9. අනුරුද්ධත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පහාය මාතාපිතරොතිආදිකා ආයස්මතො අනුරුද්ධත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ විභවසම්පන්නො කුටුම්බිකො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො එකදිවසං විහාරං ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා සයම්පි තං ඨානන්තරං පත්ථෙත්වා සතසහස්සභික්ඛුපරිවාරස්ස භගවතො සත්තාහං මහාදානං පවත්තෙත්වා සත්තමෙ දිවසෙ භගවතො, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ච උත්තමානි වත්ථානි දත්වා පණිධානමකාසි. සත්ථාපිස්ස අනන්තරායෙන සමිජ්ඣනභාවං දිස්වා ‘‘අනාගතෙ ගොතමස්ස නාම සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාසනෙ දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකාසි. සොපි තත්ථ පුඤ්ඤානි කරොන්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ නිට්ඨිතෙ සත්තයොජනිකෙ සුවණ්ණචෙතියෙ අනෙකසහස්සෙහි දීපරුක්ඛෙහි දීපකපල්ලිකාහි ච ‘‘දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස උපනිස්සයපච්චයො හොතූ’’ති උළාරං දීපපූජං අකාසි.

එවං යාවජීවං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ බාරාණසියං කුටුම්බිකගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ නිට්ඨිතෙ යොජනිකෙ කනකථූපෙ බහූ කංසපාතියො කාරෙත්වා සප්පිමණ්ඩස්ස පූරෙත්වා මජ්ඣෙ එකෙකං ගුළපිණ්ඩං ඨපෙත්වා මුඛවට්ටියා මුඛවට්ටිං ඵුසාපෙන්තො චෙතියං පරික්ඛිපාපෙත්වා අත්තනා එකං මහතිං කංසපාතිං කාරෙත්වා සප්පිමණ්ඩස්ස පූරෙත්වා සහස්සවට්ටියො ජාලාපෙත්වා සීසෙ ඨපෙත්වා සබ්බරත්තිං චෙතියං අනුපරියායි.

එවං තස්මිම්පි අත්තභාවෙ යාවජීවං කුසලං කත්වා තතො චුතො දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා තත්ථ යාවතායුකං ඨත්වා තතො චුතො අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ බාරාණසියංයෙව දුග්ගතකුලෙ නිබ්බත්ති, අන්නභාරොතිස්ස නාමං අහොසි. සො සුමනසෙට්ඨිස්ස නාම ගෙහෙ කම්මං කරොන්තො ජීවති. සො එකදිවසං උපරිට්ඨං නාම පච්චෙකබුද්ධං නිරොධසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ගන්ධමාදනපබ්බතතො ආකාසෙනාගන්ත්වා බාරාණසීනගරද්වාරෙ ඔතරිත්වා චීවරං පාරුපිත්වා නගරෙ පිණ්ඩාය පවිසන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො පත්තං ගහෙත්වා අත්තනො අත්ථාය ඨපිතං එකං භාගභත්තං පත්තෙ පක්ඛිපිත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස දාතුකාමො ආරභි. භරියාපිස්ස අත්තනො භාගභත්තං තත්ථෙව පක්ඛිපි. සො තං නෙත්වා පච්චෙකබුද්ධස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. පච්චෙකබුද්ධො තං ගහෙත්වා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. තං දිස්වා රත්තිං සුමනසෙට්ඨිස්ස ඡත්තෙ අධිවත්ථා දෙවතා ‘‘අහො දානං පරමදානං, උපරිට්ඨෙ, සුප්පතිට්ඨිත’’න්ති මහාසද්දෙන අනුමොදි. තං සුත්වා සුමනසෙට්ඨි ‘‘එවං දෙවතාය අනුමොදිතං ඉදමෙව උත්තමදාන’’න්ති චින්තෙත්වා තත්ථ පත්තිං යාචි. අන්නභාරො පන තස්ස පත්තිං අදාසි. තෙන පසන්නචිත්තො සුමනසෙට්ඨි තස්ස සහස්සං දත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය තුය්හං සහත්ථෙන කම්මකරණකිච්චං නත්ථි, පතිරූපං ගෙහං කත්වා නිච්චං වසාහී’’ති ආහ.

යස්මා නිරොධතො වුට්ඨිතස්ස පච්චෙකබුද්ධස්ස දින්නපිණ්ඩපාතො තංදිවසමෙව උළාරතරවිපාකො හොති, තස්මා තංදිවසං සුමනසෙට්ඨි රඤ්ඤො සන්තිකං ගච්ඡන්තො තං ගහෙත්වා අගමාසි. රාජා පන තං ආදරවසෙන ඔලොකෙසි. සෙට්ඨි ‘‘මහාරාජ, අයං ඔලොකෙතබ්බයුත්තොයෙවා’’ති වත්වා තදා තෙන කතපුඤ්ඤං අත්තනාපිස්ස සහස්සං දින්නභාවං කථෙසි. තං සුත්වා රාජා තුස්සිත්වා සහස්සං දත්වා අසුකස්මිං නාම ඨානෙ ගෙහං කත්වා වසා’’ති ගෙහට්ඨානමස්ස ආණාපෙසි. තස්ස තං ඨානං සොධාපෙන්තස්ස මහන්තියො නිධිකුම්භියො උට්ඨහිංසු. තා දිස්වා සො රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා සබ්බං ධනං උද්ධරාපෙත්වා රාසිකතං දිස්වා ‘‘එත්තකං ධනං ඉමස්මිං නගරෙ කස්ස ගෙහෙ අත්ථී’’ති? ‘‘න කස්සචි, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි අයං අන්නභාරො ඉමස්මිං නගරෙ මහාධනසෙට්ඨි නාම හොතූ’’ති තංදිවසමෙව තස්ස සෙට්ඨිඡත්තං උස්සාපෙසි.

