5. කප්පත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

නානාකුලමලසම්පුණ්ණොතිආදිකා ආයස්මතො කප්පත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො සිද්ධත්ථස්ස භගවතො කාලෙ විභවසම්පන්නෙ කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා පිතු අච්චයෙන විඤ්ඤුතං පත්තො නානාවිරාගවණ්ණවිචිත්තෙහි වත්ථෙහි අනෙකවිධෙහි ආභරණෙහි නානාවිධෙහි මණිරතනෙහි බහුවිධෙහි පුප්ඵදාමමාලාදීහි ච කප්පරුක්ඛං නාම අලඞ්කරිත්වා තෙන සත්ථු ථූපං පූජෙසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ මගධරට්ඨෙ මණ්ඩලිකරාජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨිතො කාමෙසු අතිවිය රත්තො ගිද්ධො හුත්වා විහරති. තං සත්ථා මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො ඤාණජාලෙ පඤ්ඤායමානං දිස්වා, ‘‘කිං නු ඛො භවිස්සතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො, ‘‘එස මම සන්තිකෙ අසුභකථං සුත්වා කාමෙසු විරත්තචිත්තො හුත්වා පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති ඤත්වා ආකාසෙන තත්ථ ගන්ත්වා –

567. ‘‘නානාකුලමලසම්පුණ්ණො, මහාඋක්කාරසම්භවො;

චන්දනිකංව පරිපක්කං, මහාගණ්ඩො මහාවණො.

568. ‘‘පුබ්බරුහිරසම්පුණ්ණො, ගූථකූපෙන ගාළ්හිතො;

ආපොපග්ඝරණො කායො, සදා සන්දති පූතිකං.

569. ‘‘සට්ඨිකණ්ඩරසම්බන්ධො, මංසලෙපනලෙපිතො;

චම්මකඤ්චුකසන්නද්ධො, පූතිකායො නිරත්ථකො.

570. ‘‘අට්ඨිසඞ්ඝාතඝටිතො, න්හාරුසුත්තනිබන්ධනො;

නෙකෙසං සංගතීභාවා, කප්පෙති ඉරියාපථං.

571. ‘‘ධුවප්පයාතො මරණාය, මච්චුරාජස්ස සන්තිකෙ;

ඉධෙව ඡඩ්ඩයිත්වාන, යෙනකාමඞ්ගමො නරො.

572. ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො කායො, චතුගන්ථෙන ගන්ථිතො;

ඔඝසංසීදනො කායො, අනුසයාජාලමොත්ථතො.

573. ‘‘පඤ්චනීවරණෙ යුත්තො, විතක්කෙන සමප්පිතො;

තණ්හාමූලෙනානුගතො, මොහච්ඡාදනඡාදිතො.

574. ‘‘එවායං වත්තතෙ කායො, කම්මයන්තෙන යන්තිතො;

සම්පත්ති ච විපත්‍යන්තා, නානාභාවො විපජ්ජති.

575. ‘‘යෙමං කායං මමායන්ති, අන්ධබාලා පුථුජ්ජනා;

වඩ්ඪෙන්ති කටසිං ඝොරං, ආදියන්ති පුනබ්භවං.

576. ‘‘යෙමං කායං විවජ්ජෙන්ති, ගූථලිත්තංව පන්නගං;

භවමූලං වමිත්වාන, පරිනිබ්බිස්සන්තිනාසවා’’ති. –

ඉමාහි ගාථාහි තස්ස අසුභකථං කථෙසි. සො සත්ථු සම්මුඛා අනෙකාකාරවොකාරං යාථාවතො සරීරසභාවවිභාවනං අසුභකථං සුත්වා සකෙන කායෙන අට්ටීයමානො හරායමානො ජිගුච්ඡමානො සංවිග්ගහදයො සත්ථාරං වන්දිත්වා, ‘‘ලභෙය්‍යාහං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජ’’න්ති පබ්බජ්ජං යාචි. සත්ථා සමීපෙ ඨිතමඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආණාපෙසි – ‘‘ගච්ඡ, භික්ඛු, ඉමං පබ්බාජෙත්වා උපසම්පාදෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො තං තචපඤ්චකකම්මට්ඨානං දත්වා පබ්බාජෙසි. සො ඛුරග්ගෙයෙව සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. තෙර 1.4.102-107) –

‘‘සිද්ධත්ථස්ස භගවතො, ථූපසෙට්ඨස්ස සම්මුඛා;

විචිත්තදුස්සෙ ලගෙත්වා, කප්පරුක්ඛං ඨපෙසහං.

