10. දසකනිපාතො

1. කාළුදායිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

දසකනිපාතෙ අඞ්ගාරිනොතිආදිකා ආයස්මතො කාළුදායිත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පදුමුත්තරබුද්ධස්ස කාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තජ්ජං අභිනීහාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි.

සො යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අම්හාකං බොධිසත්තස්ස මාතුකුච්ඡියං පටිසන්ධිග්ගහණදිවසෙ කපිලවත්ථුස්මිංයෙව අමච්චගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. බොධිසත්තෙන සද්ධිං එකදිවසංයෙව ජාතොති තංදිවසංයෙව නං දුකූලචුම්බටෙ නිපජ්ජාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස උපට්ඨානං නයිංසු. බොධිසත්තෙන හි සද්ධිං බොධිරුක්ඛො, රාහුලමාතා, චත්තාරො නිධී, ආරොහනියහත්ථී, අස්සකණ්ඩකො, ඡන්නො කාළුදායීති ඉමෙ සත්ත එකදිවසංයෙව ජාතත්තා සහජාතා නාම අහෙසුං. අථස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ සකලනගරස්ස උදග්ගචිත්තදිවසෙ ජාතත්තා උදායීත්වෙව නාමං අකංසු, ථොකං කාළධාතුකත්තා පන කාළුදායීති පඤ්ඤායිත්ථ. සො බොධිසත්තෙන සද්ධිං කුමාරකීළං කීළන්තො වුද්ධිං අගමාසි.

අපරභාගෙ ලොකනාථෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා අනුක්කමෙන සබ්බඤ්ඤුතං පත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කෙ රාජගහං උපනිස්සාය වෙළුවනෙ විහරන්තෙ සුද්ධොදනමහාරාජා තං පවත්තිං සුත්වා පුරිසසහස්සපරිවාරං එකං අමච්චං ‘‘පුත්තං මෙ ඉධානෙහී’’ති පෙසෙසි. සො ධම්මදෙසනාවෙලාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා සපරිසො අරහත්තං පාපුණි. අථ නෙ සත්ථා ‘‘එථ, භික්ඛවො’’ති හත්ථං පසාරෙති. සබ්බෙ තඞ්ඛණංයෙව ඉද්ධිමයපත්තචීවරධරා වස්සසට්ඨිකත්ථෙරා විය අහෙසුං. අරහත්තං පත්තතො පට්ඨාය පන අරියා මජ්ඣත්තාව හොන්ති, තස්මා රඤ්ඤා පහිතසාසනං දසබලස්ස න කථෙසි. රාජා ‘‘නෙව ගතබලකොට්ඨකො ආගච්ඡති, න සාසනං සුය්‍යතී’’ති අපරම්පි අමච්චං පුරිසසහස්සෙන පෙසෙසි. තස්මිම්පි තථා පටිපන්නෙ අපරන්ති එවං නවහි අමච්චෙහි සද්ධිං නව පුරිසසහස්සානි පෙසෙසි සබ්බෙ අරහත්තං පත්වා තුණ්හී අහෙසුං.

අථ රාජා චින්තෙසි – ‘‘එත්තකා ජනා මයි සිනෙහාභාවෙන දසබලස්ස ඉධාගමනත්ථාය න කිඤ්චි කථයිංසු, අයං ඛො පන උදායී දසබලෙන සමවයො සහපංසුකීළිකො, මයි ච සිනෙහවා, ඉමං පෙසෙස්සාමී’’ති තං පක්කොසාපෙත්වා, ‘‘තාත, ත්වං පුරිසසහස්සපරිවාරො රාජගහං ගන්ත්වා දසබලං ආනෙහී’’ති වත්වා පෙසෙසි. සො පන ගච්ඡන්තො ‘‘සචාහං, දෙව, පබ්බජිතුං ලභිස්සාමි, එවාහං භගවන්තං ඉධානෙස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘යං කිඤ්චි කත්වා මම පුත්තං දස්සෙහී’’ති වුත්තො රාජගහං ගන්ත්වා සත්ථු ධම්මදෙසනාවෙලාය පරිසපරියන්තෙ ඨිතො ධම්මං සුත්වා සපරිවාරො අරහත්තං පත්වා එහිභික්ඛුභාවෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.4.48-63) –

‘‘පදුමුත්තරබුද්ධස්ස, ලොකජෙට්ඨස්ස තාදිනො;

අද්ධානං පටිපන්නස්ස, චරතො චාරිකං තදා.