සො තතො පට්ඨාය යාවජීවං කුසලකම්මං කත්වා තතො චුතො දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුනගරෙ සුක්කොදනසක්කස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි, අනුරුද්ධොතිස්ස නාමං අහොසි. සො මහානාමස්ස සක්කස්ස කනිට්ඨභාතා, සත්ථු චූළපිතු පුත්තො පරමසුඛුමාලො මහාපුඤ්ඤො තිණ්ණං උතූනං අනුච්ඡවිකෙසු තීසු පාසාදෙසු අලඞ්කතනාටකිත්ථීහි පරිවුතො දෙවො විය සම්පත්තිං අනුභවන්තො සුද්ධොදනමහාරාජෙන උස්සාහිතෙහි සක්‍යරාජූහි සත්ථු පරිවාරත්ථං පෙසිතෙහි භද්දියකුමාරාදීහි අනුපියම්බවනෙ විහරන්තං සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අන්තොවස්සෙයෙව දිබ්බචක්ඛුං නිබ්බත්තෙත්වා, පුන ධම්මසෙනාපතිස්ස සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා චෙතියරට්ඨෙ පාචීනවංසදායං ගන්ත්වා සමණධම්මං කරොන්තො සත්තමහාපුරිසවිතක්කෙ විතක්කෙත්වා අට්ඨමං ජානිතුං නාසක්ඛි. තස්ස තං පවත්තිං ඤත්වා සත්ථා අට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං කථෙත්වා චතුපච්චයසන්තොසභාවනාරාමපටිමණ්ඩිතං මහාඅරියවංසපටිපදං දෙසෙති. සො දෙසනානුසාරෙන විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අභිඤ්ඤාපටිසම්භිදාපරිවාරං අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.1.421-433) –

‘‘සුමෙධං භගවන්තාහං, ලොකජෙට්ඨං නරාසභං;

වූපකට්ඨං විහරන්තං, අද්දසං ලොකනායකං.

‘‘උපගන්ත්වාන සම්බුද්ධං, සුමෙධං ලොකනායකං;

අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාන, බුද්ධසෙට්ඨමයාචහං.

‘‘අනුකම්ප මහාවීර, ලොකජෙට්ඨ නරාසභ;

පදීපං තෙ පදස්සාමි, රුක්ඛමූලම්හි ඣායතො.

‘‘අධිවාසෙසි සො ධීරො, සයම්භූ වදතං වරො;

දුමෙසු විනිවිජ්ඣිත්වා, යන්තං යොජියහං තදා.

‘‘සහස්සවට්ටිං පාදාසිං, බුද්ධස්ස ලොකබන්ධුනො;

සත්තාහං පජ්ජලිත්වාන, දීපා වූපසමිංසු මෙ.

‘‘තෙන චිත්තප්පසාදෙන, චෙතනාපණිධීහි ච;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, විමානමුපපජ්ජහං.

‘‘උපපන්නස්ස දෙවත්තං, බ්‍යම්හං ආසි සුනිම්මිතං;

සමන්තතො පජ්ජලති, දීපදානස්සිදං ඵලං.

‘‘සමන්තා යොජනසතං, විරොචෙසිමහං තදා;

සබ්බෙ දෙවෙ අභිභොමි, දීපදානස්සිදං ඵලං.

‘‘තිංසකප්පානි දෙවින්දො, දෙවරජ්ජමකාරයිං;

න මං කෙචීතිමඤ්ඤන්ති, දීපදානස්සිදං ඵලං.

‘‘අට්ඨවීසතික්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී අහොසහං;

දිවා රත්තිඤ්ච පස්සාමි, සමන්තා යොජනං තදා.

‘‘සහස්සලොකං ඤාණෙන, පස්සාමි සත්ථු සාසනෙ;

දිබ්බචක්ඛුමනුප්පත්තො, දීපදානස්සිදං ඵලං.

‘‘සුමෙධො නාම සම්බුද්ධො, තිංසකප්පසහස්සිතො;

තස්ස දීපො මයා දින්නො, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

‘‘පටිසම්භිදා චතස්සො…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අථ නං සත්ථා අපරභාගෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ අරියගණමජ්ඣෙ නිසින්නො දිබ්බචක්ඛුකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං දිබ්බචක්ඛුකානං යදිදං අනුරුද්ධො’’ති (අ. නි. 1.180, 192).