‘‘යං යං යොනුපපජ්ජාමි, දෙවත්තං අථ මානුසං;

සොභයන්තො මම ද්වාරං, කප්පරුක්ඛො පතිට්ඨති.

‘‘අහඤ්ච පරිසා චෙව, යෙ කෙචි මමවස්සිතා;

තම්හා දුස්සං ගහෙත්වාන, නිවාසෙම මයං සදා.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, යං රුක්ඛං ඨපයිං අහං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, කප්පරුක්ඛස්සිදං ඵලං.

‘‘ඉතො ච සත්තමෙ කප්පෙ, සුචෙළා අට්ඨ ඛත්තියා;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘පටිසම්භිදා චතස්සො…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ලද්ධූපසම්පදො සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො අඤ්ඤං බ්‍යාකරොන්තො තා එව ගාථා අභාසි. තෙනෙව තා ථෙරගාථා නාම ජාතා.

තත්ථ නානාකුලමලසම්පුණ්ණොති, නානාකුලෙහි නානාභාගෙහි මලෙහි සම්පුණ්ණො, කෙසලොමාදිනානාවිධඅසුචිකොට්ඨාසභරිතොති අත්ථො. මහාඋක්කාරසම්භවොති, උක්කාරො වුච්චති වච්චකූපං. යත්තකවයා මාතා, තත්තකං කාලං කාරපරිසෙදිතවච්චකූපසදිසතාය මාතු කුච්ඡි ඉධ ‘‘මහාඋක්කාරො’’ති අධිප්පෙතො. සො කුච්ඡි සම්භවො උප්පත්තිට්ඨානං එතස්සාති මහාඋක්කාරසම්භවො. චන්දනිකංවාති චන්දනිකං නාම උච්ඡිට්ඨොදකගබ්භමලාදීනං ඡඩ්ඩනට්ඨානං, යං ජණ්ණුමත්තං අසුචිභරිතම්පි හොති, තාදිසන්ති අත්ථො. පරිපක්කන්ති, පරිණතං පුරාණං. තෙන යථා චණ්ඩාලගාමද්වාරෙ නිදාඝසමයෙ ථුල්ලඵුසිතකෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ උදකෙන සමුපබ්‍යූළ්හමුත්තකරීසඅට්ඨිචම්මන්හාරුඛණ්ඩඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදිනානාකුණපභරිතං කද්දමොදකාලුළිතං කතිපයදිවසාතික්කමෙන සංජාත කිමිකුලාකුලං සූරියාතපසන්තාපකුථිතං උපරි ඵෙණපුබ්බුළකානි මුඤ්චන්තං අභිනීලවණ්ණං පරමදුග්ගන්ධං ජෙගුච්ඡං චන්දනිකාවාටං නෙව උපගන්තුං, න දට්ඨුං අරහරූපං හුත්වා තිට්ඨති, තථාරූපොයං කායොති දස්සෙති. සදා දුක්ඛතාමූලයොගතො අසුචිපග්ඝරණතො උප්පාදජරාමරණෙහි උද්ධුමායනපරිපච්චනභිජ්ජනසභාවත්තා ච මහන්තො ගණ්ඩො වියාති මහාගණ්ඩො. සබ්බත්ථකමෙව දුක්ඛවෙදනානුබද්ධත්තා ගණ්ඩානං සහනතො අසුචිවිස්සන්දනතො ච මහන්තො වණො වියාති මහාවණො ගූථකූපෙන ගාළිතොති, වච්චකූපෙන වච්චෙනෙව වා භරිතො. ‘‘ගූථකූපනිගාළ්හිතො’’තිපි පාළි, වච්චකූපතො නික්ඛන්තොති අත්ථො. ආපොපග්ඝරණො කායො, සදා සන්දති පූතිකන්ති, අයං කායො ආපොධාතුයා සදා පග්ඝරණසීලො, තඤ්ච ඛො පිත්තසෙම්හසෙදමුත්තාදිකං පූතිකං අසුචිංයෙව සන්දති, න කදාචි සුචින්ති අත්ථො.

