‘‘පස්ස චිත්තකතං බිම්බං, අරුකායං සමුස්සිතං;

ආතුරං බහුසඞ්කප්පං, යස්ස නත්ථි ධුවං ඨිති.

1020. ‘‘පස්ස චිත්තකතං රූපං, මණිනා කුණ්ඩලෙන ච;

අට්ඨිතචෙන ඔනද්ධං, සහ වත්ථෙහි සොභති.

1021. ‘‘අලත්තකකතා පාදා, මුඛං චුණ්ණකමක්ඛිතං;

අලං බාලස්ස මොහාය, නො ච පාරගවෙසිනො.

1022. ‘‘අට්ඨපදකතා කෙසා, නෙත්තා අඤ්ජනමක්ඛිතා;

අලං බාලස්ස මොහාය, නො ච පාරගවෙසිනො.

1023. ‘‘අඤ්ජනීව නවා චිත්තා, පූතිකායො අලඞ්කතො;

අලං බාලස්ස මොහාය, නො ච පාරගවෙසිනො.

‘‘ඔදහි මිගවො පාසං, නාසදා වාගුරං මිගො;

භුත්වා නිවාපං ගච්ඡාම, කන්දන්තෙ මිගබන්ධකෙ.

‘‘ඡින්නො පාසො මිගවස්ස, නාසදා වාගුරං මිගො;

භුත්වා නිවාපං ගච්ඡාම, සොචන්තෙ මිගලුද්දකෙ.

1024. ‘‘බහුස්සුතො චිත්තකථී, බුද්ධස්ස පරිචාරකො;

පන්නභාරො විසඤ්ඤුත්තො, සෙය්‍යං කප්පෙති ගොතමො.

1025. ‘‘ඛීණාසවො විසඤ්ඤුත්තො, සඞ්ගාතීතො සුනිබ්බුතො;

ධාරෙති අන්තිමං දෙහං, ජාතිමරණපාරගූ.

1026. ‘‘යස්මිං පතිට්ඨිතා ධම්මා, බුද්ධස්සාදිච්චබන්ධුනො;

නිබ්බානගමනෙ මග්ගෙ, සොයං තිට්ඨති ගොතමො.

1027. ‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීතිසහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො.

1028. ‘‘අප්පස්සුතායං පුරිසො, බලිබද්දොව ජීරති;

මංසානි තස්ස වඩ්ඪන්ති, පඤ්ඤා තස්ස න වඩ්ඪති.

1029. ‘‘බහුස්සුතො අප්පස්සුතං, යො සුතෙනාතිමඤ්ඤති;

අන්ධො පදීපධාරොව, තථෙව පටිභාති මං.

1030. ‘‘බහුස්සුතං උපාසෙය්‍ය, සුතඤ්ච න විනාසයෙ;

තං මූලං බ්‍රහ්මචරියස්ස, තස්මා ධම්මධරො සියා.

1031. ‘‘පුබ්බාපරඤ්ඤූ අත්ථඤ්ඤූ, නිරුත්තිපදකොවිදො;

සුග්ගහීතඤ්ච ගණ්හාති, අත්ථඤ්චොපපරික්ඛති.

1032. ‘‘ඛන්ත්‍යා ඡන්දිකතො හොති, උස්සහිත්වා තුලෙති තං;

සමයෙ සො පදහති, අජ්ඣත්තං සුසමාහිතො.

1033. ‘‘බහුස්සුතං ධම්මධරං, සප්පඤ්ඤං බුද්ධසාවකං;

ධම්මවිඤ්ඤාණමාකඞ්ඛං, තං භජෙථ තථාවිධං.

1034. ‘‘බහුස්සුතො ධම්මධරො, කොසාරක්ඛො මහෙසිනො;

චක්ඛු සබ්බස්ස ලොකස්ස, පූජනීයො බහුස්සුතො.

1035. ‘‘ධම්මාරාමො ධම්මරතො, ධම්මං අනුවිචින්තයං;

ධම්මං අනුස්සරං භික්ඛු, සද්ධම්මා න පරිහායති.

1036. ‘‘කායමච්ඡෙරගරුනො, හිය්‍යමානෙ අනුට්ඨහෙ;

සරීරසුඛගිද්ධස්ස, කුතො සමණඵාසුතා.