සො විමුත්තිසුඛං පටිසංවෙදී විහරන්තො එකදිවසං අත්තනො පටිපත්තිං පච්චවෙක්ඛිත්වා පීතිසොමනස්සජාතො උදානවසෙන ‘‘පහාය මාතාපිතරො’’තිආදිකා ගාථා අභාසි. කෙචි පන ‘‘ථෙරස්ස පබ්බජ්ජං අරහත්තප්පත්තිඤ්ච පකාසෙන්තෙහි සඞ්ගීතිකාරෙහි ආදිතො චතස්සො ගාථා භාසිතා. තතො පරා ථෙරස්ස අරියවංසපටිපත්තියා ආරාධිතචිත්තෙන භගවතා භාසිතා. ඉතරා සබ්බාපි තෙන තෙන කාරණෙන ථෙරෙනෙව භාසිතා’’ති වදන්ති. ඉති සබ්බථාපි ඉමා ගාථා ථෙරෙන භාසිතාපි, ථෙරං උද්දිස්ස භාසිතාපි ථෙරස්ස චෙතා ගාථාති වෙදිතබ්බා. සෙය්‍යථිදං –

892. ‘‘පහාය මාතාපිතරො, භගිනී ඤාතිභාතරො;

පඤ්ච කාමගුණෙ හිත්වා, අනුරුද්ධොව ඣායති.

893. ‘‘සමෙතො නච්චගීතෙහි, සම්මතාළප්පබොධනො;

න තෙන සුද්ධිමජ්ඣගං, මාරස්ස විසයෙ රතො.

894. ‘‘එතඤ්ච සමතික්කම්ම, රතො බුද්ධස්ස සාසනෙ;

සබ්බොඝං සමතික්කම්ම, අනුරුද්ධොව ඣායති.

895. ‘‘රූපා සද්දා රසා ගන්ධා, ඵොට්ඨබ්බා ච මනොරමා;

එතෙ ච සමතික්කම්ම, අනුරුද්ධොව ඣායති.

896. ‘‘පිණ්ඩපාතමතික්කන්තො, එකො අදුතියො මුනි;

එසති පංසුකූලානි අනුරුද්ධො අනාසවො.

897. ‘‘විචිනී අග්ගහී ධොවි, රජයී ධාරයී මුනි;

පංසුකූලානි මතිමා, අනුරුද්ධො අනාසවො.

898. ‘‘මහිච්ඡො ච අසන්තුට්ඨො, සංසට්ඨො යො ච උද්ධතො;

තස්ස ධම්මා ඉමෙ හොන්ති, පාපකා සංකිලෙසිකා.

899. ‘‘සතො ච හොති අප්පිච්ඡො, සන්තුට්ඨො අවිඝාතවා;

පවිවෙකරතො විත්තො, නිච්චමාරද්ධවීරියො.

900. ‘‘තස්ස ධම්මා ඉමෙ හොන්ති, කුසලා බොධිපක්ඛිකා;

අනාසවො ච සො හොති, ඉති වුත්තං මහෙසිනා.

901. ‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, සත්ථා ලොකෙ අනුත්තරො;

මනොමයෙන කායෙන, ඉද්ධියා උපසඞ්කමි.

902. ‘‘යදා මෙ අහු සඞ්කප්පො, තතො උත්තරි දෙසයි;

නිප්පපඤ්චරතො බුද්ධො, නිප්පපඤ්චමදෙසයි.

903. ‘‘තස්සාහං ධම්මමඤ්ඤාය, විහාසිං සාසනෙ රතො;

තිස්සො විජ්ජා අනුප්පත්තා, කතං බුද්ධස්ස සාසනං.

904. ‘‘පඤ්චපඤ්ඤාසවස්සානි, යතො නෙසජ්ජිකො අහං;

පඤ්චවීසතිවස්සානි, යතො මිද්ධං සමූහතං.

905. ‘‘නාහු අස්සාසපස්සාසා, ඨිතචිත්තස්ස තාදිනො;

අනෙජො සන්තිමාරබ්භ, චක්ඛුමා පරිනිබ්බුතො.

906. ‘‘අසල්ලීනෙන චිත්තෙන, වෙදනං අජ්ඣවාසයි;

පජ්ජොතස්සෙව නිබ්බානං, විමොක්ඛො චෙතසො අහු.

907. ‘‘එතෙ පච්ඡිමකා දානි, මුනිනො ඵස්සපඤ්චමා;

නාඤ්ඤෙ ධම්මා භවිස්සන්ති, සම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ.

908. ‘‘නත්ථි දානි පුනාවාසො, දෙවකායස්මි ජාලිනි;

වික්ඛීණො ජාතිසංසාරො, නත්ථි දානි පුනබ්භවො.

909. ‘‘යස්ස මුහුත්තෙන සහස්සධා, ලොකො සංවිදිතො සබ්‍රහ්මකප්පො;

වසී ඉද්ධිගුණෙ චුතූපපාතෙ, කාලෙ පස්සති දෙවතා ස භික්ඛු.

