17. තිංසනිපාතො

1. ඵුස්සත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

තිංසනිපාතෙ පාසාදිකෙ බහූ දිස්වාතිආදිකා ආයස්මතො ඵුස්සත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං කුසලං උපචිනිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ එකස්ස මණ්ඩලිකරඤ්ඤො පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, ඵුස්සොති නාමං අහොසි. සො විඤ්ඤුතං පත්තො ඛත්තියකුමාරෙහි සික්ඛිතබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගතො. උපනිස්සයසම්පන්නත්තා කාමෙසු අලග්ගචිත්තො අඤ්ඤතරස්ස මහාථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා චරියානුකූලං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා භාවනං අනුයුඤ්ජන්තො ඣානානි නිබ්බත්තෙත්වා ඣානපාදකං විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා නචිරස්සෙව ඡළභිඤ්ඤො අහොසි. අථෙකදිවසං පණ්ඩරගොත්තො නාම එකො තාපසො තස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා නිසින්නො සම්බහුලෙ භික්ඛූ සීලාචාරසම්පන්නෙ සුසංවුතින්ද්‍රියෙ භාවිතකායෙ භාවිතචිත්තෙ දිස්වා පසන්නචිත්තො ‘‘සාධු වතායං පටිපත්ති ලොකෙ චිරං තිට්ඨෙය්‍යා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘කථං නු ඛො, භන්තෙ, අනාගතමද්ධානං භික්ඛූනං පටිපත්ති භවිස්සතී’’ති ථෙරං පුච්ඡි. තමත්ථං දස්සෙන්තො සඞ්ගීතිකාරා –

949. ‘‘පාසාදිකෙ බහූ දිස්වා, භාවිතත්තෙ සුසංවුතෙ;

ඉසි පණ්ඩරසගොත්තො, අපුච්ඡි ඵුස්සසව්හය’’න්ති. – ගාථං ආදිතො ඨපෙසුං;

තත්ථ පාසාදිකෙති අත්තනො පටිපත්තියා පසාදාරහෙ. බහූති සම්බහුලෙ. භාවිතත්තෙති සමථවිපස්සනාභාවනාහි භාවිතචිත්තෙ. සුසංවුතෙති සුට්ඨු සංවුතින්ද්‍රියෙ. ඉසීති තාපසො. පණ්ඩරසගොත්තොති පණ්ඩරස්ස නාම ඉසිනො වංසෙ ජාතත්තා තෙන සමානගොත්තො. ඵුස්සසව්හයන්ති ඵුස්සසද්දෙන අව්හාතබ්බං, ඵුස්සනාමකන්ති අත්ථො.

950. ‘‘කිං ඡන්දා කිමධිප්පායා, කිමාකප්පා භවිස්සරෙ;

අනාගතම්හි කාලම්හි, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති. –

අයං තස්ස ඉසිනො පුච්ඡාගාථා.

තත්ථ කිං ඡන්දාති ඉමස්මිං සාසනෙ අනාගතෙ භික්ඛූ කීදිසච්ඡන්දා කීදිසාධිමුත්තිකා, කිං හීනාධිමුත්තිකා, උදාහු පණීතාධිමුත්තිකාති අත්ථො. කිමධිප්පායාති කීදිසාධිප්පායා කීදිසජ්ඣාසයා, කිං සංකිලෙසජ්ඣාසයා, උදාහු වොදානජ්ඣාසයාති අත්ථො. අථ වා ඡන්දා නාම කත්තුකම්‍යතා, තස්මා කීදිසී තෙසං කත්තුකම්‍යතාති අත්ථො. අධිප්පායො අජ්ඣාසයොයෙව. කිමාකප්පාති කීදිසාකප්පා. ආකප්පාති ච වෙසගහණාදිවාරිත්තචාරිත්තවන්තොති අත්ථො. භවිස්සරෙති භවිස්සන්ති. තං මෙති තං අනාගතෙ භික්ඛූනං ඡන්දාධිප්පායාකප්පභෙදං පුච්ඡිතො මය්හං අක්ඛාහි කථෙහීති ථෙරං අජ්ඣෙසති. තස්ස ථෙරො තමත්ථං ආචික්ඛන්තො සක්කච්චසවනෙ තාව නියොජෙතුං –

951. ‘‘සුණොහි වචනං මය්හං, ඉසි පණ්ඩරසව්හය;

සක්කච්චං උපධාරෙහි, ආචික්ඛිස්සාම්‍යනාගත’’න්ති. – ගාථමාහ;

තස්සත්ථො – භො පණ්ඩරනාම ඉසි, යං ත්වං මං පුච්ඡසි, තං තෙ අනාගතං ආචික්ඛිස්සාමි, ආචික්ඛතො පන මම වචනං සුණාහි අනාගතත්ථදීපනතො සංවෙගාවහතො ච සක්කච්චං උපධාරෙහීති.

අථ ථෙරො අනාගතංසඤාණෙන භික්ඛූනං භික්ඛුනීනඤ්ච භාවිනිං පවත්තිං යථාභූතං දිස්වා තස්ස ආචික්ඛන්තො –

952. ‘‘කොධනා උපනාහී ච, මක්ඛී ථම්භී සඨා බහූ;

ඉස්සුකී නානාවාදා ච, භවිස්සන්ති අනාගතෙ.

953. ‘‘අඤ්ඤාතමානිනො ධම්මෙ, ගම්භීරෙ තීරගොචරා;

ලහුකා අගරූ ධම්මෙ, අඤ්ඤමඤ්ඤමගාරවා.

954. ‘‘බහූ ආදීනවා ලොකෙ, උප්පජ්ජිස්සන්ත්‍යනාගතෙ;

සුදෙසිතං ඉමං ධම්මං, කිලෙසිස්සන්ති දුම්මතී.

955. ‘‘ගුණහීනාපි සඞ්ඝම්හි, වොහරන්තා විසාරදා;

බලවන්තො භවිස්සන්ති, මුඛරා අස්සුතාවිනො.

956. ‘‘ගුණවන්තොපි සඞ්ඝම්හි, වොහරන්තා යථාත්ථතො;

දුබ්බලා තෙ භවිස්සන්ති, හිරීමනා අනත්ථිකා.

957. ‘‘රජතං ජාතරූපඤ්ච, ඛෙත්තං වත්ථුමජෙළකං.

දාසිදාසඤ්ච දුම්මෙධා, සාදියිස්සන්ත්‍යනාගතෙ.

958. ‘‘උජ්ඣානසඤ්ඤිනො බාලා, සීලෙසු අසමාහිතා;

උන්නළා විචරිස්සන්ති, කලහාභිරතා මගා.

959. ‘‘උද්ධතා ච භවිස්සන්ති, නීලචීවරපාරුතා;

කුහා ථද්ධා ලපා සිඞ්ගී, චරිස්සන්ත්‍යරියා විය.

960. ‘‘තෙලසණ්ඨෙහි කෙසෙහි, චපලා අඤ්ජනක්ඛිකා;

රථියාය ගමිස්සන්ති, දන්තවණ්ණිකපාරුතා.

961. ‘‘අජෙගුච්ඡං විමුත්තෙහි, සුරත්තං අරහද්ධජං;

ජිගුච්ඡිස්සන්ති කාසාවං, ඔදාතෙසු සමුච්ඡිතා.

962. ‘‘ලාභකාමා භවිස්සන්ති, කුසීතා හීනවීරියා;

කිච්ඡන්තා වනපත්ථානි, ගාමන්තෙසු වසිස්සරෙ.

963. ‘‘යෙ යෙ ලාභං ලභිස්සන්ති, මිච්ඡාජීවරතා සදා;

තෙ තෙව අනුසික්ඛන්තා, භජිස්සන්ති අසංයතා.

964. ‘‘යෙ යෙ අලාභිනො ලාභං, න තෙ පුජ්ජා භවිස්සරෙ;

සුපෙසලෙපි තෙ ධීරෙ, සෙවිස්සන්ති න තෙ තදා.