1037. ‘‘න පක්ඛන්ති දිසා සබ්බා, ධම්මා න පටිභන්ති මං;

ගතෙ කල්‍යාණමිත්තම්හි, අන්ධකාරංව ඛායති.

1038. ‘‘අබ්භතීතසහායස්ස, අතීතගතසත්ථුනො;

නත්ථි එතාදිසං මිත්තං, යථා කායගතා සති.

1039. ‘‘යෙ පුරාණා අතීතා තෙ, නවෙහි න සමෙති මෙ;

ස්වජ්ජ එකොව ඣායාමි, වස්සුපෙතොව පක්ඛිමා.

1040. ‘‘දස්සනාය අභික්කන්තෙ, නානාවෙරජ්ජකෙ බහූ;

මා වාරයිත්ථ සොතාරො, පස්සන්තු සමයො මමං.

1041. ‘‘දස්සනාය අභික්කන්තෙ, නානාවෙරජ්ජකෙ පුථු;

කරොති සත්ථා ඔකාසං, න නිවාරෙති චක්ඛුමා.

1042. ‘‘පණ්ණවීසති වස්සානි, සෙඛභූතස්ස මෙ සතො;

න කාමසඤ්ඤා උප්පජ්ජි, පස්ස ධම්මසුධම්මතං.

1043. ‘‘පණ්ණවීසති වස්සානි, සෙඛභූතස්ස මෙ සතො;

න දොසසඤ්ඤා උප්පජ්ජි, පස්ස ධම්මසුධම්මතං.

1044. ‘‘පණ්ණවීසති වස්සානි, භගවන්තං උපට්ඨහිං;

මෙත්තෙන කායකම්මෙන, ඡායාව අනපායිනී.

1045. ‘‘පණ්ණවීසති වස්සානි, භගවන්තං උපට්ඨහිං;

මෙත්තෙන වචීකම්මෙන, ඡායාව අනපායිනී.

1046. ‘‘පණ්ණවීසති වස්සානි, භගවන්තං උපට්ඨහිං;

මෙත්තෙන මනොකම්මෙන, ඡායාව අනපායිනී.

1047. ‘‘බුද්ධස්ස චඞ්කමන්තස්ස, පිට්ඨිතො අනුචඞ්කමිං;

ධම්මෙ දෙසියමානම්හි, ඤාණං මෙ උදපජ්ජථ.

1048. ‘‘අහං සකරණීයොම්හි, සෙඛො අප්පත්තමානසො;

සත්ථු ච පරිනිබ්බානං, යො අම්හං අනුකම්පකො.

1049. ‘‘තදාසි යං භිංසනකං, තදාසි ලොමහංසනං;

සබ්බකාරවරූපෙතෙ, සම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ.

1050. ‘‘බහුස්සුතො ධම්මධරො, කොසාරක්ඛො මහෙසිනො;

චක්ඛු සබ්බස්ස ලොකස්ස, ආනන්දො පරිනිබ්බුතො.

1051. ‘‘බහුස්සුතො ධම්මධරො, කොසාරක්ඛො මහෙසිනො;

චක්ඛු සබ්බස්ස ලොකස්ස, අන්ධකාරෙ තමොනුදො.

1052. ‘‘ගතිමන්තො සතිමන්තො, ධිතිමන්තො ච යො ඉසි;

සද්ධම්මධාරකො ථෙරො, ආනන්දො රතනාකරො.

1053. ‘‘පරිචිණ්ණො මයා සත්ථා, කතං බුද්ධස්ස සාසනං;

ඔහිතො ගරුකො භාරො, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති. –

ඉමා ගාථා අභාසි.