‘‘සුඵුල්ලං පදුමං ගය්හ, උප්පලං මල්ලිකඤ්චහං;

පරමන්නං ගහෙත්වාන, අදාසිං සත්ථුනො අහං.

‘‘පරිභුඤ්ජි මහාවීරො, පරමන්නං සුභොජනං;

තඤ්ච පුප්ඵං ගහෙත්වාන, ජනස්ස සම්පදස්සයි.

‘‘ඉට්ඨං කන්තං පියං ලොකෙ, ජලජං පුප්ඵමුත්තමං;

සුදුක්කරං කතං තෙන, යො මෙ පුප්ඵං අදාසිදං.

‘‘යො පුප්ඵමභිරොපෙසි, පරමන්නඤ්චදාසි මෙ;

තමහං කිත්තයිස්සාමි, සුණාථ මම භාසතො.

‘‘දස අට්ඨ චක්ඛත්තුං සො, දෙවරජ්ජං කරිස්සති;

උප්පලං පදුමඤ්චාපි, මල්ලිකඤ්ච තදුත්තරි.

‘‘අස්ස පුඤ්ඤවිපාකෙන, දිබ්බගන්ධසමායුතං;

ආකාසෙ ඡදනං කත්වා, ධාරයිස්සති තාවදෙ.

‘‘පඤ්චවීසතික්ඛත්තුඤ්ච, චක්කවත්තී භවිස්සති;

පථබ්‍යා රජ්ජං පඤ්චසතං, වසුධං ආවසිස්සති.

‘‘කප්පසතසහස්සම්හි, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘සකකම්මාභිරද්ධො සො, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

සක්‍යානං නන්දිජනනො, ඤාතිබන්ධු භවිස්සති.

‘‘සො පච්ඡා පබ්බජිත්වාන, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, නිබ්බායිස්සතිනාසවො.

‘‘පටිසම්භිදමනුප්පත්තං, කතකිච්චමනාසවං;

ගොතමො ලොකබන්ධු තං, එතදග්ගෙ ඨපෙස්සති.

‘‘පධානපහිතත්තො සො, උපසන්තො නිරූපධි;

උදායී නාම නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.

‘‘රාගො දොසො ච මොහො ච, මානො මක්ඛො ච ධංසිතො;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, විහරාමි අනාසවො.

‘‘තොසයිඤ්චාපි සම්බුද්ධං, ආතාපී නිපකො අහං;

පසාදිතො ච සම්බුද්ධො, එතදග්ගෙ ඨපෙසි මං.

‘‘පටිසම්භිදා චතස්සො…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ‘‘න තාවායං දසබලස්ස කුලනගරං ගන්තුං කාලො, වසන්තෙ පන උපගතෙ පුප්ඵිතෙසු වනසණ්ඩෙසු හරිතතිණසඤ්ඡන්නාය භූමියා ගමනකාලො භවිස්සතී’’ති කාලං පටිමානෙන්තො වසන්තෙ සම්පත්තෙ සත්ථු කුලනගරං ගන්තුං ගමනමග්ගවණ්ණං සංවණ්ණෙන්තො –

527. ‘‘අඞ්ගාරිනො දානි දුමා භදන්තෙ, ඵලෙසිනො ඡදනං විප්පහාය;

තෙ අච්චිමන්තොව පභාසයන්ති, සමයො මහාවීර භාගීරසානං.

528. ‘‘දුමානි ඵුල්ලානි මනොරමානි, සමන්තතො සබ්බදිසා පවන්ති;

පත්තං පහාය ඵලමාසසානා, කාලො ඉතො පක්කමනාය වීර.

529. ‘‘නෙවාතිසීතං න පනාතිඋණ්හං, සුඛා උතු අද්ධනියා භදන්තෙ;

පස්සන්තු තං සාකියා කොළියා ච, පච්ඡාමුඛං රොහිනියං තරන්තං.

530. ‘‘ආසාය කසතෙ ඛෙත්තං, බීජං ආසාය වප්පති;

ආසාය වාණිජා යන්ති, සමුද්දං ධනහාරකා;

යාය ආසාය තිට්ඨාමි, සා මෙ ආසා සමිජ්ඣතු.

531. ‘‘පුනප්පුනඤ්චෙව වපන්ති බීජං, පුනප්පුනං වස්සති දෙවරාජා;

පුනප්පුනං ඛෙත්තං කසන්ති කස්සකා, පුනප්පුනං ධඤ්ඤමුපෙති රට්ඨං.