965. ‘‘මිලක්ඛුරජනං රත්තං, ගරහන්තා සකං ධජං;

තිත්ථියානං ධජං කෙචි, ධාරිස්සන්ත්‍යවදාතකං.

966. ‘‘අගාරවො ච කාසාවෙ, තදා තෙසං භවිස්සති;

පටිසඞ්ඛා ච කාසාවෙ, භික්ඛූනං න භවිස්සති.

967. ‘‘අභිභූතස්ස දුක්ඛෙන, සල්ලවිද්ධස්ස රුප්පතො;

පටිසඞ්ඛා මහාඝොරා, නාගස්සාසි අචින්තියා.

968. ‘‘ඡද්දන්තො හි තදා දිස්වා, සුරත්තං අරහද්ධජං;

තාවදෙවභණී ගාථා, ගජො අත්ථොපසංහිතා.

969. ‘‘අනික්කසාවො කාසාවං, යො වත්ථං පරිධස්සති;

අපෙතො දමසච්චෙන, න සො කාසාවමරහති.

970. ‘‘යො ච වන්තකසාවස්ස, සීලෙසු සුසමාහිතො;

උපෙතො දමසච්චෙන, ස වෙ කාසාවමරහති.

971. ‘‘විපන්නසීලො දුම්මෙධො, පාකටො කාමකාරියො;

විබ්භන්තචිත්තො නිස්සුක්කො, න සො කාසාවමරහති.

972. ‘‘යො ච සීලෙන සම්පන්නො, වීතරාගො සමාහිතො;

ඔදාතමනසඞ්කප්පො, ස වෙ කාසාවමරහති.

973. ‘‘උද්ධතො උන්නළො බාලො, සීලං යස්ස න විජ්ජති;

ඔදාතකං අරහති, කාසාවං කිං කරිස්සති.

974. ‘‘භික්ඛූ ච භික්ඛුනියො ච, දුට්ඨචිත්තා අනාදරා;

තාදීනං මෙත්තචිත්තානං, නිග්ගණ්හිස්සන්ත්‍යනාගතෙ.

975. ‘‘සික්ඛාපෙන්තාපි ථෙරෙහි, බාලා චීවරධාරණං;

න සුණිස්සන්ති දුම්මෙධා, පාකටා කාමකාරියා.

976. ‘‘තෙ තථා සික්ඛිතා බාලා, අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවා;

නාදියිස්සන්තුපජ්ඣායෙ, ඛළුඞ්කො විය සාරථිං.

977. ‘‘එවං අනාගතද්ධානං, පටිපත්ති භවිස්සති;

භික්ඛූනං භික්ඛුනීනඤ්ච, පත්තෙ කාලම්හි පච්ඡිමෙ.

978. ‘‘පුරා ආගච්ඡතෙ එතං, අනාගතං මහබ්භයං;

සුබ්බචා හොථ සඛිලා, අඤ්ඤමඤ්ඤං සගාරවා.

979. ‘‘මෙත්තචිත්තා කාරුණිකා, හොථ සීලෙසු සංවුතා;

ආරද්ධවීරියා පහිතත්තා, නිච්චං දළ්හපරක්කමා.

980. ‘‘පමාදං භයතො දිස්වා, අප්පමාදඤ්ච ඛෙමතො;

භාවෙථට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, ඵුසන්තා අමතං පද’’න්ති. – ඉමා ගාථා අභාසි;

තත්ථ කොධනාති කුජ්ඣනසීලා. භවිස්සන්ති අනාගතෙති සම්බන්ධො. කිං ථෙරස්ස කාලෙ තථා නාහෙසුන්ති? න නාහෙසුං. තදා පන කල්‍යාණමිත්තබහුලතාය ඔවාදකෙසු විඤ්ඤාපකෙසු සබ්‍රහ්මචාරීසු බහූසු විජ්ජමානෙසු කිලෙසෙසු බලවන්තෙසු පටිසඞ්ඛානබහුලතාය ච යෙභුය්‍යෙන භික්ඛූ අක්කොධනා අහෙසුං, ආයතිං තබ්බිපරියායෙ අතිකොධනා භවිස්සන්ති, තස්මා ‘‘අනාගතෙ’’ති වුත්තං. සෙසපදෙසුපි එසෙව නයො. උපනාහීති ආඝාතවත්ථූසු ආඝාතස්ස උපනය්හනසීලා උපනාහසම්භවතො වා උපනාහී. තත්ථ පුරිමකාලිකො බ්‍යාපාදො කොධො, අපරකාලිකො උපනාහො. සකිං පවත්තො වා දොසො කොධො, අනෙකක්ඛත්තුං පවත්තො උපනාහො. පරෙසං විජ්ජමානෙ ගුණෙ මක්ඛන්ති පුඤ්ජන්ති, තෙසං වා උදකපුඤ්ජනියා විය උදකස්ස මක්ඛො මක්ඛනං පුඤ්ජනං එතෙසං අත්ථීති මක්ඛී. අතිමානලක්ඛණො ථම්භො එතෙසං අත්ථීති ථම්භී. සඨාති අසන්තගුණවිභාවනලක්ඛණෙන සාඨෙය්‍යෙන සමන්නාගතා. ඉස්සුකීති පරසම්පත්තිඛිය්‍යනලක්ඛණාය ඉස්සාය සමන්නාගතා. නානාවාදාති අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධවාදා විරුද්ධදිට්ඨිකා, කලහකාරකා චාති අත්ථො.

අඤ්ඤාතමානිනො ධම්මෙ, ගම්භීරෙ තීරගොචරාති ගම්භීරෙ දුරොභාසෙ සද්ධම්මෙ අඤ්ඤාතෙ එව ‘‘ඤාතොති, දිට්ඨො’’ති එවං මානිනො, තතො එව තස්ස ඔරභාගෙ පවත්තිතාය ඔරිමතීරගොචරා. ලහුකාති ලහුසභාවා චපලා. අගරූ ධම්මෙති සද්ධම්මෙ ගාරවරහිතා. අඤ්ඤමඤ්ඤමගාරවාති අඤ්ඤමඤ්ඤස්මිං අප්පතිස්සා, සඞ්ඝෙ සබ්‍රහ්මචාරීසු ච ගරුගාරවවිරහිතා. බහූ ආදීනවාති වුත්තප්පකාරා, වක්ඛමානා ච බහූ අනෙකදොසා අන්තරායා. ලොකෙති සත්තලොකෙ. උප්පජ්ජිස්සන්ත්‍යනාගතෙති අනාගතෙ පාතු භවිස්සන්ති. සුදෙසිතං ඉමං ධම්මන්ති, සම්මාසම්බුද්ධෙන සුට්ඨු අවිපරීතං ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරෙන දෙසිතං ඉමං ආගමසද්ධම්මං. කිලෙසිස්සන්තීති කිලිට්ඨං කිලෙසදූසිතං කරිස්සන්ති, ‘‘ආපත්තිං ‘අනාපත්තී’ති ගරුකාපත්තිං ‘ලහුකාපත්තී’’’තිආදිනා දුච්චරිතසංකිලෙසෙන අසද්ධම්මෙන සණ්හසුඛුමං රූපාරූපධම්මං පටික්ඛිපිස්සන්ති, දිට්ඨිසංකිලෙසෙන උභයත්‍රාපි තණ්හාසංකිලෙසෙන සංකිලෙසිස්සන්ති මලිනං කරිස්සන්ති. දුම්මතීති නිප්පඤ්ඤා. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘භවිස්සන්ති, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අනාගතමද්ධානං…පෙ… අභිධම්මකථං වෙදල්ලකථං කථෙන්තා කණ්හධම්මං ඔක්කමමානා න බුජ්ඣිස්සන්තී’’ති (අ. නි. 5.79).