සට්ඨිකණ්ඩරසම්බන්ධොති, ගීවාය උපරිමභාගතො පට්ඨාය සරීරං විනද්ධමානා සරීරස්ස පුරිමපච්ඡිමදක්ඛිණවාමපස්සෙසු පච්චෙකං පඤ්ච පඤ්ච කත්වා වීසති, හත්ථපාදෙ විනද්ධමානා තෙසං පුරිමපච්ඡිමපස්සෙසු පඤ්ච පඤ්ච කත්වා චත්තාලීසාති සට්ඨියා කණ්ඩරෙහි මහාන්හාරූහි සබ්බසො බද්ධො විනද්ධොති සට්ඨිකණ්ඩරසම්බන්ධො. මංසලෙපනලෙපිතොති, මංසසඞ්ඛාතෙන ලෙපනෙන ලිත්තො, නවමංසපෙසිසතානුලිත්තොති අත්ථො. චම්මකඤ්චුකසන්නද්ධොති, චම්මසඞ්ඛාතෙන කඤ්චුකෙන සබ්බසො ඔනද්ධො පරියොනද්ධො පරිච්ඡින්නො. පූතිකායොති, සබ්බසො පූතිගන්ධිකො කායො. නිරත්ථකොති, නිප්පයොජනො. අඤ්ඤෙසඤ්හි පාණීනං කායො චම්මාදිවිනියොගෙන සියා සප්පයොජනො, න තථා මනුස්සකායොති. අට්ඨිසඞ්ඝාතඝටිතොති, අතිරෙකතිසතානං අට්ඨීනං සඞ්ඝාතෙන ඝටිතො සම්බන්ධො. න්හාරුසුත්තනිබන්ධනොති, සුත්තසදිසෙහි නවහි න්හාරුසතෙහි නිබන්ධිතො. නෙකෙසං සංගතීභාවාති, චතුමහාභූතජීවිතින්ද්‍රියඅස්සාසපස්සාසවිඤ්ඤාණාදීනං සමවායසම්බන්ධෙන සුත්තමෙරකසමවායෙන යන්තං විය ඨානාදිඉරියාපථං කප්පෙති.

ධුවප්පයාතො මරණායාති, මරණස්ස අත්ථාය එකන්තගමනො, නිබ්බත්තිතො පට්ඨාය මරණං පති පවත්තො. තතො එව මච්චුරාජස්ස මරණස්ස සන්තිකෙ ඨිතො. ඉධෙව ඡඩ්ඩයිත්වානාති, ඉමස්මිංයෙව ලොකෙ කායං ඡඩ්ඩෙත්වා, යථාරුචිතට්ඨානගාමී අයං සත්තො, තස්මා ‘‘පහාය ගමනීයො අයං කායො’’ති එවම්පි සඞ්ගො න කාතබ්බොති දස්සෙති.

අවිජ්ජාය නිවුතොති, අවිජ්ජානීවරණෙන නිවුතො පටිච්ඡාදිතාදීනවො, අඤ්ඤථා කො එත්ථ සඞ්ගං ජනෙය්‍යාති අධිප්පායො. චතුගන්ථෙනාති, අභිජ්ඣාකායගන්ථාදිනා චතුබ්බිධෙන ගන්ථෙන ගන්ථිතො, ගන්ථනියභාවෙන විනද්ධිතො. ඔඝසංසීදනොති, ඔඝනියභාවෙන කාමොඝාදීසු චතූසු ඔඝෙසු සංසීදනකො. අප්පහීනභාවෙන සන්තානෙ අනු අනු සෙන්තීති අනුසයා, කාමරාගාදයො අනුසයා. තෙසං ජාලෙන ඔත්ථතො අභිභූතොති අනුසයාජාලමොත්ථතො. මකාරො පදසන්ධිකරො, ගාථාසුඛත්ථං දීඝං කත්වා වුත්තං. කාමච්ඡන්දාදිනා පඤ්චවිධෙන නීවරණෙන යුත්තො අධිමුත්තොති පඤ්චනීවරණෙ යුත්තො, කරණත්ථෙ භුම්මවචනං.