532. ‘‘පුනප්පුනං යාචනකා චරන්ති, පුනප්පුනං දානපතී දදන්ති;

පුනප්පුනං දානපතී දදිත්වා, පුනප්පුනං සග්ගමුපෙන්ති ඨානං.

533. ‘‘වීරො හවෙ සත්තයුගං පුනෙති, යස්මිං කුලෙ ජායති භූරිපඤ්ඤො;

මඤ්ඤාමහං සක්කති දෙවදෙවො, තයා හි ජාතො මුනි සච්චනාමො.

534. ‘‘සුද්ධොදනො නාම පිතා මහෙසිනො, බුද්ධස්ස මාතා පන මායනාමා;

යා බොධිසත්තං පරිහරිය කුච්ඡිනා, කායස්ස භෙදා තිදිවම්හි මොදති.

535. ‘‘සා ගොතමී කාලකතා ඉතො චුතා, දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතා;

සා මොදති කාමගුණෙහි පඤ්චහි, පරිවාරිතා දෙවගණෙහි තෙහි.

536. ‘‘බුද්ධස්ස පුත්තොම්හි අසය්හසාහිනො, අඞ්ගීරසස්සප්පටිමස්ස තාදිනො;

පිතුපිතා මය්හං තුවංසි සක්ක, ධම්මෙන මෙ ගොතම අය්‍යකොසී’’ති. –

ඉමා ගාථා අභාසි.

තත්ථ අඞ්ගාරිනොති අඞ්ගාරානි වියාති අඞ්ගාරානි, රත්තපවාළවණ්ණානි රුක්ඛානං පුප්ඵපල්ලවානි, තානි එතෙසං සන්තීති අඞ්ගාරිනො, අතිලොහිතකුසුමකිසලයෙහි අඞ්ගාරවුට්ඨිසංපරිකිණ්ණා වියාති අත්ථො. ඉදානීති ඉමස්මිං කාලෙ. දුමාති රුක්ඛා. භදන්තෙති, භද්දං අන්තෙ එතස්සාති භදන්තෙති එකස්ස දකාරස්ස ලොපං කත්වා වුච්චති, ගුණවිසෙසයුත්තො, ගුණවිසෙසයුත්තානඤ්ච අග්ගභූතො සත්ථා. තස්මා භදන්තෙති සත්ථු ආලපනං. පච්චත්තවචනඤ්චෙතං එකාරන්තං ‘‘සුකටෙ පටිකම්මෙ සුඛෙ දුක්ඛෙපි චෙ’’තිආදීසු විය. ඉධ පන සම්බොධනත්ථෙ දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘භදන්තෙති ආලපන’’න්ති. ‘‘භද්දසද්දසමානත්ථං පදන්තරමෙක’’න්ති කෙචි. ඵලානි එසන්තීති ඵලෙසිනො. අචෙතනෙපි හි සචෙතනකිරියමාරොපෙත්වා වොහරන්ති, යථා කුලං පතිතුකාමන්ති, ඵලානි ගහෙතුමාරද්ධා සම්පත්තිඵලගහණකාලාති අත්ථො. ඡදනං විප්පහායාති පුරාණපණ්ණානි පජහිත්වා සම්පන්නපණ්ඩුපලාසාති අත්ථො. තෙති දුමා. අච්චිමන්තොව පභාසයන්තීති දීපසිඛාවන්තො විය ජලිතඅග්ගී විය වා ඔභාසයන්ති සබ්බා දිසාති අධිප්පායො. සමයොති කාලො, ‘‘අනුග්ගහායා’’ති වචනසෙසො. මහාවීරාති මහාවික්කන්ත. භාගී රසානන්ති අත්ථරසාදීනං භාගී. වුත්තඤ්හෙතං ධම්මසෙනාපතිනා – ‘‘භාගී වා භගවා අත්ථරසස්ස ධම්මරසස්සා’’තිආදි (චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 2). මහාවීර, භාගීති ච ඉදම්පි ද්වයං සම්බොධනවචනං දට්ඨබ්බං. භාගීරථානන්ති පන පාඨෙ භගීරථො නාම ආදිරාජා. තබ්බංසජාතතාය සාකියා භාගීරථා, තෙසං භාගීරථානං උපකාරත්ථන්ති අධිප්පායො.

දුමානීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වුත්තං, දුමා රුක්ඛාති අත්ථො. සමන්තතො සබ්බදිසා පවන්තීති, සමන්තතො සබ්බභාගතො සබ්බදිසාසු ච ඵුල්ලානි, තථා ඵුල්ලත්තා එව සබ්බදිසා පවන්ති ගන්ධං විස්සජ්ජෙන්ති. ආසමානාති ආසීසන්තා ගහිතුකාමා. එවං රුක්ඛසොභාය ගමනමග්ගස්ස රාමණෙය්‍යතං දස්සෙත්වා ඉදානි ‘‘නෙවාතිසීත’’න්තිආදිනා උතුසම්පත්තිං දස්සෙති. සුඛාති නාතිසීතනාතිඋණ්හභාවෙනෙව සුඛා ඉට්ඨා. උතු අද්ධනියාති අද්ධානගමනයොග්ගා උතු. පස්සන්තු තං සාකියා කොළියා ච, පච්ඡාමුඛං රොහිනියං තරන්තන්ති රොහිනී නාම නදී සාකියකොළියජනපදානං අන්තරෙ උත්තරදිසතො දක්ඛිණමුඛා සන්දති, රාජගහං චස්සා පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය, තස්මා රාජගහතො කපිලවත්ථුං ගන්තුං තං නදිං තරන්තා පච්ඡාමුඛා හුත්වා තරන්ති. තෙනාහ ‘‘පස්සන්තු තං…පෙ… තරන්ත’’න්ති. ‘‘භගවන්තං පච්ඡාමුඛං රොහිනිං නාම නදිං අතික්කමන්තං සාකියකොළියජනපදවාසිනො පස්සන්තූ’’ති කපිලවත්ථුගමනාය භගවන්තං ආයාචන්තො උස්සාහෙති.

ඉදානි අත්තනො පත්ථනං උපමාහි පකාසෙන්තො ‘‘ආසාය කසතෙ’’ති ගාථමාහ. ආසාය කසතෙ ඛෙත්තන්ති කස්සකො කසන්තො ඛෙත්තං ඵලාසාය කසති. බීජං ආසාය වප්පතීති කසිත්වා ච වපන්තෙන ඵලාසාය එව බීජං වප්පති නික්ඛිපීයති. ආසාය වාණිජා යන්තීති ධනහාරකා වාණිජා ධනාසාය සමුද්දං තරිතුං දෙසං උපගන්තුං සමුද්දං නාවාය යන්ති ගච්ඡන්ති. යාය ආසාය තිට්ඨාමීති එවං අහම්පි යාය ආසාය පත්ථනාය භගවා තුම්හාකං කපිලපුරගමනපත්ථනාය ඉධ තිට්ඨාමි. සා මෙ ආසා සමිජ්ඣතු, තුම්හෙහි ‘‘කපිලවත්ථු ගන්තබ්බ’’න්ති වදති, ආසාය සදිසතාය චෙත්ථ කත්තුකම්‍යතාඡන්දං ආසාති ආහ.

ගමනමග්ගසංවණ්ණනාදිනා අනෙකවාරං යාචනාය කාරණං දස්සෙතුං ‘‘පුනප්පුන’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – සකිං වුත්තමත්තෙන වප්පෙ අසම්පජ්ජමානෙ කස්සකා පුනප්පුනං දුතියම්පි තතියම්පි බීජං වපන්ති. පජ්ජුන්නො දෙවරාජාපි එකවාරමෙව අවස්සිත්වා පුනප්පුනං කාලෙන කාලං වස්සති. කස්සකාපි එකවාරමෙව අකසිත්වා සස්සසම්පත්තිඅත්ථං පංසුං කද්දමං වා මුදුං කාතුං ඛෙත්තං පුනප්පුනං කසන්ති. එකවාරමෙව ධඤ්ඤං සඞ්ගහං කත්වා ‘‘අලමෙත්තාවතා’’ති අපරිතුස්සනතො කොට්ඨාගාරාදීසු පටිසාමනවසෙන මනුස්සෙහි උපනීයමානං පුනප්පුනං සාලිආදිධඤ්ඤං රට්ඨං උපෙති උපගච්ඡති.

යාචනකාපි යාචන්තා පුනප්පුනං කුලානි චරන්ති උපගච්ඡන්ති, න එකවාරමෙව, යාචිතා පන තෙසං පුනප්පුනං දානපතී දදන්ති, න සකිංයෙව. තථා පන දෙය්‍යධම්මං පුනප්පුනං දානපතී දදිත්වා දානමයං පුඤ්ඤං උපචිනිත්වා පුනප්පුනං අපරාපරං සග්ගමුපෙන්ති ඨානං පටිසන්ධිවසෙන දෙවලොකං උපගච්ඡන්ති. තස්මා අහම්පි පුනප්පුනං යාචාමි භගවා මය්හං මනොරථං මත්ථකං පාපෙහීති අධිප්පායො.