ගුණහීනාති සීලාදිගුණවිරහිතා දුස්සීලා, අලජ්ජිනො ච. අථ වා ගුණහීනාති විනයවාරිත්තාදිගුණෙන හීනා ධම්මවිනයෙ අප්පකතඤ්ඤුනො. සඞ්ඝම්හීති සඞ්ඝමජ්ඣෙ. වොහරන්තාති කථෙන්තා, සඞ්ඝෙ විනිච්ඡයකථාය වත්තමානාය යංකිඤ්චි භණන්තා. විසාරදාති නිබ්භයා පගබ්භා. බලවන්තොති පක්ඛබලෙන බලවන්තො. මුඛරාති මුඛඛරා ඛරවාදිනො. අස්සුතාවිනොති න සුතවන්තො, කෙවලං ලාභසක්කාරසිලොකසන්නිස්සයෙන ගුණධරා හුත්වා ‘‘ධම්මං ‘අධම්මො’ති, අධම්මඤ්ච ‘ධම්මො’ති, විනයං ‘අවිනයො’ති, අවිනයඤ්ච ‘විනයො’’’ති එවං අත්තනා යථිච්ඡිතමත්ථං සඞ්ඝමජ්ඣෙ පතිට්ඨපෙන්තා බලවන්තො භවිස්සන්ති.

ගුණවන්තොති සීලාදිගුණසම්පන්නා. වොහරන්තා යථාත්ථතොති අත්ථානුරූපං, අවිපරීතත්ථං ‘‘ධම්මං ‘ධම්මො’ති, අධම්මං ‘අධම්මො’ති, විනයං ‘විනයො’ති අවිනයං ‘අවිනයො’’’ති එවං දීපෙන්තා. දුබ්බලා තෙ භවිස්සන්තීති පරිසායං අලජ්ජුස්සන්නතාය බලවිරහිතා තෙ භවිස්සන්ති, තෙසං වචනං න තිට්ඨිස්සති. හිරීමනා අනත්ථිකාති හිරීමන්තො කෙනචි අනත්ථිකා. තෙ හි ධම්මෙන වත්තුං සමත්ථාපි පාපජිගුච්ඡතාය අප්පකිච්චතාය ච කෙහිචි විරොධං අකරොන්තා අත්තනො වාදං පතිට්ඨාපෙතුං න වායමන්තා දිට්ඨාවිකම්මං වා අධිට්ඨානං වා අකත්වා තුණ්හී හොන්ති.

රජතන්ති රූපියං, තෙන කහාපණලොහමාසකාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං, තෙන මණිමුත්තාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. වා-සද්දො සමුච්චයත්ථො ‘‘අපදා වා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34; 5.32; ඉතිවු. 90) විය. ‘‘රජතජාතරූපඤ්චා’’ති වා පාඨො. ඛෙත්තන්ති යත්ථ පුබ්බණ්ණාපරණ්ණං රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථං අකතභූමිභාගො වත්ථු. අජෙළකන්ති එළකා නාම අජායෙව, තෙ ඨපෙත්වා අවසෙසා පසුජාතී අජා නාම. අජෙළකග්ගහණෙනෙව හෙත්ථ ගොමහිංසාදීනම්පි සඞ්ගහො කතො. දාසිදාසඤ්චාති දාසියො ච දාසෙ ච. දුම්මෙධාති අවිද්දසුනො, කප්පියාකප්පියං සාරුප්පාසාරුප්පං අජානන්තා අත්තනො අත්ථාය සාදියිස්සන්ති සම්පටිච්ඡිස්සන්ති.

උජ්ඣානසඤ්ඤිනොති පරෙ හෙට්ඨතො කත්වා ඔලොකනචිත්තා, අනුජ්ඣායිතබ්බට්ඨානෙපි වා උජ්ඣානසීලා. බාලාති දුච්චින්තිතචින්තනාදිනා බාලලක්ඛණෙන සමන්නාගතා, තතො එව සීලෙසු අසමාහිතා චතුපාරිසුද්ධිසීලෙසු න සමාහිතචිත්තා. උන්නළාති, සමුස්සිතතුච්ඡමානා. විචරිස්සන්තීති මානද්ධජං උක්ඛිපිත්වා විචරිස්සන්ති. කලහාභිරතා මගාති සාරම්භබහුලතාය කරණුත්තරියපසුතා කලහෙ එව අභිරතා මගසදිසා මිගා විය අත්තහිතාපෙක්ඛා ඝාසෙසනාභිරතා දුබ්බලවිහෙසපරාති අත්ථො.

උද්ධතාති උද්ධච්චෙන සමන්නාගතා චිත්තෙකග්ගතාරහිතා. නීලචීවරපාරුතාති අකප්පියරජනරත්තෙන නීලවණ්ණෙන චීවරෙන පාරුතා, තාදිසං චීවරං නිවාසෙත්වා චෙව පාරුපිත්වා ච විචරණකා. කුහාති සාමන්තජප්පනාදිනා කුහනවත්ථුනා කුහකා, අසන්තගුණසම්භාවනිච්ඡාය කොහඤ්ඤං කත්වා පරෙසං විම්හාපයා. ථද්ධාති කොධෙන මානෙන ච ථද්ධමානසා කක්ඛළහදයා. ලපාති ලපනකා කුහනවුත්තිකා, පසන්නමානසෙහි මනුස්සෙහි ‘‘කෙන, භන්තෙ, අය්‍යස්ස අත්ථො’’ති පච්චයදායකානං වදාපනකා, පයුත්තවාචාවසෙන, නිප්පෙසිකතාවසෙන ච පච්චයත්ථං ලපකාති වා අත්ථො. සිඞ්ගීති ‘‘තත්ථ කතමං සිඞ්ගං? යං සිඞ්ගං සිඞ්ගාරතා චාතුරතා චාතුරියං පරික්ඛතතා පාරික්ඛතිය’’න්ති (විභ. 852) එවං වුත්තෙහි සිඞ්ගසදිසෙහි පාකටකිලෙසෙහි සමන්නාගතා, සිඞ්ගාරචරිතාති අත්ථො. ‘‘අරියා වියා’’ති ඉදං ‘‘කුහා’’ති එතස්සෙව අත්ථදස්සනං. කුහකානඤ්හි අරියානමිව ඨිතභාවං දස්සෙන්තො අරියා විය විචරන්තීති ආහ.

තෙලසණ්ඨෙහීති සිත්ථකතෙලෙන වා උදකතෙලෙන වා ඔසණ්ඨිතෙහි. චපලාති කායමණ්ඩනපරික්ඛාරමණ්ඩනාදිනා චාපල්ලෙන යුත්තා. අඤ්ජනක්ඛිකාති අලඞ්කාරඤ්ජනෙන අඤ්ජිතනෙත්තා. රථියාය ගමිස්සන්තීති භික්ඛාචරියාය කුලූපසඞ්කමනාපදෙසෙහි, මහාරච්ඡාය ඉතො චිතො ච පරිබ්භමිස්සන්ති. දන්තවණ්ණිකපාරුතාති දන්තවණ්ණරත්තෙන චීවරෙන පාරුතසරීරා.

අජෙගුච්ඡන්ති අජිගුච්ඡිතබ්බං. විමුත්තෙහීති අරියෙහි. සුරත්තන්ති කප්පියරජනෙන සුට්ඨු රත්තං, අරහන්තානං බුද්ධාදීනං චිණ්ණතාය අරහද්ධජං ජිගුච්ඡිස්සන්ති කාසාවං. කස්මා? ඔදාතෙසු සමුච්ඡිතා ගෙධං ආපන්නා. දන්තවණ්ණපාරුපනස්ස හි ඉදං කාරණවචනං. තෙ හි සෙතකං සම්භාවෙන්තා ‘‘සබ්බෙන සබ්බං සෙතකෙ ගහිතෙ ලිඞ්ගපරිච්චාගො එව සියා’’ති දන්තවණ්ණං පාරුපන්ති.