910. ‘‘අන්නභාරො පුරෙ ආසිං, දලිද්දො ඝාසහාරකො;

සමණං පටිපාදෙසිං, උපරිට්ඨං යසස්සිනං.

911. ‘‘සොම්හි සක්‍යකුලෙ ජාතො, අනුරුද්ධොති මං විදූ;

උපෙතො නච්චගීතෙහි, සම්මතාළප්පබොධනො.

912. ‘‘අථද්දසාසිං සම්බුද්ධං, සත්ථාරං අකුතොභයං;

තස්මිං චිත්තං පසාදෙත්වා, පබ්බජිං අනගාරියං.

913. ‘‘පුබ්බෙනිවාසං ජානාමි, යත්ථ මෙ වුසිතං පුරෙ;

තාවතිංසෙසු දෙවෙසු, අට්ඨාසිං සක්කජාතියා.

914. ‘‘සත්තක්ඛත්තුං මනුස්සින්දො, අහං රජ්ජමකාරයිං;

චාතුරන්තො විජිතාවී, ජම්බුසණ්ඩස්ස ඉස්සරො;

අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන, ධම්මෙන අනුසාසයිං.

915. ‘‘ඉතො සත්ත තතො සත්ත, සංසාරානි චතුද්දස;

නිවාසමභිජානිස්සං, දෙවලොකෙ ඨිතො තදා.

916. ‘‘පඤ්චඞ්ගිකෙ සමාධිම්හි, සන්තෙ එකොදිභාවිතෙ;

පටිප්පස්සද්ධිලද්ධම්හි, දිබ්බචක්ඛු විසුජ්ඣි මෙ.

917. ‘‘චුතූපපාතං ජානාමි, සත්තානං ආගතිං ගතිං;

ඉත්ථභාවඤ්ඤථාභාවං, ඣානෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ ඨිතො.

918. ‘‘පරිචිණ්ණො මයා සත්ථා…පෙ… භවනෙත්ති සමූහතා.

919. ‘‘වජ්ජීනං වෙළුවගාමෙ, අහං ජීවිතසඞ්ඛයා;

හෙට්ඨතො වෙළුගුම්බස්මිං, නිබ්බායිස්සං අනාසවො’’ති.

තත්ථ පහායාති පජහිත්වා. මාතාපිතරොති මාතරඤ්ච පිතරඤ්ච. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො – යථා අඤ්ඤෙ කෙචි ඤාතිපාරිජුඤ්ඤෙන වා භොගපාරිජුඤ්ඤෙන වා අභිභූතා පබ්බජන්ති, පබ්බජිතා ච කිච්චන්තරපසුතා විහරන්ති, න එවං මයං. මයං පන මහන්තං ඤාතිපරිවට්ටං, මහන්තඤ්ච භොගක්ඛන්ධං පහාය කාමෙසු නිරපෙක්ඛා පබ්බජිතාති. ඣායතීති ආරම්මණූපනිජ්ඣානං ලක්ඛණූපනිජ්ඣානඤ්චාති, දුවිධම්පි ඣානං අනුයුත්තො විහරති.

සමෙතො නච්චගීතෙහීති නච්චෙහි ච ගීතෙහි ච සමඞ්ගීභූතො, නච්චානි පස්සන්තො ගීතානි සුණන්තොති අත්ථො. ‘‘සම්මතො’’ති ච පඨන්ති, නච්චගීතෙහි පූජිතොති අත්ථො. සම්මතාළප්පබොධනොති සම්මතාළසද්දෙහි පච්චූසකාලෙ පබොධෙතබ්බො. න තෙන සුද්ධිමජ්ඣගන්ති තෙන කාමභොගෙන සංසාරසුද්ධිං නාධිගච්ඡිං. මාරස්ස විසයෙ රතොති කිලෙසමාරස්ස විසයභූතෙ කාමගුණෙ රතො. ‘‘කිලෙසමාරස්ස විසයභූතෙන කාමගුණභොගෙන සංසාරසුද්ධි හොතී’’ති එවංදිට්ඨිකො අහුත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එතඤ්ච සමතික්කම්මා’’තිආදි. තත්ථ එතන්ති එතං පඤ්චවිධම්පි කාමගුණං. සමතික්කම්මාති සමතික්කමිත්වා, අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩෙත්වාති අත්ථො. සබ්බොඝන්ති කාමොඝාදිකං සබ්බම්පි ඔඝං.

පඤ්ච කාමගුණෙ සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘රූපා සද්දා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මනොරමාති ලොභනීයට්ඨෙන මනං රමයන්තීති මනොරමා, මනාපියාති වුත්තං හොති. යථාහ ‘‘කතමෙ පඤ්ච මනාපියා රූපා, මනාපියා සද්දා’’තිආදි (ම. නි. 3.328 අත්ථතො සමානං).

පිණ්ඩපාතමතික්කන්තොති පිණ්ඩපාතග්ගහණං අතික්කන්තො, පිණ්ඩපාතග්ගහණතො නිවත්තෙන්තොති අත්ථො. එකොති එකාකී අපච්ඡාසමණො. අදුතියොති නිත්තණ්හො. තණ්හා හි පුරිසස්ස දුතියො නාම. යථාහ ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො’’ති (ඉතිවු. 15, 105; මහානි. 191). එසතීති පරියෙසති.