කාමවිතක්කාදිනා මිච්ඡාවිතක්කෙන සමප්පිතො සමස්සිතොති විතක්කෙන සමප්පිතො. තණ්හාමූලෙනානුගතොති, තණ්හාසඞ්ඛාතෙන භවමූලෙන අනුබද්ධො. මොහච්ඡාදනඡාදිතොති, සම්මොහසඞ්ඛාතෙන ආවරණෙන පලිගුණ්ඨිතො. සබ්බමෙතං සවිඤ්ඤාණකං කරජකායං සන්ධාය වදති. සවිඤ්ඤාණකො හි අත්තභාවො ‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස කායො තිට්ඨති, අයඤ්චෙව කායො බහිද්ධා ච නාමරූප’’න්තිආදීසු (දී. නි. 1.1.147) කායොති වුච්චති, එවායං වත්තතෙ කායොති එවං ‘‘නානාකුලමලසම්පුණ්ණො’’තිආදිනා ‘‘අවිජ්ජාය නිවුතො’’තිආදිනා ච වුත්තප්පකාරෙන අයං කායො වත්තති, වත්තන්තො ච කම්මයන්තෙන සුකතදුක්කටෙන කම්මසඞ්ඛාතෙන යන්තෙන යන්තිතො සඞ්ඝටිතො. යථා වා ඛෙමන්තං ගන්තුං න සක්කොති, තථා සඞ්ඛොභිතො සුගතිදුග්ගතීසු වත්තති පරිබ්භමති. සම්පත්ති ච විපත්‍යන්තාති යා එත්ථ සම්පත්ති, සා විපත්තිපරියොසානා. සබ්බඤ්හි යොබ්බනං ජරාපරියොසානං, සබ්බං ආරොග්‍යං බ්‍යාධිපරියොසානං, සබ්බං ජීවිතං මරණපරියොසානං, සබ්බො සමාගමො වියොගපරියොසානො. තෙනාහ ‘‘නානාභාවො විපජ්ජතී’’ති. නානාභාවොති, විනාභාවො විප්පයොගො, සො කදාචි විප්පයුඤ්ජකස්ස වසෙන, කදාචි විප්පයුඤ්ජිතබ්බස්ස වසෙනාති විවිධං පජ්ජති පාපුණීයති.

යෙමං කායං මමායන්තීති යෙ අන්ධබාලා පුථුජ්ජනා එවං අසුභං අනිච්චං අධුවං දුක්ඛං අසාරං ඉමං කායං ‘‘මම ඉද’’න්ති ගණ්හන්තා මමායන්ති ඡන්දරාගං උප්පාදෙන්ති, තෙ ජාතිආදීහි නිරයාදීහි ච ඝොරං භයානකං අපණ්ඩිතෙහි අභිරමිතබ්බතො කටසිසඞ්ඛාතං සංසාරං පුනප්පුනං ජනනමරණාදීහි වඩ්ඪෙන්ති, තෙනාහ ‘‘ආදියන්ති පුනබ්භව’’න්ති.

යෙමං කායං විවජ්ජෙන්ති, ගූථලිත්තංව පන්නගන්ති යථා නාම පුරිසො සුඛකාමො ජීවිතුකාමො ගූථගතං ආසීවිසං දිස්වා ජිගුච්ඡනියතාය වා සප්පටිභයතාය වා විවජ්ජෙති න අල්ලීයති, එවමෙවං යෙ පණ්ඩිතා කුලපුත්තා අසුචිභාවෙන ජෙගුච්ඡං අනිච්චාදිභාවෙන සප්පටිභයං ඉමං කායං විවජ්ජෙන්ති ඡන්දරාගප්පහානෙන පජහන්ති. තෙ භවමූලං අවිජ්ජං භවතණ්හඤ්ච වමිත්වා ඡඩ්ඩෙත්වා අච්චන්තමෙව පහාය තතො එව සබ්බසො අනාසවා සඋපාදිසෙසාය අනුපාදිසෙසාය ච නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායිස්සන්තීති.

කප්පත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.