ලාභකාමාති ලාභගිද්ධා. භික්ඛාචරියාසුපි කොසජ්ජයොගතො කුසීතා. සමණධම්මං කාතුං චිත්තස්ස උස්සාහාභාවෙන හීනවීරියා. කිච්ඡන්තාති, කිලමන්තා, වනපත්ථෙසු වසිතුං කිච්ඡන්තා කිලන්තචිත්තාති අත්ථො. ගාමන්තෙසූති ගාමන්තසෙනාසනෙසු ගාමසමීපෙසු සෙනාසනෙසු, ගාමද්වාරෙසු වා සෙනාසනෙසු. වසිස්සරෙති වසිස්සන්ති.

තෙ තෙව අනුසික්ඛන්තාති යෙ යෙ මිච්ඡාජීවප්පයොගෙන ලද්ධලාභා, තෙ තෙ එව පුග්ගලෙ අනුසික්ඛන්තා භමිස්සන්ති. භමිස්සන්තීති සයම්පි තෙ විය මිච්ඡාජීවෙන ලාභං උප්පාදෙතුං රාජකුලාදීනි සෙවන්තා පරිබ්භමිස්සන්ති. ‘‘භජිස්සන්තී’’ති වා පාඨො, සෙවිස්සන්තීති අත්ථො. අසංයතාති සීලසංයමරහිතා.

යෙ යෙ අලාභිනො ලාභන්ති යෙ යෙ භික්ඛූ මිච්ඡාජීවපරිවජ්ජනෙන අප්පපුඤ්ඤතාය ච ලාභස්ස පච්චයස්ස න ලාභිනො, තෙ පුජ්ජා පූජනීයා පාසංසා තදා අනාගතෙ කාලෙ න භවිස්සන්ති. සුපෙසලෙපි තෙ ධීරෙති ධිතිසම්පන්නතාය ධීරෙ සුට්ඨු පෙසලෙපි තෙ භික්ඛූ න සෙවිස්සන්ති, තදා අනාගතෙ තෙ ලාභිනො ලාභකාමාව භික්ඛූති අත්ථො.

මිලක්ඛුරජනං රත්තන්ති කාලකච්ඡකරජනෙන රත්තං. සමාසපදඤ්හෙතං, ගාථාසුඛත්ථං සානුනාසිකනිද්දෙසො. ගරහන්තා සකං ධජන්ති අත්තනො ධජභූතං කාසාවං ජිගුච්ඡන්තා. සාසනෙ පබ්බජිතානඤ්හි කාසාවො ධජො නාම. තිත්ථියානං ධජං කෙචීති කෙචි සක්‍යපුත්තියභාවං පටිජානන්තා එව තිත්ථියානං සෙතවත්ථිකානං ධජභූතං අවදාතකං සෙතවත්ථං ධාරෙස්සන්ති.

අගාරවො ච කාසාවෙති අරහද්ධජභූතෙ කාසාවෙ අගාරවො අබහුමානං තදා අනාගතෙ තෙසං භවිස්සති. පටිසඞ්ඛා ච කාසාවෙති ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවාමී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) නයෙන පච්චවෙක්ඛණමත්තම්පි කාසාවපරිභොගෙ න භවිස්සති.

කාසාවං ධාරෙන්තෙන කාසාවං බහුමානෙන ‘‘දුච්චරිතතො ඔරමිතබ්බ’’න්ති කාසාවස්ස ගරුකාතබ්බභාවෙ ඡද්දන්තජාතකමුදාහරන්තො ‘‘අභිභූතස්ස දුක්ඛෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සල්ලවිද්ධස්සාති පුථුනා සවිසෙන සල්ලෙන විද්ධස්ස, තතො එව මහතා දුක්ඛෙන අභිභූතස්ස. රුප්පතොති සරීරවිකාරං ආපජ්ජතො. මහාඝොරාති සරීරජීවිතෙසු නිරපෙක්ඛතාය භිම්මා ගරුතරා පටිසඞ්ඛා අඤ්ඤෙහි අචින්තියා චින්තාමත්තෙන පවත්තෙතුං අසක්කුණෙය්‍යා ඡද්දන්තමහානාගස්සආසි, අහොසි. ඡද්දන්තනාගරාජකාලෙ හි බොධිසත්තො සොණුත්තරෙන නාම නෙසාදෙන පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ ඨත්වා විසපීතෙන සල්ලෙන විද්ධො මහතා දුක්ඛෙන අභිභූතො තං ගහෙත්වා පරිදහිතං කාසාවං දිස්වා ‘‘අයං අරියද්ධජෙන පටිච්ඡන්නො, න මයා හිංසිතබ්බො’’ති තත්ථ මෙත්තචිත්තමෙව පච්චුපට්ඨපෙත්වා උපරිධම්මං දෙසෙසි. යථාහ –

‘‘සමප්පිතො පුථුසල්ලෙන නාගො,

අදුට්ඨචිත්තො ලුද්දකමජ්ඣභාසි;

කිමත්ථයං කිස්ස වා සම්ම හෙතු,

මමං වධී කස්ස වායං පයොගො’’තිආදි. (ජා. 1.16.124);

ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ථෙරො ‘‘ඡද්දන්තො හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුරත්තං අරහද්ධජන්ති සොණුත්තරෙන පරිදහිතකාසාවං සන්ධායාහ. අභණීති අභාසි. ගාථාති ගාථායො. ගජොති ඡද්දන්තො නාගරාජා. අත්ථොපසංහිතාති අත්ථසන්නිස්සිතා හිතා, හිතයුත්තාති අත්ථො.

ඡද්දන්තනාගරාජෙන වුත්තගාථාසු අනික්කසාවොති රාගාදීහි කසාවෙහි කසාවො, පරිදහිස්සතීති නිවාසනපාරුපනඅත්ථරණවසෙන පරිභුඤ්ජිස්සති. ‘‘පරිධස්සතී’’ති වා පාඨො. අපෙතො දමසච්චෙනාති ඉන්ද්‍රියදමෙන චෙව පරමත්ථසච්චපක්ඛිකෙන වචීසච්චෙන ච අපෙතො, වියුත්තො පරිච්චත්තොති අත්ථො. න සොති සො එවරූපො පුග්ගලො කාසාවං පරිදහිතුං නාරහති.

වන්තකසාවස්සාති චතූහි මග්ගෙහි වන්තකසාවො ඡඩ්ඩිතකසාවො පහීනකසාවො අස්ස භවෙය්‍යාති අත්ථො. සීලෙසූති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙසු. සුසමාහිතොති සුට්ඨු සමාහිතො. උපෙතොති ඉන්ද්‍රියදමෙන චෙව වුත්තප්පකාරෙන සච්චෙන ච උපගතො සමන්නාගතො. ස වෙති සො එවරූපො පුග්ගලො තං ගන්ධකාසාවවත්ථං එකන්තෙන අරහතීති අත්ථො.

විපන්නසීලොති භින්නසීලො. දුම්මෙධොති නිප්පඤ්ඤො සීලවිසොධනපඤ්ඤාය විරහිතො. පාකටොති ‘‘දුස්සීලො අය’’න්ති පාකටො පකාසො, වික්ඛිත්තින්ද්‍රියතාය වා පාකටො පාකටින්ද්‍රියොති අත්ථො. කාමකාරියොති භින්නසංවරතාය යථිච්ඡිතකාරකො, කාමස්ස වා මාරස්ස යථාකාමකරණීයො. විබ්භන්තචිත්තොති රූපාදීසු විසයෙසු වික්ඛිත්තචිත්තො. නිස්සුක්කොති අසුක්කො සුක්කධම්මරහිතො හිරොත්තප්පවිවජ්ජිතො, කුසලධම්මසම්පාදනඋස්සුක්කරහිතො වා.

වීතරාගොති විගතච්ඡන්දරාගො. ඔදාතමනසඞ්කප්පොති සුවිසුද්ධමනොවිතක්කො, අනාවිලසඞ්කප්පො වා.