විචිනීති එසන්තොව තත්ථ තත්ථ සඞ්කාරකූටාදිකෙ පංසුකූලුප්පත්තිට්ඨානෙ විචිනි. අග්ගහීති විචිනිත්වා අසුචිමක්ඛිතම්පි අජිගුච්ඡන්තො ගණ්හි. ධොවීති, වික්ඛාලෙසි. රජයීති ධොවිත්වා ගහිතං සිබ්බිත්වා කප්පියරජනෙන රජයි. ධාරයීති රජිත්වා කප්පබින්දුං දත්වා ධාරෙසි, නිවාසෙසි චෙව පාරුපි ච.

ඉදානි පාචීනවංසදායෙ සත්ථාරා දින්නඔවාදං තස්ස ච අත්තනා මත්ථකප්පත්තභාවං දීපෙන්තො ‘‘මහිච්ඡො ච අසන්තුට්ඨො’’තිආදිකා ගාථා අභාසි. තත්ථ මහිච්ඡොති මහතියා පච්චයිච්ඡාය සමන්නාගතො, උළාරුළාරෙ බහූ ච පච්චයෙ ඉච්ඡන්තොති අත්ථො. අසන්තුට්ඨොති නිස්සන්තුට්ඨො, යථාලාභසන්තොසාදිනා සන්තොසෙන විරහිතො. සංසට්ඨොති ගිහීහි චෙව පබ්බජිතෙහි ච අනනුලොමිකෙන සංසග්ගෙන සංසට්ඨො. උද්ධතොති උක්ඛිත්තො. තස්සාති ‘‘මහිච්ඡො’’තිආදිනා වුත්තපුග්ගලස්ස. ධම්මාති මහිච්ඡතා අසන්තොසො, සංසට්ඨතා වික්ඛෙපොති ඊදිසා. ලාමකට්ඨෙන පාපකා. සංකිලෙසිකාති තස්ස චිත්තස්ස මලීනභාවකරණතො සංකිලෙසිකා ධම්මා හොන්ති.

සතො ච හොති අප්පිච්ඡොති යදා පනායං පුග්ගලො කල්‍යාණමිත්තෙ සෙවන්තො භජන්තො පයිරුපාසන්තො සද්ධම්මං සුණන්තො යොනිසො මනසි කරොන්තො සතිමා ච මහිච්ඡතං පහාය අප්පිච්ඡො ච හොති. අසන්තොසං පහාය සන්තුට්ඨො, චිත්තස්ස විඝාතකරං වික්ඛෙපං පහාය අවිඝාතවා අවික්ඛිත්තො සමාහිතො, ගණසඞ්ගණිකං පහාය පවිවෙකරතො, විවෙකාභිරතියා නිබ්බිදාය ධම්මපීතියා විත්තො සුමනො තුට්ඨචිත්තො, සබ්බසො කොසජ්ජපහානෙන ආරද්ධවීරියො.

තස්ස එවං අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගතස්ස ඉමෙ සතිපට්ඨානාදයො සත්තතිංසප්පභෙදා තිවිධවිපස්සනාසඞ්ගහා කොසල්ලසම්භූතට්ඨෙන කුසලා, මග්ගපරියාපන්නා බොධිපක්ඛිකා ධම්මා හොන්ති. සො තෙහි සමන්නාගතො සබ්බසො ආසවානං ඛෙපනෙන අග්ගමග්ගක්ඛණතො පට්ඨාය අනාසවො ච හොති. ඉති එවං වුත්තං මහෙසිනා සම්මාසම්බුද්ධෙන පාචීනවංසදායෙ මහාපුරිසවිතක්කෙ මත්ථකං පාපනවසෙනාති අධිප්පායො.

මම සඞ්කප්පමඤ්ඤායාති ‘‘අපිච්ඡස්සායං, භික්ඛවෙ, ධම්මො, නායං ධම්මො මහිච්ඡස්සා’’තිආදිනා (අ. නි. 8.30) මහාපුරිසවිතක්කවසෙන ආරද්ධං, තෙ ච මත්ථකං පාපෙතුං අසමත්ථභාවෙන ඨිතං මම සඞ්කප්පං ජානිත්වා. මනොමයෙනාති මනොමයෙන විය, මනසා නිම්මිතසදිසෙන පරිණාමිතෙනාති අත්ථො. ඉද්ධියාති ‘‘අයං කායො ඉදං චිත්තං විය හොතූ’’ති එවං පවත්තඅධිට්ඨානිද්ධියා.