ඉදානි යදත්ථං සත්ථාරං කපිලවත්ථුගමනං යාචති, තං දස්සෙතුං ‘‘වීරො හවෙ’’තිගාථමාහ. තස්සත්ථො – වීරො වීරියවා මහාවික්කන්තො භූරිපඤ්ඤො මහාපඤ්ඤො පුරිසො යස්මිං කුලෙ ජායති නිබ්බත්තති, තත්ථ හවෙ එකංසෙන සත්තයුගං සත්තපුරිසයුගං යාවසත්තමං පිතාමහයුගං සම්මාපටිපත්තියා පුනෙති සොධෙතීති ලොකවාදො අතිවාදො අඤ්ඤෙසු. භගවා පන සබ්බෙසං දෙවානං උත්තමදෙවතාය දෙවදෙවො පාපනිවාරණෙන කල්‍යාණපතිට්ඨාපනෙන තතො පරම්පි සොධෙතුං සක්කති සක්කොතීති මඤ්ඤාමි අහං. කස්මා? තයා හි ජාතො මුනි සච්චනාමො යස්මා තයා සත්ථාරා අරියාය ජාතියා ජාතො මුනිභාවො, මුනි වා සමානො අත්තහිතපරහිතානං ඉධලොකපරලොකානඤ්ච මුනනට්ඨෙන ‘‘මුනී’’ති අවිතථනාමො, මොනවා වා මුනි, ‘‘සමණො පබ්බජිතො ඉසී’’ති අවිතථනාමො තයා ජාතො. තස්මා සත්තානං එකන්තහිතපටිලාභහෙතුභාවතො භගවා තව තත්ථ ගමනං යාචාමාති අත්ථො.

ඉදානි ‘‘සත්තයුග’’න්ති වුත්තෙ පිතුයුගං දස්සෙතුං ‘‘සුද්ධොදනො නාමා’’තිආදි වුත්තං. සුද්ධං ඔදනං ජීවනං එතස්සාති සුද්ධොදනො. බුද්ධපිතා හි එකංසතො සුවිසුද්ධකායවචීමනොසමාචාරො සුවිසුද්ධාජීවො හොති තථා අභිනීහාරසම්පන්නත්තා. මායනාමාති කුලරූපසීලාචාරාදිසම්පත්තියා ඤාතිමිත්තාදීහි ‘‘මා යාහී’’ති වත්තබ්බගුණතාය ‘‘මායා’’ති ලද්ධනාමා. පරිහරියාති ධාරෙත්වා. කායස්ස භෙදාති සදෙවකස්ස ලොකස්ස චෙතියසදිසස්ස අත්තනො කායස්ස විනාසතො උද්ධං. තිදිවම්හීති තුසිතදෙවලොකෙ.

සාති මායාදෙවී. ගොතමීති ගොත්තෙන තං කිත්තෙති. දිබ්බෙහි කාමෙහීති, තුසිතභවනපරියාපන්නෙහි දිබ්බෙහි වත්ථුකාමෙහි. සමඞ්ගිභූතාති සමන්නාගතා. කාමගුණෙහීති කාමකොට්ඨාසෙහි, ‘‘කාමෙහී’’ති වත්වා පුන ‘‘කාමගුණෙහී’’ති වචනෙන අනෙකභාගෙහි වත්ථුකාමෙහි පරිචාරියතීති දීපෙති. තෙහීති යස්මිං දෙවනිකායෙ නිබ්බත්ති, තෙහි තුසිතදෙවගණෙහි, තෙහි වා කාමගුණෙහි. ‘‘සමඞ්ගිභූතා පරිවාරිතා’’ති ච ඉත්ථිලිඞ්ගනිද්දෙසො පුරිමත්තභාවසිද්ධං ඉත්ථිභාවං, දෙවතාභාවං වා සන්ධාය කතො, දෙවූපපත්ති පන පුරිසභාවෙනෙව ජාතා.