කාසාවං කිං කරිස්සතීති යස්ස සීලං නත්ථි, තස්ස කාසාවං කිං නාම පයොජනං සාධෙස්සති, චිත්තකතසදිසං තස්ස පබ්බජිතලිඞ්ගන්ති අත්ථො.

දුට්ඨචිත්තාති රාගාදිදොසෙහි දූසිතචිත්තා. අනාදරාති සත්ථරි ධම්මෙ අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච ආදරරහිතා අගාරවා. තාදීනං මෙත්තචිත්තානන්ති මෙත්තාභාවනාය සම්පයුත්තහදයෙ තෙනෙව අරහත්තාධිගමෙන ඉට්ඨාදීසු තාදිභාවප්පත්තෙ උළාරගුණෙ. උපයොගත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. නිග්ගණ්හිස්සන්තීති ‘‘සීලාදිසම්පන්නෙ දිස්වා තෙ සම්භාවෙන්තා විපන්නසීලෙ අම්හෙ න බහුං මඤ්ඤිස්සන්තී’’ති අත්තනි අගාරවභයෙන යථා තෙ උබ්බාළ්හා පක්කමිස්සන්ති, තථා බාධිස්සන්තීති අත්ථො.

සික්ඛාපෙන්තාපීති සික්ඛාපියමානාපි. කම්මත්ථෙ හි අයං කත්තුනිද්දෙසො. ථෙරෙහීති අත්තනො ආචරියුපජ්ඣායෙහි. චීවරධාරණන්ති ඉදං සමණපටිපත්තියා නිදස්සනමත්තං, තස්මා ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං තෙ පටික්කමිතබ්බ’’න්තිආදිනා (අ. නි. 4.122) සික්ඛාපියමානාපීති අත්ථො. න සුණිස්සන්තීති ඔවාදං න ගණ්හිස්සන්ති.

තෙ තථා සික්ඛිතා බාලාති තෙ අන්ධබාලා ආචරියුපජ්ඣායෙහි සික්ඛාපියමානාපි අනාදරතාය අසික්ඛිතාති. නාදියිස්සන්තුපජ්ඣායෙති උපජ්ඣායෙ ආචරියෙ ච ආදරං න කරොන්ති, තෙසං අනුසාසනියං න තිට්ඨන්ති. යථා කිං? ඛළුඞ්කො විය සාරථිං යථා ඛළුඞ්කො දුට්ඨස්සො අස්සදමකං නාදියති න තස්ස උපදෙසෙ තිට්ඨති, එවං තෙපි උපජ්ඣායාචරියෙ න භායන්ති න සාරජ්ජන්තීති අත්ථො.

‘‘එව’’න්තිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස නිගමනං. තත්ථ එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන. අනාගතද්ධානන්ති අනාගතමද්ධානං, අනාගතෙ කාලෙති අත්ථො. තංයෙව සරූපතො දස්සෙන්තො ‘‘පත්තෙ කාලම්හි පච්ඡිමෙ’’ති ආහ. තත්ථ කතමො පච්ඡිමකාලො? ‘‘තතියසඞ්ගීතිතො පට්ඨාය පච්ඡිමකාලො’’ති කෙචි, තං එකෙ නානුජානන්ති. සාසනස්ස හි පඤ්චයුගානි විමුත්තියුගං, සමාධියුගං, සීලයුගං, සුතයුගං, දානයුගන්ති. තෙසු පඨමං විමුත්තියුගං, තස්මිං අන්තරහිතෙ සමාධියුගං වත්තති, තස්මිම්පි අන්තරහිතෙ සීලයුගං වත්තති, තස්මිම්පි අන්තරහිතෙ සුතයුගං වත්තතෙව. අපරිසුද්ධසීලො හි එකදෙසෙන පරියත්තිබාහුසච්චං පග්ගය්හ තිට්ඨති ලාභාදිකාමතාය. යදා පන මාතිකාපරියොසානා පරියත්ති සබ්බසො අන්තරධායති, තතො පට්ඨාය ලිඞ්ගමත්තමෙව අවසිස්සති, තදා යථා තථා ධනං සංහරිත්වා දානමුඛෙන විස්සජ්ජෙන්ති, සා කිර නෙසං චරිමා සම්මාපටිපත්ති. තත්ථ සුතයුගතො පට්ඨාය පච්ඡිමකාලො, ‘‘සීලයුගතො පට්ඨායා’’ති අපරෙ.

එවං ථෙරො පච්ඡිමෙ කාලෙ උප්පජ්ජනකං මහාභයං දස්සෙත්වා පුන තත්ථ සන්නිපතිතභික්ඛූනං ඔවාදං දදන්තො ‘‘පුරා ආගච්ඡතෙ’’තිආදිනා තිස්සො ගාථා අභාසි. තත්ථ පුරා ආගච්ඡතෙ එතන්ති එතං මයා තුම්හාකං වුත්තං පටිපත්තිඅන්තරායකරං අනාගතං මහාභයං ආගච්ඡති පුරා, යාව ආගමිස්සති, තාවදෙවාති අත්ථො. සුබ්බචාති වචනක්ඛමා සොවචස්සකාරකෙහි ධම්මෙහි සමන්නාගතා, ගරූනං අනුසාසනියො පදක්ඛිණග්ගාහිනො හොථාති අත්ථො. සඛිලාති මුදුහදයා.

මෙත්තචිත්තාති සබ්බසත්තෙසු හිතූපසංහාරලක්ඛණාය මෙත්තාය සම්පයුත්තචිත්තා. කාරුණිකාති කරුණාය නියුත්තා පරෙසං දුක්ඛාපනයනාකාරවුත්තියා කරුණාය සමන්නාගතා. ආරද්ධවීරියාති අකුසලානං පහානාය කුසලානං උපසම්පදාය පග්ගහිතවීරියා. පහිතත්තාති නිබ්බානං පටිපෙසිතචිත්තා. නිච්චන්ති සබ්බකාලං. දළ්හපරක්කමාති ථිරවීරියා.

පමාදන්ති පමජ්ජනං, කුසලානං ධම්මානං අනනුට්ඨානං, අකුසලෙසු ච ධම්මෙසු චිත්තවොස්සග්ගො. වුත්තඤ්හි –

‘‘තත්ථ කතමො පමාදො? කායදුච්චරිතෙ වා වචීදුච්චරිතෙ වා මනොදුච්චරිතෙ වා පඤ්චසු වා කාමගුණෙසු චිත්තස්ස වොස්සග්ගො වොස්සග්ගානුප්පදානං, කුසලානං ධම්මානං භාවනාය අසක්කච්චකිරියතා’’තිආදි (විභ. 930).

අප්පමාදන්ති අප්පමජ්ජනං, සො පමාදස්ස පටිපක්ඛතො වෙදිතබ්බො. අත්ථතො හි අප්පමාදො නාම සතියා අවිප්පවාසො, උපට්ඨිතාය සතියා එව චෙතං නාමං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – යස්මා පමාදමූලකා සබ්බෙ අනත්ථා, අප්පමාදමූලකා ච සබ්බෙ අත්ථා, තස්මා පමාදං භයතො උපද්දවතො දිස්වා අප්පමාදඤ්ච ඛෙමතො අනුපද්දවතො දිස්වා අප්පමාදපටිපත්තියා සිඛාභූතං සීලාදික්ඛන්ධත්තයසඞ්ගහං සම්මාදිට්ඨිආදීනං අට්ඨන්නං අඞ්ගානං වසෙන අට්ඨඞ්ගිකං අරියමග්ගං භාවෙථ, අමතං නිබ්බානං ඵුසන්තා සච්ඡිකරොන්තා අත්තනො සන්තානෙ උප්පාදෙථ, දස්සනමග්ගමත්තෙ අට්ඨත්වා උපරි තිණ්ණං මග්ගානං උප්පාදනවසෙන වඩ්ඪෙථ, එවං වො අප්පමාදභාවනා සිඛාපත්තා භවිස්සතීති.