යදා මෙ අහු සඞ්කප්පොති යස්මිං කාලෙ මය්හං ‘‘කීදිසො නු ඛො අට්ඨමො මහාපුරිසවිතක්කො’’ති පරිවිතක්කො අහොසි. තතො මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය ඉද්ධියා උපසඞ්කමීති යොජනා. උත්තරි දෙසයීති ‘‘නිප්පපඤ්චාරාමස්සායං, භික්ඛවෙ, ධම්මො නිප්පපඤ්චරතිනො, නායංධම්මො පපඤ්චාරාමස්ස පපඤ්චරතිනො’’ති (අ. නි. 8.30) ඉමමට්ඨමං මහාපුරිසවිතක්කං පූරෙන්තො උපරි දෙසයි. තං පන දෙසිතං ධම්මං දෙසෙන්තො ආහ ‘‘නිප්පපඤ්චරතො බුද්ධො, නිප්පපඤ්චමදෙසයී’’ති. පපඤ්චා නාම රාගාදයො කිලෙසා, තෙසං වූපසමතාය, තදභාවතො ච ලොකුත්තරධම්මා නිප්පපඤ්චා නාම. තස්මිං නිප්පපඤ්චෙ රතො අභිරතො සම්මාසම්බුද්ධො යථා තං පාපුණාමි, තථා තාදිසං ධම්මං අදෙසයි, සාමුක්කංසිකං චතුසච්චධම්මදෙසනං පකාසයීති අත්ථො.

තස්සාහං ධම්මමඤ්ඤායාති තස්සා සත්ථු දෙසනාය ධම්මං ජානිත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්තො විහාසිං සික්ඛත්තයසඞ්ගහෙ සාසනෙ රතො අභිරතො හුත්වාති අත්ථො.

සත්ථාරා අත්තනො සමාගමං තෙන සාධිතමත්ථං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනො පබ්බජිතකාලතො පට්ඨාය ආරද්ධවීරියතං, කායෙ අනපෙක්ඛතාය සෙය්‍යසුඛපස්සසුඛානං පරිච්චාගං, අප්පමිද්ධකාලතො පට්ඨාය ආරද්ධවීරියතඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චපඤ්ඤාසවස්සානී’’ති ගාථමාහ. තත්ථ යතො නෙසජ්ජිකො අහන්ති යතො පට්ඨාය ‘‘යොගානුකූලතා කම්මට්ඨානපරියුට්ඨිතසප්පුරිසචරියා සල්ලෙඛවුත්තී’’ති එවමාදිගුණෙ දිස්වා නෙසජ්ජිකො අහොසිං තානි පඤ්චපඤ්ඤාස වස්සානි. යතො මිද්ධං සමූහතන්ති යතො පට්ඨාය මයා නිද්දා පරිච්චත්තා තානි පඤ්චවීසතිවස්සානි. ‘‘ථෙරස්ස පඤ්චපඤ්ඤාසාය වස්සෙසු නෙසජ්ජිකස්ස සතො ආදිතො පඤ්චවීසතිවස්සානි නිද්දා නාහොසි, තතො පරං සරීරකිලමථෙන පච්ඡිමයාමෙ නිද්දා අහොසී’’ති වදන්ති.

‘‘නාහු අස්සාසපස්සාසා’’ තිආදිකා තිස්සො ගාථා සත්ථු පරිනිබ්බානකාලෙ භික්ඛූහි ‘‘කිං භගවා පරිනිබ්බුතො’’ති පුට්ඨො පරිනිබ්බානභාවං පවෙදෙන්තො ආහ. තත්ථ නාහු අස්සාසපස්සාසා, ඨිතචිත්තස්ස තාදිනොති අනුලොමපටිලොමතො අනෙකාකාරවොකාරා සබ්බා සමාපත්තියො සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය සබ්බපච්ඡා චතුත්ථජ්ඣානෙ ඨිතචිත්තස්ස තාදිනො බුද්ධස්ස භගවතො අස්සාසපස්සාසා නාහු නාහෙසුන්ති අත්ථො. එතෙන යස්මා චතුත්ථජ්ඣානං සමාපන්නස්ස කායසඞ්ඛාරා නිරුජ්ඣන්ති. කායසඞ්ඛාරාති ච අස්සාසපස්සාසා වුච්චන්ති, තස්මා චතුත්ථජ්ඣානක්ඛණතො පට්ඨාය අස්සාසපස්සාසා නාහෙසුන්ති දස්සෙති. තණ්හාසඞ්ඛාතාය එජාය අභාවතො අනෙජො, සමාධිස්මිං ඨිතත්තා වා අනෙජො. සන්තිමාරබ්භාති අනුපාදිසෙසං නිබ්බානං ආරබ්භ පටිච්ච සන්ධාය. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා. පරිනිබ්බුතොති පරිනිබ්බායි. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – නිබ්බානාරම්මණචතුත්ථජ්ඣානඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජිත්වා තදනන්තරමෙව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතොති.