තත්ථ පිසුණෙන චාති ආදිතො ද්වෙ ගාථා ඡබ්බග්ගියෙ භික්ඛූ දෙවදත්තපක්ඛියෙහි භික්ඛූහි සද්ධිං සංසග්ගං කරොන්තෙ දිස්වා තෙසං ඔවාදදානවසෙන වුත්තා. තත්ථ පිසුණෙනාති පිසුණාය වාචාය. තාය හි යුත්තො පුග්ගලො ‘‘පිසුණො’’ති වුත්තො යථා නීලගුණයුත්තො පටො නීලොති. කොධනෙනාති කුජ්ඣනසීලෙන. අත්තසම්පත්තිනිගූහණලක්ඛණස්ස මච්ඡෙරස්ස සම්භවතො මච්ඡරිනා. විභූතනන්දිනාති සත්තානං විභූතං විභවනං විනාසං ඉච්ඡන්තෙන, විභූතං වා විසුං භාවො භෙදො, තං නන්දනෙන, සබ්බමෙතං දෙවදත්තපක්ඛියෙව සන්ධාය වුත්තං. තෙ හි පඤ්චවත්ථුදීපනාය බහූ ජනෙ සම්මාපටිපන්නෙ භින්දන්තා සත්ථරි බහිද්ධතාය ථද්ධමච්ඡරියාදිමච්ඡරියපකතා මහාජනස්ස මහතො අනත්ථාය පටිපජ්ජිංසු. සඛිතන්ති සහායභාවං සංසග්ගං න කරෙය්‍ය, කිංකාරණා? පාපො කාපුරිසෙන සඞ්ගමො කාපුරිසෙන පාපපුග්ගලෙන සමාගමො නිහීනො ලාමකො. යෙ හිස්ස දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජන්ති. තෙසං දුචින්තිතාදිභෙදං බාලලක්ඛණමෙව ආවහති, පගෙව වචනකරස්ස. තෙනාහ භගවා – ‘‘යානි කානිචි, භික්ඛවෙ, භයානි උප්පජ්ජන්ති, සබ්බානි තානි බාලතො උප්පජ්ජන්ති, නො පණ්ඩිතතො’’තිආදි (අ. නි. 3.1).

යෙන පන සංසග්ගො කාතබ්බො, තං දස්සෙතුං ‘‘සද්ධෙන චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සද්ධෙනාති කම්මකම්මඵලසද්ධාය චෙව, රතනත්තයසද්ධාය ච සමන්නාගතෙන. පෙසලෙනාති පියසීලෙන සීලසම්පන්නෙන. පඤ්ඤවතාති උදයත්ථගාමිනියා නිබ්බෙධිකාය පඤ්ඤාය වසෙන පඤ්ඤාසම්පන්නෙන. බහුස්සුතෙනාති පරියත්තිපටිවෙධබාහුසච්චානං පාරිපූරියා බහුස්සුතෙන. භද්දොති තෙන තාදිසෙන සාධුනා සඞ්ගමො භද්දො සුන්දරො කල්‍යාණො දිට්ඨධම්මිකාදිභෙදං අත්ථං ආවහතීති අධිප්පායො.

පස්ස චිත්තකතන්තිආදිකා සත්ත ගාථා අත්තනො රූපසම්පත්තිං දිස්වා කාමසඤ්ඤං උප්පාදෙන්තියා උත්තරාය නාම උපාසිකාය කායවිච්ඡන්දජනනත්ථං භාසිතා. ‘‘අම්බපාලිං ගණිකං දිස්වා වික්ඛිත්තචිත්තානං ඔවාදදානත්ථ’’න්තිපි වදන්ති. තා හෙට්ඨා වුත්තත්ථා එව.

බහුස්සුතො චිත්තකථීතිආදිකා ද්වෙ ගාථා ථෙරෙන අරහත්තං පත්වා උදානවසෙන භාසිතා. තත්ථ පරිචාරකොති උපට්ඨාකො. සෙය්‍යං කප්පෙතීති අරහත්තප්පත්තිසමනන්තරං සයිතත්තා වුත්තං. ථෙරො හි බහුදෙව රත්තිං චඞ්කමෙන වීතිනාමෙත්වා සරීරං උතුං ගාහාපෙතුං ඔවරකං පවිසිත්වා සයිතුං මඤ්චකෙ නිසින්නො පාදා ච භූමිතො මුත්තා, අප්පත්තඤ්ච සීසං බිම්බොහනං, එත්ථන්තරෙ අරහත්තං පත්වා සයි.

ඛීණාසවොති පරික්ඛීණචතුරාසවො, තතො එව චතූහිපි යොගෙහි විසංයුත්තො, රාගසඞ්ගාදීනං අතික්කන්තත්තා සඞ්ගාතීතො, සබ්බසො කිලෙසපරිළාහස්ස වූපසන්තත්තා සුනිබ්බුතො සීතිභූතොති අත්ථො.