එවං ථෙරො සම්පත්තපරිසං ඔවදති. ඉමා එව චිමස්ස ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණගාථා අහෙසුන්ති.

ඵුස්සත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. සාරිපුත්තත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යථාචාරී යථාසතොතිආදිකා ආයස්මතො සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස ගාථා. තස්ස ආයස්මතො මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්ස ච වත්ථු එවං වෙදිතබ්බං – අතීතෙ ඉතො සතසහස්සකප්පාධිකෙ අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යමත්ථකෙ ආයස්මා සාරිපුත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නාමෙන සරදමාණවො නාම අහොසි. මහාමොග්ගල්ලානො ගහපතිමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්ති, නාමෙන සිරිවඩ්ඪකුටුම්බිකො නාම අහොසි. තෙ උභොපි සහපංසුකීළකසහායා අහෙසුං. තෙසු සරදමාණවො පිතු අච්චයෙන කුලසන්තකං ධනං පටිපජ්ජිත්වා එකදිවසං රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙසං සත්තානං මරණං නාම එකන්තිකං, තස්මා මයා එකං පබ්බජ්ජං උපගන්ත්වා මොක්ඛමග්ගො ගවෙසිතබ්බො’’ති සහායං උපසඞ්කමිත්වා, සම්ම, අහං පබ්බජිතුකාමො, කිං ත්වං පබ්බජිතුං සක්ඛිස්සසී’’ති වත්වා තෙන ‘‘න සක්ඛිස්සාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘හොතු අහමෙව පබ්බජිස්සාමී’’ති රතනකොට්ඨාගාරානි විවරාපෙත්වා කපණද්ධිකාදීනං මහාදානං දත්වා පබ්බතපාදං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තස්ස පබ්බජ්ජං අනුපබ්බජිතා චතුසත්තතිසහස්සමත්තා බ්‍රාහ්මණපුත්තා අහෙසුං. සො පඤ්ච අභිඤ්ඤායො අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා තෙසම්පි ජටිලානං කසිණපරිකම්මං ආචික්ඛි. තෙපි සබ්බෙ පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙසුං.

තෙන සමයෙන අනොමදස්සී නාම සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො සත්තෙ සංසාරමහොඝතො තාරෙත්වා එකදිවසං ‘‘සරදතාපසස්ස ච අන්තෙවාසිකානඤ්ච සඞ්ගහං කරිස්සාමී’’ති එකො අදුතියො පත්තචීවරමාදාය ආකාසෙන ගන්ත්වා ‘‘බුද්ධභාවං මෙ ජානාතූ’’ති තාපසස්ස පස්සන්තස්සෙව ආකාසතො ඔතරිත්වා පථවියං පතිට්ඨාසි. සරදතාපසො සත්ථු සරීරෙ මහාපුරිසලක්ඛණානි උපධාරෙත්වා ‘‘සබ්බඤ්ඤුබුද්ධොයෙවාය’’න්ති නිට්ඨං ගන්ත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා ආසනං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. සරදතාපසො සත්ථු සන්තිකෙ එකමන්තං නිසීදි.

තස්මිං සමයෙ තස්ස අන්තෙවාසිකා චතුසත්තතිසහස්සමත්තා ජටිලා පණීතපණීතානි ඔජවන්තානි ඵලාඵලානි ගහෙත්වා ආගතා සත්ථාරං දිස්වා සඤ්ජාතප්පසාදා අත්තනො ආචරියස්ස ච සත්ථු ච නිසින්නාකාරං ඔලොකෙත්වා, ‘‘ආචරිය, මයං පුබ්බෙ ‘තුම්හෙහි මහන්තතරො කොචි නත්ථී’ති විචරාම, අයං පන පුරිසො තුම්හෙහි මහන්තතරො මඤ්ඤෙ’’ති ආහංසු. ‘‘කිං වදෙථ, තාතා? සාසපෙන සද්ධිං අට්ඨසට්ඨියොජනසතසහස්සුබ්බෙධං සිනෙරුං සමං කාතුං ඉච්ඡථ? සබ්බඤ්ඤුබුද්ධෙන මං තුල්‍යං මා කරිත්ථා’’ති. අථ තෙ තාපසා ආචරියස්ස වචනං සුත්වා ‘‘යාව මහා වතායං පුරිසුත්තමො’’ති සබ්බෙව පාදෙසු නිපතිත්වා සත්ථාරං වන්දිංසු.

අථ තෙ ආචරියො ආහ – ‘‘තාතා, සත්ථු අනුච්ඡවිකො නො දෙය්‍යධම්මො නත්ථි, සත්ථා ච භික්ඛාචාරවෙලාය ඉධාගතො, හන්ද මයං දෙය්‍යධම්මං යථාබලං දස්සාම. තුම්හෙහි යං යං පණීතං ඵලාඵලං ආභතං, තං තං ආහරථා’’ති ආහරාපෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා සයං තථාගතස්ස පත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථාරා ච ඵලාඵලෙ පටිග්ගණ්හිතමත්තෙ දෙවතා දිබ්බොජං පක්ඛිපිංසු. තාපසො උදකම්පි සයමෙව පරිස්සාවෙත්වා අදාසි. තතො භොජනකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා සත්ථරි නිසින්නෙ සබ්බෙ අන්තෙවාසිකෙ පක්කොසිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ සාරණීයං කථං කථෙන්තො නිසීදි. සත්ථා ‘‘ද්වෙ අග්ගසාවකා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ආගච්ඡන්තූ’’ති චින්තෙසි. තෙ සත්ථු චිත්තං ඤත්වා තාවදෙව සතසහස්සඛීණාසවපරිවාරා අග්ගසාවකා ආගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු.

තතො සරදතාපසො අන්තෙවාසිකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තාතා, සත්ථු භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච පුප්ඵාසනෙන පූජා කාතබ්බා, තස්මා පුප්ඵානි ආහරථා’’ති. තෙ තාවදෙව ඉද්ධියා වණ්ණගන්ධසම්පන්නානි පුප්ඵානි ආහරිත්වා බුද්ධස්ස යොජනප්පමාණං පුප්ඵාසනං පඤ්ඤාපෙසුං, උභින්නං අග්ගසාවකානං තිගාවුතං, සෙසභික්ඛූනං අඩ්ඪයොජනිකාදිභෙදං, සඞ්ඝනවකස්ස උසභමත්තං පඤ්ඤාපෙසුං. එවං තෙසං පඤ්ඤත්තෙසු ආසනෙසු සරදතාපසො තථාගතස්ස පුරතො අඤ්ජලිං පග්ගය්හ ඨිතො – ‘‘භන්තෙ, මය්හං අනුග්ගහත්ථාය ඉමං පුප්ඵාසනං අභිරුහථා’’ති ආහ. නිසීදි භගවා පුප්ඵාසනෙ. සත්ථරි නිසින්නෙ ද්වෙ අග්ගසාවකා සෙසභික්ඛූ ච අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදිංසු. සත්ථා ‘‘තෙසං මහප්ඵලං හොතූ’’ති නිරොධං සමාපජ්ජි. සත්ථු සමාපන්නභාවං ඤත්වා ද්වෙ අග්ගසාවකාපි සෙසභික්ඛූපි නිරොධං සමාපජ්ජිංසු. තාපසො සත්තාහං නිරන්තරං පුප්ඵච්ඡත්තං ධාරෙන්තො අට්ඨාසි. ඉතරෙ පන වනමූලඵලාඵලං පරිභුඤ්ජිත්වා සෙසකාලෙ අඤ්ජලිං පග්ගය්හ අට්ඨංසු.