එවං ථෙරෙන යාචිතො භගවා තත්ථ ගමනෙ බහූනං විසෙසාධිගමං දිස්වා වීසතිසහස්ස ඛීණාසවපරිවුතො රාජගහතො අතුරිතචාරිකාවසෙන කපිලවත්ථුගාමිමග්ගං පටිපජ්ජි. ථෙරො ඉද්ධියා කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා රඤ්ඤො පුරතො ආකාසෙ ඨිතො අදිට්ඨපුබ්බං වෙසං දිස්වා රඤ්ඤා ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති පුච්ඡිතො, ‘‘සචෙ අමච්චපුත්තං තයා භගවතො සන්තිකං පෙසිතං මං න ජානාසි, එවං පන ජානාහී’’ති දස්සෙන්තො –

‘‘බුද්ධස්ස පුත්තොම්හි අසය්හසාහිනො, අඞ්ගීරසස්සප්පටිමස්ස තාදිනො;

පිතුපිතා මය්හං තුවංසි සක්ක, ධම්මෙන මෙ ගොතම අය්‍යකොසී’’ති. –

ඔසානගාථමාහ.

තත්ථ බුද්ධස්ස පුත්තොම්හීති, සබ්බඤ්ඤුබුද්ධස්ස උරෙ ජාතතාය ඔරසපුත්තො අම්හි. අසය්හසාහිනොති, අභිසම්බොධිතො පුබ්බෙ ඨපෙත්වා මහාබොධිසත්තං අඤ්ඤෙහි සහිතුං වහිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අසය්හස්ස සකලස්ස බොධිසම්භාරස්ස මහාකාරුණිකාධිකාරස්ස ච සහනතො වහනතො, තතො පරම්පි අඤ්ඤෙහි සහිතුං අභිභවිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා අසය්හානං පඤ්චන්නං මාරානං සහනතො අභිභවනතො, ආසයානුසයචරිතාධිමුත්තිආදිවිභාගාවබොධනෙන යථාරහං වෙනෙය්‍යානං දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකපරමත්ථෙහි අනුසාසනීසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤෙහි අසය්හස්ස බුද්ධකිච්චස්ස ච සහනතො, තත්ථ වා සාධුකාරීභාවතො අසය්හසාහිනො. අඞ්ගීරසස්සාති අඞ්ගීකතසීලාදිසම්පත්තිකස්ස. ‘‘අඞ්ගමඞ්ගෙහි නිච්ඡරණකඔභාසස්සා’’ති අපරෙ. කෙචි පන ‘‘අඞ්ගීරසො, සිද්ධත්ථොති ද්වෙ නාමානි පිතරායෙව ගහිතානී’’ති වදන්ති. අප්පටිමස්සාති අනූපමස්ස. ඉට්ඨානිට්ඨෙසු තාදිලක්ඛණප්පත්තියා තාදිනො. පිතුපිතා මය්හං තුවංසීති අරියජාතිවසෙන මය්හං පිතු සම්මාසම්බුද්ධස්ස ලොකවොහාරෙන ත්වං පිතා අසි. සක්කාති ජාතිවසෙන රාජානං ආලපති. ධම්මෙනාති සභාවෙන අරියජාති ලොකියජාතීති ද්වින්නං ජාතීනං සභාවසමොධානෙන ගොතමාති රාජානං ගොත්තෙන ආලපති. අය්‍යකොසීති පිතාමහො අසි. එත්ථ ච ‘‘බුද්ධස්ස පුත්තොම්හී’’තිආදිං වදන්තො ථෙරො අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි.

එවං පන අත්තානං ජානාපෙත්වා හට්ඨතුට්ඨෙන රඤ්ඤා මහාරහෙ පල්ලඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අත්තනො පටියාදිතස්ස නානග්ගරසස්ස භොජනස්ස පත්තං පූරෙත්වා දින්නෙ ගමනාකාරං දස්සෙති. ‘‘කස්මා ගන්තුකාමත්ථ, භුඤ්ජථා’’ති ච වුත්තෙ, ‘‘සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා භුඤ්ජිස්සාමී’’ති. ‘‘කහං පන සත්ථා’’ති? ‘‘වීසතිසහස්සභික්ඛුපරිවාරො තුම්හාකං දස්සනත්ථාය මග්ගං පටිපන්නො’’ති. ‘‘තුම්හෙ ඉමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා යාව මම පුත්තො ඉමං නගරං සම්පාපුණාති, තාවස්ස ඉතොව පිණ්ඩපාතං හරථා’’ති. ථෙරො භත්තකිච්චං කත්වා රඤ්ඤො පරිසාය ච ධම්මං කථෙත්වා සත්ථු ආගමනතො පුරෙතරමෙව සකලං රාජනිවෙසනං රතනත්තයෙ අභිප්පසන්නං කරොන්තො සබ්බෙසං පස්සන්තානංයෙව සත්ථු ආහරිතබ්බභත්තපුණ්ණං පත්තං ආකාසෙ විස්සජ්ජෙත්වා සයම්පි වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා පිණ්ඩපාතං උපනෙත්වා සත්ථු හත්ථෙ ඨපෙසි. සත්ථා තං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජි. එවං සට්ඨියොජනං මග්ගං දිවසෙ දිවසෙ යොජනං ගච්ඡන්තස්ස සත්ථු රාජගෙහතොව භත්තං ආහරිත්වා අදාසි. අථ නං භගවා ‘‘මය්හං පිතු මහාරාජස්ස සකලනිවෙසනං පසාදෙසී’’ති කුලප්පසාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසීති.