යස්මිං පතිට්ඨිතා ධම්මාති ථෙරං උද්දිස්ස ඛීණාසවමහාබ්‍රහ්මුනා භාසිතා ගාථා. උපට්ඨිතාය හි ධම්මසඞ්ගීතියා ථෙරං උද්දිස්ස යෙහි භික්ඛූහි ‘‘එකො භික්ඛු විස්සගන්ධං වායතී’’ති වුත්තං. අථ ථෙරො අධිගතෙ අරහත්තෙ සත්තපණ්ණිගුහාද්වාරං සඞ්ඝස්ස සාමග්ගීදානත්ථං ආගතො, තස්ස ඛීණාසවභාවප්පකාසනෙන සුද්ධාවාසමහාබ්‍රහ්මා. තෙ භික්ඛූ ලජ්ජාපෙන්තො ‘‘යස්මිං පතිට්ඨිතා ධම්මා’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – බුද්ධස්ස භගවතො ධම්මා තෙනෙව අධිගතා පවෙදිතා ච පටිවෙධපරියත්තිධම්මා. යස්මිං පුරිසවිසෙසෙ පතිට්ඨිතා, සොයං ගොත්තතො ගොතමො ධම්මභණ්ඩාගාරිකො සඋපාදිසෙසනිබ්බානස්ස අධිගතත්තා ඉදානි අනුපාදිසෙසනිබ්බානගමනෙ මග්ගෙ පතිට්ඨහි, තස්ස එකංසභාගීති.

අථෙකදිවසං ගොපකමොග්ගල්ලානො නාම බ්‍රාහ්මණො ථෙරං පුච්ඡි – ‘‘ත්වං බහුස්සුතොති බුද්ධස්ස සාසනෙ පාකටො, කිත්තකා ධම්මා තෙ සත්ථාරා භාසිතා, තයා ධාරිතා’’ති? තස්ස ථෙරො පටිවචනං දෙන්තො ‘‘ද්වාසීතී’’ති ගාථමාහ. තත්ථ ද්වාසීති සහස්සානීති යොජනා, බුද්ධතො ගණ්හින්ති සම්මාසම්බුද්ධතො උග්ගණ්හිං ද්විසහස්සාධිකානි අසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි සත්ථු සන්තිකා අධිගණ්හින්ති අත්ථො. ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතොති ද්වෙ ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි භික්ඛුතො ගණ්හිං, ධම්මසෙනාපතිආදීනං භික්ඛූනං සන්තිකා අධිගච්ඡිං. චතුරාසීතිසහස්සානීති තදුභයං සමොධානෙත්වා චතුසහස්සාධිකානි අසීතිසහස්සානි. යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනොති යෙ යථාවුත්තපරිමාණා ධම්මක්ඛන්ධා මය්හං පගුණා වාචුග්ගතා ජිව්හග්ගෙ පරිවත්තන්තීති.

අථෙකදා ථෙරො සාසනෙ පබ්බජිත්වා විපස්සනාධුරෙපි ගන්ථධුරෙපි අනනුයුත්තං එකං පුග්ගලං දිස්වා බාහුසච්චාභාවෙ ආදීනවං පකාසෙන්තො ‘‘අප්පස්සුතාය’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ අප්පස්සුතායන්ති එකස්ස ද්වින්නං වා පණ්ණාසානං, අථ වා පන වග්ගානං අන්තමසො එකස්ස ද්වින්නං වා සුත්තන්තානම්පි උග්ගහිතානං අභාවෙන අප්පස්සුතො අයං, කම්මට්ඨානං පන උග්ගහෙත්වා අනුයුඤ්ජන්තො බහුස්සුතොව. බලිබද්දොව ජීරතීති යථා බලිබද්දො ජීරමානො වඩ්ඪමානො නෙව මාතු න පිතු, න සෙසඤාතකානං අත්ථාය වඩ්ඪති, අථ ඛො නිරත්ථකමෙව ජීරති; එවමෙවං අයම්පි න උපජ්ඣායවත්තං කරොති, න ආචරියවත්තං, න ආගන්තුකවත්තාදීනි, න භාවනං අනුයුඤ්ජති, නිරත්ථකමෙව ජීරති. මංසානි තස්ස වඩ්ඪන්තීති යථා බලිබද්දස්ස ‘‘කසනභාරවහනාදීසු අසමත්ථො එසො’’ති අරඤ්ඤෙ විස්සට්ඨස්ස යථා තථා විචරන්තස්ස ඛාදන්තස්ස පිවන්තස්ස මංසානි තස්ස වඩ්ඪන්ති; එවමෙවං ඉමස්සාපි උපජ්ඣායාදීහි විස්සට්ඨස්ස සඞ්ඝං නිස්සාය චත්තාරො පච්චයෙ ලභිත්වා උද්ධංවිරෙචනාදීනි කත්වා කායං පොසෙන්තස්ස මංසානි වඩ්ඪන්ති ථූලසරීරො හුත්වා විචරති. පඤ්ඤාති ලොකියලොකුත්තරා පනස්ස පඤ්ඤා එකඞ්ගුලිමත්තාපි න වඩ්ඪති, අරඤ්ඤෙ ගච්ඡලතාදීනි විය අස්ස ඡද්වාරානි නිස්සාය තණ්හා චෙව නවවිධමානො ච වඩ්ඪතීති අධිප්පායො.