සත්ථා සත්තාහස්ස අච්චයෙන නිරොධතො වුට්ඨාය අග්ගසාවකං නිසභත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘තාපසානං පුප්ඵාසනානුමොදනං කරොහී’’ති. ථෙරො සාවකපාරමීඤාණෙ ඨත්වා තෙසං පුප්ඵාසනානුමොදනං අකාසි. තස්ස දෙසනාවසානෙ සත්ථා දුතියං අග්ගසාවකං අනොමත්ථෙරං ආමන්තෙසි – ‘‘ත්වම්පි ඉමෙසං ධම්මං දෙසෙහී’’ති. සොපි තෙපිටකං බුද්ධවචනං සම්මසිත්වා තෙසං ධම්මං කථෙසි. ද්වින්නම්පි දෙසනාය එකස්සපි ධම්මාභිසමයො නාහොසි. අථ සත්ථා බුද්ධවිසයෙ ඨත්වා ධම්මදෙසනං ආරභි. දෙසනාවසානෙ ඨපෙත්වා සරදතාපසං අවසෙසා සබ්බෙපි චතුසත්තතිසහස්සමත්තා ජටිලා අරහත්තං පාපුණිංසු. සත්ථා ‘‘එථ, භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙසි. තෙ තාවදෙව අන්තරහිතතාපසවෙසා අට්ඨපරික්ඛාරවරධරා සට්ඨිවස්සිකත්ථෙරා විය අහෙසුං.

සරදතාපසො පන ‘‘අහො වතාහම්පි අයං නිසභත්ථෙරො විය අනාගතෙ එකස්ස බුද්ධස්ස අග්ගසාවකො භවෙය්‍ය’’න්ති සත්ථු දෙසනාකාලෙ උප්පන්නපරිවිතක්කතාය අඤ්ඤවිහිතො හුත්වා මග්ගඵලානි පටිවිජ්ඣිතුං නාසක්ඛි. අථ තථාගතං වන්දිත්වා තථා පණිධානං අකාසි. සත්ථාපිස්ස අනන්තරායෙන සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා – ‘‘ඉතො ත්වං කප්පසතසහස්සාධිකං එකං අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං අතික්කමිත්වා ගොතමස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස අග්ගසාවකො සාරිපුත්තො නාම භවිස්සසී’’ති බ්‍යාකරිත්වා ධම්මකථං වත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ආකාසං පක්ඛන්දි.

සරදතාපසොපි සහායකස්ස සිරිවඩ්ඪස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා, සම්ම, මයා අනොමදස්සිස්ස භගවතො පාදමූලෙ අනාගතෙ උප්පජ්ජනකස්ස ගොතමස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස අග්ගසාවකට්ඨානං පත්ථිතං, ත්වම්පි තස්ස දුතියසාවකට්ඨානං පත්ථෙහීති.

සිරිවඩ්ඪො තං උපදෙසං සුත්වා අත්තනො නිවෙසනද්වාරෙ අට්ඨකරීසමත්තං ඨානං සමතලං කාරෙත්වා ලාජපඤ්චමානි පුප්ඵානි විකිරිත්වා නීලුප්පලච්ඡදනං මණ්ඩපං කාරෙත්වා බුද්ධාසනං පඤ්ඤාපෙත්වා භික්ඛූනම්පි ආසනානි පඤ්ඤාපෙත්වා මහන්තං සක්කාරසම්මානං සජ්ජෙත්වා, සරදතාපසෙන සත්ථාරං නිමන්තාපෙත්වා සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා, බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං මහාරහෙහි වත්ථෙහි අච්ඡාදෙත්වා, දුතියසාවකභාවාය පණිධානං අකාසි. සත්ථාපිස්ස අනන්තරායෙන සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා වුත්තනයෙන බ්‍යාකරිත්වා භත්තානුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සිරිවඩ්ඪො හට්ඨපහට්ඨො යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා දුතියචිත්තවාරෙ කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. සරදතාපසො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති.

තතො පට්ඨාය නෙසං උභින්නම්පි අන්තරාකම්මං න කථිතං. අම්හාකං පන භගවතො උප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව සරදතාපසො රාජගහස්ස අවිදූරෙ උපතිස්සගාමෙ රූපසාරියා බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. තංදිවසමෙවස්ස සහායොපි රාජගහස්සෙව අවිදූරෙ කොලිතගාමෙ මොග්ගලියා බ්‍රාහ්මණියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං ගණ්හි. තානි කිර ද්වෙපි කුලානි යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා ආබද්ධපටිබද්ධසහායකානෙව. තෙසං ද්වින්නං එකදිවසමෙව ගබ්භපරිහාරමදංසු. දසමාසච්චයෙන ජාතානම්පි තෙසං ඡසට්ඨි ධාතියො උපට්ඨාපෙසුං, නාමග්ගහණදිවසෙ රූපසාරිබ්‍රාහ්මණියා පුත්තස්ස උපතිස්සගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා උපතිස්සොති නාමං අකංසු. ඉතරස්ස කොලිතගාමෙ ජෙට්ඨකුලස්ස පුත්තත්තා කොලිතොති නාමං අකංසු. තෙ උභොපි මහතා පරිවාරෙන වඩ්ඪන්තා වුද්ධිමන්වාය සබ්බසිප්පානං පාරං අගමංසු.

අථෙකදිවසං තෙ රාජගහෙ ගිරග්ගසමජ්ජං පස්සන්තා මහාජනං සන්නිපතිතං දිස්වා ඤාණස්ස පරිපාකගතත්තා යොනිසො උම්මුජ්ජන්තා ‘‘සබ්බෙපිමෙ ඔරං වස්සසතානං මච්චුමුඛෙ පතිස්සන්තී’’ති සංවෙගං පටිලභිත්වා ‘‘අම්හෙහි මොක්ඛධම්මො පරියෙසිතබ්බො, තඤ්ච පරියෙසන්තෙහි එකං පබ්බජ්ජං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති නිච්ඡයං කත්වා පඤ්චහි මාණවකසතෙහි සද්ධිං සඤ්චයස්ස පරිබ්බාජකස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. තෙසං පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය සඤ්චයො ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තො අහොසි. තෙ කතිපාහෙනෙව සබ්බං සඤ්චයස්ස සමයං පරිග්ගණ්හිත්වා තත්ථ සාරං අදිස්වා තතො නික්ඛමිත්වා තත්ථ තත්ථ තෙ තෙ පණ්ඩිතසම්මතෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, තෙ තෙහි පුට්ඨා නෙව සම්පායන්ති, අඤ්ඤදත්ථු තෙයෙව තෙසං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්ති. එවං තෙ මොක්ඛං පරියෙසන්තා කතිකං අකංසු – ‘‘අම්හෙසු යො පඨමං අමතං අධිගච්ඡති, සො ඉතරස්ස ආරොචෙතූ’’ති.

තෙන ච සමයෙන අම්හාකං සත්ථරි පඨමාභිසම්බොධිං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ අනුපුබ්බෙන උරුවෙලකස්සපාදිකෙ සහස්සජටිලෙ දමෙත්වා රාජගහෙ විහරන්තෙ එකදිවසං උපතිස්සො පරිබ්බාජකො පරිබ්බාජකාරාමං ගච්ඡන්තො ආයස්මන්තං අස්සජිත්ථෙරං රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරන්තං දිස්වා ‘‘න මයා එවරූපො ආකප්පසම්පන්නො පබ්බජිතො දිට්ඨපුබ්බො, සන්තධම්මෙන නාම එත්ථ භවිතබ්බ’’න්ති සඤ්ජාතප්පසාදො පඤ්හං පුච්ඡිතුං ආයස්මන්තං උදික්ඛන්තො පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධි. ථෙරොපි ලද්ධපිණ්ඩපාතො පරිභුඤ්ජිතුං පතිරූපං ඔකාසං ගතො. පරිබ්බාජකො අත්තනො පරිබ්බාජකපීඨං පඤ්ඤාපෙත්වා අදාසි. භත්තකිච්චපරියොසානෙ චස්ස අත්තනො කුණ්ඩිකාය උදකං අදාසි.