අසල්ලීනෙනාති අලීනෙන අසංකුටිතෙන සුවිකසිතෙනෙව චිත්තෙන. වෙදනං අජ්ඣවාසයීති සතො සම්පජානො හුත්වා මාරණන්තිකං වෙදනං අධිවාසෙසි, න වෙදනානුවත්තී හුත්වා ඉතො චිතො ච සම්පරිවත්ති. පජ්ජොතස්සෙව නිබ්බානං, විමොක්ඛො චෙතසො අහූති යථා තෙලඤ්ච පටිච්ච, වට්ටිඤ්ච පටිච්ච පජ්ජලන්තො පජ්ජොතො පදීපො තෙසං පරික්ඛයෙ නිබ්බායති. නිබ්බුතො ච කත්ථචි ගන්ත්වා න තිට්ඨති, අඤ්ඤදත්ථු අන්තරධායති, අදස්සනමෙව ගච්ඡති; එවං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙ නිස්සාය පවත්තමානො ඛන්ධසන්තානො තෙසං පරික්ඛයෙ නිබ්බායති, නිබ්බුතො ච කත්ථචි ගන්ත්වා න තිට්ඨති, අඤ්ඤදත්ථු අන්තරධායති, අදස්සනමෙව ගච්ඡතීති දස්සෙති. තෙන වුත්තං ‘‘නිබ්බන්ති ධීරා යථායං පදීපො’’ති (ඛු. පා. 6.15), ‘‘අච්චී යථා වාතවෙගෙන ඛිත්තා’’ති (සු. නි. 1080) ච ආදි.

එතෙති පරිනිබ්බානක්ඛණෙ සත්ථු සන්තානෙ පවත්තමානානං ධම්මානං අත්තනො පච්චක්ඛතාය වුත්තං. පච්ඡිමකා තතො පරං චිත්තුප්පාදාභාවතො. දානීති එතරහි. ඵස්සපඤ්චමාති ඵස්සපඤ්චමකානං ධම්මානං පාකටභාවතො වුත්තං. තථා හි චිත්තුප්පාදකථායම්පි ඵස්සපඤ්චමකාව ආදිතො වුත්තා. අඤ්ඤෙ ධම්මාති සහ නිස්සයෙන අඤ්ඤෙ චිත්තචෙතසිකා ධම්මා, න පරිනිබ්බානචිත්තචෙතසිකා. නනු තෙපි න භවිස්සන්තෙවාති? සච්චං න භවිස්සන්ති, ආසඞ්කාභාවතො පන තෙ සන්ධාය ‘‘න භවිස්සන්තී’’ති න වත්තබ්බමෙව. ‘‘ඉතරෙ පන සෙක්ඛපුථුජ්ජනානං විය භවිස්සන්ති නු ඛො’’ති සියා ආසඞ්කාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං ‘‘නාඤ්ඤෙ ධම්මා භවිස්සන්තී’’ති වුත්තං.

නත්ථි දානි පුනාවාසො, දෙවකායස්මි ජාලිනීති, එත්ථ ජාලිනීති දෙවතං ආලපති, දෙවතෙ දෙවකායස්මිං දෙවසමූහෙ උපපජ්ජනවසෙන පුන ආවාසො ආවසනං ඉදානි මය්හං නත්ථීති අත්ථො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘වික්ඛීණො’’තිආදිනා. සා කිර දෙවතා පුරිමත්තභාවෙ ථෙරස්ස පාදපරිචාරිකා, තස්මා ඉදානි ථෙරං ජිණ්ණං වුද්ධං දිස්වා පුරිමසිනෙහෙන ආගන්ත්වා ‘‘තත්ථ චිත්තං පණිධෙහි, යත්ථ තෙ වුසිතං පුරෙ’’ති දෙවූපපත්තිං යාචි. අථ ‘‘දානි නත්ථී’’තිආදිනා ථෙරො තස්සා පටිවචනං අදාසි. තං සුත්වා දෙවතා විහතාසා තත්ථෙවන්තරධායි.

අථ ථෙරො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා අත්තනො ආනුභාවං සබ්‍රහ්මචාරීනං පකාසෙන්තො ‘‘යස්ස මුහුත්තෙනා’’ති ගාථමාහ. තස්සත්ථො – යස්ස ඛීණාසවභික්ඛුනො මුහුත්තමත්තෙන එව සහස්සධා සහස්සප්පකාරො තිසහස්සිමහාසහස්සිපභෙදො, ලොකො සබ්‍රහ්මකප්පො සහබ්‍රහ්මලොකො, සංවිදිතො සම්මදෙව විදිතො ඤාතො පච්චක්ඛං කතො, එවං ඉද්ධිගුණෙ ඉද්ධිසම්පදාය චුතූපපාතෙ ච වසීභාවප්පත්තො සො භික්ඛු උපගතකාලෙ දෙවතා පස්සති, න තස්ස දෙවතානං දස්සනෙ පරිහානීති. ථෙරෙන කිර ජාලිනියා දෙවතාය පටිවචනදානවසෙන ‘‘නත්ථි දානී’’ති ගාථාය වුත්තාය භික්ඛූ ජාලිනිං අපස්සන්තා ‘‘කිං නු ඛො ථෙරො ධම්මාලපනවසෙන කිඤ්චි ආලපතී’’ති චින්තෙසුං. තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා ථෙරො ‘‘යස්ස මුහුත්තෙනා’’ති ඉමං ගාථමාහ.