කාළුදායිත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

2. එකවිහාරියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

පුරතො පච්ඡතො වාතිආදිකා ආයස්මතො එකවිහාරියත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ පුඤ්ඤානි උපචිනන්තො කස්සපදසබලස්ස කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විවෙකවාසං වසි.

සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ භගවති පරිනිබ්බුතෙ ධම්මාසොකරඤ්ඤො කනිට්ඨභාතා හුත්වා නිබ්බත්ති. අසොකමහාරාජා කිර සත්ථු පරිනිබ්බානතො ද්වින්නං වස්සසතානං උපරි අට්ඨාරසමෙ වස්සෙ සකලජම්බුදීපෙ එකරජ්ජාභිසෙකං පත්වා අත්තනො කනිට්ඨං තිස්සකුමාරං ඔපරජ්ජෙ ඨපෙත්වා එකෙන උපායෙන තං සාසනෙ අභිප්පසන්නං අකාසි. සො එකදිවසං මිගවං ගතො අරඤ්ඤෙ යොනකමහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරං හත්ථිනාගෙන සාලසාඛං ගහෙත්වා බීජියමානං නිසින්නං දිස්වා සඤ්ජාතපසාදො ‘‘අහො වතාහම්පි අයං මහාථෙරො විය පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤෙ විහරෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි. ථෙරො තස්ස චිත්තාචාරං ඤත්වා තස්ස පස්සන්තස්සෙව ආකාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා අසොකාරාමෙ පොක්ඛරණියා අභිජ්ජමානෙ උදකෙ ඨත්වා චීවරඤ්ච උත්තරාසඞ්ගඤ්ච ආකාසෙ ඔලග්ගෙත්වා න්හායිතුං ආරභි. කුමාරො ථෙරස්ස ආනුභාවං දිස්වා අභිප්පසන්නො අරඤ්ඤතො නිවත්තිත්වා රාජගෙහං ගන්ත්වා ‘‘පබ්බජිස්සාමී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා තං අනෙකප්පකාරං යාචිත්වා පබ්බජ්ජාධිප්පායං නිවත්තෙතුං නාසක්ඛි. සො උපාසකො හුත්වා පබ්බජ්ජාසුඛං පත්ථෙන්තො –

537. ‘‘පුරතො පච්ඡතො වාපි, අපරො චෙ න විජ්ජති;

අතීව ඵාසු භවති, එකස්ස වසතො වනෙ.

538. ‘‘හන්ද එකො ගමිස්සාමි, අරඤ්ඤං බුද්ධවණ්ණිතං;

ඵාසු එකවිහාරිස්ස, පහිතත්තස්ස භික්ඛුනො.

539. ‘‘යොගී-පීතිකරං රම්මං, මත්තකුඤ්ජරසෙවිතං;

එකො අත්ථවසී ඛිප්පං, පවිසිස්සාමි කානනං.

540. ‘‘සුපුප්ඵිතෙ සීතවනෙ, සීතලෙ ගිරිකන්දරෙ;

ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා, චඞ්කමිස්සාමි එකකො.

541. ‘‘එකාකියො අදුතියො, රමණීයෙ මහාවනෙ;

කදාහං විහරිස්සාමි, කතකිච්චො අනාසවො.

542. ‘‘එවං මෙ කත්තුකාමස්ස, අධිප්පායො සමිජ්ඣතු;

සාධයිස්සාමහංයෙව, නාඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකො’’ති. –

ඉමා ඡ ගාථා අභාසි.