බහුස්සුතොති ගාථා අත්තනො බාහුසච්චං නිස්සාය අඤ්ඤං අතිමඤ්ඤන්තං එකං භික්ඛුං උද්දිස්ස වුත්තා. තත්ථ සුතෙනාති සුතහෙතු අත්තනො බාහුසච්චනිමිත්තං. අතිමඤ්ඤතීති අතික්කමිත්වා මඤ්ඤති අත්තානං උක්කංසෙන්තො පරං පරිභවති. තථෙවාති යථා අන්ධො අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙන්තො ආලොකදානෙන පරෙසංයෙව අත්ථාවහො, න අත්තනො, තථෙව පරියත්තිබාහුසච්චෙන සුතවා පුග්ගලො සුතෙන අනුපපන්නො අත්තනො අත්ථං අපරිපූරෙන්තො අන්ධො ඤාණාලොකදානෙන පරෙසංයෙව අත්ථාවහො, න අත්තනො, දීපධාරො අන්ධො විය මය්හං උපට්ඨාතීති.

ඉදානි බාහුසච්චෙ ආනිසංසං දස්සෙන්තො ‘‘බහුස්සුත’’න්ති ගාථමාහ. තත්ථ උපාසෙය්‍යාති පයිරුපාසෙය්‍ය. සුතඤ්ච න විනාසයෙති බහුස්සුතං පයිරුපාසිත්වා ලද්ධං සුතඤ්ච න විනාසෙය්‍ය, න සුස්සෙය්‍ය ධාරණපරිචයපරිපුච්ඡාමනසිකාරෙහි වඩ්ඪෙය්‍ය. තං මූලං බ්‍රහ්මචරියස්සාති යස්මා බහුස්සුතං පයිරුපාසිත්වා ලද්ධං තං සුතං පරියත්තිබාහුසච්චං මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස මූලං පධානකාරණං. තස්මා ධම්මධරො සියා විමුත්තායතනසීසෙ ඨත්වා යථාසුතස්ස ධම්මස්ස ධාරණෙ පඨමං පරියත්තිධම්මධරො භවෙය්‍ය.

ඉදානි පරියත්තිබාහුසච්චෙන සාධෙතබ්බමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බාපරඤ්ඤූ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුබ්බඤ්ච අපරඤ්ච ජානාතීති පුබ්බාපරඤ්ඤූ. එකිස්සා හි ගාථාය පුබ්බභාගෙ අපඤ්ඤායමානෙපි පුබ්බභාගෙ වා පඤ්ඤායමානෙ අපරභාගෙ අපඤ්ඤායමානෙපි ‘‘ඉමස්ස අපරභාගස්ස ඉමිනා පුබ්බභාගෙන, ඉමස්ස වා පුබ්බභාගස්ස ඉමිනා අපරභාගෙන භවිතබ්බ’’න්ති ජානන්තො පුබ්බාපරඤ්ඤූ නාම. අත්තත්ථාදිභෙදං තස්ස තස්ස භාසිතස්ස අත්ථං ජානාතීති අත්ථඤ්ඤූ. නිරුත්තිපදකොවිදොති නිරුත්තියං සෙසපදෙසුපි චාති චතූසුපි පටිසම්භිදාසු ඡෙකො. සුග්ගහීතඤ්ච ගණ්හාතීති තෙනෙව කොවිදභාවෙන අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච ධම්මං සුගහිතමෙව කත්වා ගණ්හාති. අත්ථඤ්චොපපරික්ඛතීති යථාසුතස්ස යථාපරියත්තස්ස ධම්මස්ස අත්ථං උපපරික්ඛති ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා, ඉමෙ රූපාරූපධම්මා’’ති මනසා අනුපෙක්ඛති.