අන්නභාරො පුරෙති එවංනාමො පුරිමත්තභාවෙ. ඝාසහාරකොති ඝාසමත්තස්ස අත්ථාය භත්තිං කත්වා ජීවනකො. සමණන්ති සමිතපාපං. පටිපාදෙසින්ති පටිමුඛො හුත්වා පාදාසිං, පසාදෙන අභිමුඛො හුත්වා ආහාරදානං අදාසින්ති අධිප්පායො. උපරිට්ඨන්ති එවංනාමකං පච්චෙකබුද්ධං. යසස්සිනන්ති කිත්තිමන්තං පත්ථටයසං. ඉමාය ගාථාය යාව චරිමත්තභාවා උළාරසම්පත්තිහෙතුභූතං අත්තනො පුබ්බකම්මං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘සොම්හි සක්‍යකුලෙ ජාතො’’තිආදි.

ඉතො සත්තාති ඉතො මනුස්සලොකතො චවිත්වා දෙවලොකෙ දිබ්බෙන ආධිපච්චෙන සත්ත. තතො සත්තාති තතො දෙවලොකතො චවිත්වා මනුස්සලොකෙ චක්කවත්තිභාවෙන සත්ත. සංසාරානි චතුද්දසාති චතුද්දස භවන්තරසංසරණානි. නිවාසමභිජානිස්සන්ති පුබ්බෙනිවාසං අඤ්ඤාසිං. දෙවලොකෙ ඨිතො තදාති තඤ්ච ඛො න ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ, අපි ච ඛො යදා ඉතො අනන්තරාතීතෙ අත්තභාවෙ දෙවලොකෙ ඨිතො, තදා අඤ්ඤාසින්ති අත්ථො.

ඉදානි අත්තනා දිබ්බචක්ඛුඤාණචුතූපපාතඤාණානං අධිගතාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චඞ්ගිකෙ’’තිආදිනා ද්වෙ ගාථා අභාසි. තත්ථ පඤ්චඞ්ගිකෙ සමාධිම්හීති අභිඤ්ඤාපාදකචතුත්ථජ්ඣානසමාධිම්හි. සො හි පීතිඵරණතා, සුඛඵරණතා, චෙතොඵරණතා, ආලොකඵරණතා, පච්චවෙක්ඛණනිමිත්තන්ති ඉමෙහි පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතත්තා පඤ්චඞ්ගිකො සමාධීති වුච්චති. සන්තෙති පටිපක්ඛවූපසමෙන අඞ්ගසන්තතාය ච සන්තෙ. එකොදිභාවිතෙති එකොදිභාවගතෙ, සුචිණ්ණෙ වසීභාවප්පත්තෙති අත්ථො. පටිප්පස්සද්ධිලද්ධම්හීති කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධියා ලද්ධෙ. දිබ්බචක්ඛු විසුජ්ඣි මෙති එවංවිධෙ සමාධිම්හි සම්පාදිතෙ මය්හං දිබ්බචක්ඛුඤාණං විසුජ්ඣි, එකාදසහි උපක්කිලෙසෙහි විමුත්තියා විසුද්ධං අහොසි.

චුතූපපාතං ජානාමීති සත්තානං චුතිඤ්ච උපපත්තිඤ්ච ජානාමි, ජානන්තො ච ‘‘ඉමෙ සත්තා අමුම්හා ලොකම්හා ආගන්ත්වා ඉධූපපන්නා, ඉමම්හා ච ලොකා ගන්ත්වා අමුම්හි ලොකෙ උපපජ්ජිස්සන්තී’’ති සත්තානං ආගතිං ගතිඤ්ච ජානාමි, ජානන්තො එව ච නෙසං ඉත්ථභාවං මනුස්සභාවං තතො අඤ්ඤථාභාවං අඤ්ඤථාතිරච්ඡානභාවඤ්ච උපපත්තිතො පුරෙතරමෙව ජානාමි. තයිදං සබ්බම්පි පඤ්චඞ්ගිකෙ සමාධිම්හි සම්පාදිතෙ එවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඣානෙ පඤ්චඞ්ගිකෙ ඨිතො’’ති. තත්ථ පඤ්චඞ්ගිකෙ ඣානෙ ඨිතො පතිට්ඨිතො හුත්වා එවං ජානාමීති අත්ථො.

එවං විජ්ජාත්තයං දස්සෙත්වා තප්පසඞ්ගෙන පුබ්බෙ දස්සිතම්පි තතියවිජ්ජං සහ කිච්චනිප්ඵත්තියා දස්සෙන්තො ‘‘පරිචිණ්ණො මයා සත්ථා’’තිආදිනා ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ වජ්ජීනං වෙළුවගාමෙති වජ්ජිරට්ඨස්ස වෙළුවගාමෙ, වජ්ජිරට්ඨෙ යත්ථ පච්ඡිමවස්සං උපගච්ඡි වෙළුවගාමෙ. හෙට්ඨතො වෙළුගුම්බස්මින්ති තත්ථ අඤ්ඤතරස්ස වෙළුගුම්බස්ස හෙට්ඨා. නිබ්බායිස්සන්ති නිබ්බායිස්සාමි, අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සාමීති අත්ථො.

අනුරුද්ධත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.