එවං සො ආචරියවත්තං කත්වා කතභත්තකිච්චෙන ථෙරෙන සද්ධිං පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කො වා තෙ සත්ථා, කස්ස වා ත්වං ධම්මං රොචෙසී’’ති පුච්ඡි. ථෙරො සම්මාසම්බුද්ධං අපදිසි. පුන තෙන ‘‘කිංවාදී පනායස්මතො සත්ථා’’ති පුට්ඨො ‘‘ඉමස්ස සාසනස්ස ගම්භීරතං දස්සෙස්සාමී’’ති අත්තනො නවකභාවං පවෙදෙත්වා සඞ්ඛෙපවසෙන චස්ස සාසනධම්මං කථෙන්තො ‘‘යෙ ධම්මා හෙතුප්පභවා’’ති (මහාව. 60; අප. ථෙර 1.1.286; පෙටකො. 9) ගාථමාහ. පරිබ්බාජකො පඨමපදද්වයමෙව සුත්වා සහස්සනයසම්පන්නෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි, ඉතරං පදද්වයං සොතාපන්නකාලෙ නිට්ඨාසි. ගාථාපරියොසානෙ පන සොතාපන්නො හුත්වා උපරි විසෙසෙ අප්පවත්තෙන්තෙ ‘‘භවිස්සති එත්ථ කාරණ’’න්ති සල්ලක්ඛෙත්වා ථෙරං ආහ – ‘‘මා, භන්තෙ, උපරි ධම්මදෙසනං වඩ්ඪයිත්ථ, එත්තකමෙව හොතු, කහං අම්හාකං සත්ථා වසතී’’ති? ‘‘වෙළුවනෙ’’ති. ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ පුරතො ගච්ඡථ, අහං මය්හං සහායකස්ස කතපටිඤ්ඤං මොචෙත්වා තං ගහෙත්වා ආගමිස්සාමී’’ති පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා ථෙරං උය්‍යොජෙත්වා පරිබ්බාජකාරාමං අගමාසි.

කොලිතපරිබ්බාජකො තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘මුඛවණ්ණො න අඤ්ඤදිවසෙසු විය, අද්ධානෙන අමතං අධිගතං භවිස්සතී’’ති තෙනෙවස්ස විසෙසාධිගමං සම්භාවෙත්වා අමතාධිගමං පුච්ඡි. සොපිස්ස ‘‘ආමාවුසො, අමතං අධිගත’’න්ති පටිජානිත්වා තමෙව ගාථං අභාසි. ගාථාපරියොසානෙ කොලිතො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිත්වා ආහ – ‘‘කහං නො සත්ථා’’ති? ‘‘වෙළුවනෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, ආවුසො, ආයාම, සත්ථාරං පස්සිස්සාමා’’ති. උපතිස්සො සබ්බකාලම්පි ආචරියපූජකොව, තස්මා සඤ්චයස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සත්ථු ගුණෙ පකාසෙත්වා තම්පි සත්ථු සන්තිකං නෙතුකාමො අහොසි. සො ලාභාසාපකතො අන්තෙවාසිකභාවං අනිච්ඡන්තො ‘‘න සක්කොමි චාටි හුත්වා උදකසිඤ්චනං හොතු’’න්ති පටික්ඛිපි. තෙ අනෙකෙහි කාරණෙහි තං සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තා අත්තනො ඔවාදෙ වත්තමානෙහි අඩ්ඪතෙය්‍යසතෙහි අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං වෙළුවනං අගමංසු. සත්ථා තෙ දූරතොව ආගච්ඡන්තෙ දිස්වා ‘‘එතං මෙ සාවකයුගං භවිස්සති අග්ගං භද්දයුග’’න්ති වත්වා තෙසං පරිසාය චරියවසෙන ධම්මං දෙසෙත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙත්වා එහිභික්ඛුභාවෙන උපසම්පදං අදාසි. යථා තෙසං, එවං අග්ගසාවකානම්පි ඉද්ධිමයපත්තචීවරං ආගතමෙව. උපරිමග්ගත්තයකිච්චං පන න නිට්ඨාති. කස්මා? සාවකපාරමීඤාණස්ස මහන්තතාය.

තෙසු ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො පබ්බජිතදිවසතො සත්තමෙ දිවසෙ මගධරට්ඨෙ කල්ලවාලගාමෙ සමණධම්මං කරොන්තො ථිනමිද්ධෙ ඔක්කන්තෙ සත්ථාරා සංවෙජිතො ථිනමිද්ධං විනොදෙත්වා ධාතුකම්මට්ඨානං (අ. නි. 7.61) සුණන්තො එව උපරිමග්ගත්තයං අධිගන්ත්වා සාවකපාරමීඤාණස්ස මත්ථකං පාපුණි. ආයස්මා සාරිපුත්තො පබ්බජිතදිවසතො අඩ්ඪමාසං අතික්කමිත්වා සත්ථාරා සද්ධිං රාජගහෙ සූකරඛතලෙණෙ විහරන්තො අත්තනො භාගිනෙය්‍යස්ස දීඝනඛපරිබ්බාජකස්ස වෙදනාපරිග්ගහසුත්තන්තෙ (ම. නි. 2.201 ආදයො) දෙසියමානෙ දෙසනානුසාරෙන ඤාණං පෙසෙත්වා පරස්ස වඩ්ඪිතං භත්තං භුඤ්ජන්තො විය සාවකපාරමීඤාණස්ස මත්ථකං පාපුණි. ඉති ද්වින්නම්පි අග්ගසාවකානං සත්ථු සමීපෙ එව සාවකපාරමීඤාණං මත්ථකං පත්තං. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.1.141-374) –

‘‘හිමවන්තස්ස අවිදූරෙ, ලම්බකො නාම පබ්බතො;

අස්සමො සුකතො මය්හං, පණ්ණසාලා සුමාපිතා.

‘‘උත්තානකූලා නදිකා, සුපතිත්ථා මනොරමා;

සුසුද්ධපුලිනාකිණ්ණා, අවිදූරෙ මමස්සමං.

‘‘අසක්ඛරා අපබ්භාරා, සාදු අප්පටිගන්ධිකා;

සන්දතී නදිකා තත්ථ, සොභයන්තා මමස්සමං.

‘‘කුම්භීලා මකරා චෙත්ථ, සුසුමාරා ච කච්ඡපා;

චරන්ති නදියා තත්ථ, සොභයන්තා මමස්සමං.

‘‘පාඨීනා පාවුසා මච්ඡා, බලජා මුඤ්ජරොහිතා;

වග්ගළා පපතායන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං.

‘‘උභො කූලෙසු නදියා, පුප්ඵිනො ඵලිනො දුමා;

උභතො අභිලම්බන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං.

‘‘අම්බා සාලා ච තිලකා, පාටලී සින්දුවාරකා;

දිබ්බගන්ධා සම්පවන්ති, පුප්ඵිතා මම අස්සමෙ.

‘‘චම්මකා සළලා නීපා, නාගපුන්නාගකෙතකා;

දිබ්බගන්ධා සම්පවන්ති, පුප්ඵිතා මම අස්සමෙ.

‘‘අතිමුත්තා අසොකා ච, භගිනීමාලා ච පුප්ඵිතා;

අඞ්කොලා බිම්බිජාලා ච, පුප්ඵිතා මම අස්සමෙ.

‘‘කෙතකා කන්දලි චෙව, ගොධුකා තිණසූලිකා;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං.

‘‘කණිකාරා කණ්ණිකා ච, අසනා අජ්ජුනා බහූ;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං.

‘‘පුන්නාගා ගිරිපුන්නාගා, කොවිළාරා ච පුප්ඵිතා;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං.

‘‘උද්දාලකා ච කුටජා, කදම්බා වකුලා බහූ;

දිබ්බගන්ධං සම්පවන්තා, සොභයන්ති මමස්සමං.