ඛන්ත්‍යා ඡන්දිකතො හොතීති තෙසු මනසා අනුපෙක්ඛිතෙසු ධම්මෙසු දිට්ඨිනිජ්ඣානක්ඛන්තියා නිජ්ඣානං ඛමාපෙත්වා රූපපරිග්ගහාදිමුඛෙන විපස්සනාභිනිවෙසෙ ඡන්දිකතො ඡන්දජාතො හොති. තථාභූතො ච විපස්සනාය කම්මං කරොන්තො උස්සහිත්වා තුලෙති තංතංපච්චයනාමරූපදස්සනවසෙන උස්සාහං කත්වා තතො පරං තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා තුලෙති ‘‘අනිච්ච’’න්තිපි, ‘‘දුක්ඛ’’න්තිපි, ‘‘අනත්තා’’තිපි තං නාමරූපං තීරෙති විපස්සති. සමයෙ සො පදහති, අජ්ඣත්තං සුසමාහිතොති සො එවං පස්සන්තො පග්ගහෙතබ්බාදිසමයෙ චිත්තස්ස පග්ගණ්හනාදිනා පදහති, පදහන්තො ච අජ්ඣත්තං ගොචරජ්ඣත්තෙ විපස්සනාසමාධිනා මග්ගසමාධිනා ච සුට්ඨු සමාහිතො භවෙය්‍ය, අසමාධානහෙතුභූතෙ කිලෙසෙ පජහෙය්‍ය. ස්වායං ගුණො සබ්බොපි යස්මා බහුස්සුතං ධම්මධරං සප්පඤ්ඤං බුද්ධසාවකං පයිරුපාසන්තස්ස හොති, තස්මා අසඞ්ඛතං ධම්මං ආරබ්භ දුක්ඛාදීසු පරිඤ්ඤාදිවිසිට්ඨකිච්චතාය ධම්මවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතං ධම්මඤාණං ආකඞ්ඛන්තො තථාවිධං වුත්තප්පකාරං කල්‍යාණමිත්තං භජෙථ, සෙවෙය්‍ය පයිරුපාසෙය්‍යාති අත්ථො.

එවං බහුපකාරතාය තස්ස පූජනීයකං දස්සෙන්තො ‘‘බහුස්සුතො’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – සුත්තගෙය්‍යාදි බහු සුතං එතස්සාති බහුස්සුතො. තමෙව දෙසනාධම්මං සුවණ්ණභාජනෙ පක්ඛිත්තසීහවසා විය අවිනස්සන්තං ධාරෙතීති ධම්මධරො. තතො එව මහෙසිනො භගවතො ධම්මකොසං ධම්මරතනං ආරක්ඛතීති කොසාරක්ඛො. යස්මා සදෙවකස්ස ලොකස්ස සමදස්සනෙන චක්ඛුභූතො, තස්මා චක්ඛු සබ්බස්ස ලොකස්ස පූජනීයො මානනීයොති, බහුස්සුතභාවෙන බහුජනස්ස පූජනීයභාවදස්සනත්ථං නිගමනවසෙන පුනපි ‘‘බහුස්සුතො’’ති වුත්තං.

එවරූපං කල්‍යාණමිත්තං ලභිත්වාපි කාරකස්සෙව අපරිහානි, න අකාරකස්සාති දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මාරාමො’’ති ගාථමාහ. තත්ථ නිවාසනට්ඨෙන සමථවිපස්සනාධම්මො ආරාමො, තස්මිං එව ධම්මෙ රතො අභිරතොති ධම්මරතො, තස්සෙව ධම්මස්ස පුනප්පුනං විචින්තනෙන ධම්මං අනුවිචින්තයං ධම්මං ආවජ්ජෙන්තො මනසි කරොතීති අත්ථො. අනුස්සරන්ති තමෙව ධම්මං අනුස්සරන්තො. සද්ධම්මාති එවරූපො භික්ඛු සත්තතිංසපභෙදා බොධිපක්ඛියධම්මා නවවිධලොකුත්තරධම්මා ච න පරිහායති, න කදාචි තස්ස තතො පරිහානි හොතීති අත්ථො.

අථෙකදිවසං කායෙ අවීතරාගං කුසීතං හීනවීරියං කොසල්ලායා ති නාමං භික්ඛුං සංවෙජෙන්තො ‘‘කායමච්ඡෙරගරුනො’’ති ගාථමාහ. තත්ථ කායමච්ඡෙරගරුනොති ‘‘කායදළ්හීබහුලස්ස කායෙ මමත්තස්ස ආචරියුපජ්ඣායානම්පි කායෙන කත්තබ්බං කිඤ්චි අකත්වා විචරන්තස්ස. හිය්‍යමානෙති අත්තනො කායෙ ජීවිතෙ ච ඛණෙ ඛණෙ පරිහිය්‍යමානෙ. අනුට්ඨහෙති සීලාදීනං පරිපූරණවසෙන උට්ඨානවීරියං න කරෙය්‍ය. සරීරසුඛගිද්ධස්සාති අත්තනො සරීරස්ස සුඛාපනෙනෙව ගෙධං ආපන්නස්ස. කුතො සමණඵාසුතාති එවරූපස්ස පුග්ගලස්ස සාමඤ්ඤවසෙන කුතො සුඛවිහාරො, ඵාසුවිහාරො න තස්ස විජ්ජතීති අත්ථො.

න පක්ඛන්තීතිආදිකා ආයස්මතො සාරිපුත්තස්ස ධම්මසෙනාපතිනො පරිනිබ්බුතභාවං සුත්වා ථෙරෙන භාසිතා. තත්ථ න පක්ඛන්ති දිසා සබ්බාති පුරත්ථිමාදිභෙදා සබ්බා දිසා න පක්ඛයන්ති, දිසාමූළ්හොති අත්ථො. ධම්මා න පටිභන්ති මන්ති පුබ්බෙ සුට්ඨු පගුණාපි පරියත්තිධම්මා ඉදානි සක්කච්චං සමන්නාහරියමානාපි මය්හං න උපට්ඨහන්ති. ගතෙ කල්‍යාණමිත්තම්හීති සදෙවකස්ස ලොකස්ස කල්‍යාණමිත්තභූතෙ ධම්මසෙනාපතිම්හි අනුපාදිසෙසනිබ්බානං ගතෙ. අන්ධකාරංව ඛායතීති සබ්බොපායං ලොකො අන්ධකාරො විය උපට්ඨාති.

අබ්භතීතසහායස්සාති අපගතසහායස්ස, කල්‍යාණමිත්තරහිතස්සාති අත්ථො. අතීතගතසත්ථුනොති ආයස්මතො අතීතො හුත්වා නිබ්බානගතසත්ථුකස්ස, සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙති අත්ථො. යථා කායගතා සතීති කායගතාසතිභාවනා තක්කරස්ස යථා එකන්තහිතාවහා, එවං එතාදිසං අනාථස්ස පුග්ගලස්ස එකන්තහිතාවහං අඤ්ඤං මිත්තං නාම නත්ථි, සනාථස්ස අඤ්ඤාපි භාවනා හිතාවහා එවාති අධිප්පායො.

පුරාණාති පොරාණා, සාරිපුත්තාදිකෙ කල්‍යාණමිත්තෙ සන්ධාය වදති. නවෙහීති නවකෙහි. න සමෙති මෙති මය්හං චිත්තං න සමාගච්ඡති, න තෙ මම චිත්තං ආරාධෙන්තීති අත්ථො. ස්වජ්ජ එකොව ඣායාමීති සොහං අජ්ජ වුඩ්ඪතරෙහි විරහිතො එකොව හුත්වා ඣායාමි ඣානපසුතො හොමි. වස්සුපෙතොති වස්සකාලෙ කුලාවකං උපෙතො පක්ඛී විය. ‘‘වාසුපෙතො’’තිපි පාළි, වාසං උපගතොති අත්ථො.

දස්සනාය අභික්කන්තෙති ගාථා සත්ථාරා භාසිතා. තස්සත්ථො – මම දස්සනාය අභික්කන්තෙ නානාවිධවිදෙසපවාසිකබහුජනෙ, ආනන්ද, මම උපසඞ්කමනං මා වාරෙසි. කස්මා? තෙ සොතාරො ධම්මස්ස, මමං පස්සන්තු, අයමෙව දස්සනාය සමයොති.