තත්ථ පුරතො පච්ඡතො වාති අත්තනො පුරතො වා පච්ඡතො වා, වා-සද්දස්ස විකප්පත්ථත්තා පස්සතො වා අපරො අඤ්ඤො ජනො න විජ්ජති චෙ, අතීව අතිවිය ඵාසු චිත්තසුඛං භවති. එකවිහාරීභාවෙන එකස්ස අසහායස්ස. වනෙ වසතොති චිරපරිචිතෙන විවෙකජ්ඣාසයෙන ආකඩ්ඪියමානහදයො සො රත්තින්දිවං මහාජනපරිවුතස්ස වසතො සඞ්ගණිකවිහාරං නිබ්බින්දන්තො විවෙකසුඛඤ්ච බහුං මඤ්ඤන්තො වදති.

හන්දාති වොස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො, තෙන ඉදානි කරීයමානස්ස අරඤ්ඤගමනස්ස නිච්ඡිතභාවමාහ. එකො ගමිස්සාමීති ‘‘සුඤ්ඤාගාරෙ ඛො, ගහපති, තථාගතා අභිරමන්තී’’තිආදිවචනතො (චූළව. 306) බුද්ධෙහි වණ්ණිතං පසට්ඨං අරඤ්ඤං එකො අසහායො ගමිස්සාමි වාසාධිප්පායෙන උපගච්ඡාමි. යස්මා එකවිහාරිස්ස ඨානාදීසු අසහායභාවෙන එකවිහාරිස්ස නිබ්බානං පටිපෙසිතචිත්තතාය පහිතත්තස්ස අධිසීලසික්ඛාදිකා තිස්සො සික්ඛා සික්ඛතො භික්ඛුනො අරඤ්ඤං ඵාසු ඉට්ඨං සුඛාවහන්ති අත්ථො.

යොගී-පීතිකරන්ති යොගීනං භාවනාය යුත්තප්පයුත්තානං අප්පසද්දාදිභාවෙන ඣානවිපස්සනාදිපීතිං ආවහනතො යොගී-පීතිකරං. විසභාගාරම්මණාභාවෙන පටිසල්ලානසාරුප්පතාය රම්මං. මත්තකුඤ්ජරසෙවිතන්ති මත්තවරවාරණවිචරිතං, ඉමිනාපි බ්‍රහාරඤ්ඤභාවෙන ජනවිවෙකංයෙව දස්සෙති. අත්ථවසීති ඉධ අත්ථොති සමණධම්මො අධිප්පෙතො. ‘‘කථං නු ඛො සො මෙ භවෙය්‍යා’’ති තස්ස වසං ගතො.

සුපුප්ඵිතෙති සුට්ඨු පුප්ඵිතෙ. සීතවනෙති ඡායූදකසම්පත්තියා සීතෙ වනෙ. උභයෙනපි තස්ස රමණීයතංයෙව විභාවෙති. ගිරිකන්දරෙති ගිරීනං අබ්භන්තරෙ කන්දරෙ. කන්ති හි උදකං, තෙන දාරිතං නින්නට්ඨානං කන්දරං නාම. තාදිසෙ සීතලෙ ගිරිකන්දරෙ ඝම්මපරිතාපං විනොදෙත්වා අත්තනො ගත්තානි පරිසිඤ්චිත්වා න්හායිත්වා චඞ්කමිස්සාමි එකකොති කත්ථචි අනායත්තවුත්තිතං දස්සෙති.

එකාකියොති එකාකී අසහායො. අදුතියොති තණ්හාසඞ්ඛාතදුතියාභාවෙන අදුතියො. තණ්හා හි පුරිසස්ස සබ්බදා අවිජහනට්ඨෙන දුතියා නාම. තෙනාහ භගවා – ‘‘තණ්හාදුතියො පුරිසො, දීඝමද්ධාන සංසර’’න්ති (ඉතිවු. 15, 105).

එවං මෙ කත්තුකාමස්සාති ‘‘හන්ද එකො ගමිස්සාමී’’තිආදිනා වුත්තවිධිනා අරඤ්ඤං ගන්ත්වා භාවනාභියොගං කත්තුකාමස්ස මෙ. අධිප්පායො සමිජ්ඣතූති ‘‘කදාහං විහරිස්සාමි, කතකිච්චො අනාසවො’’ති එවං පවත්තො මනොරථො ඉජ්ඣතු සිද්ධිං පාපුණාතු. අරහත්තප්පත්ති ච යස්මා න ආයාචනමත්තෙන සිජ්ඣති, නාපි අඤ්ඤෙන සාධෙතබ්බා, තස්මා ආහ ‘‘සාධයිස්සාමහංයෙව, නාඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස කාරකො’’ති.

එවං උපරාජස්ස පබ්බජ්ජාය දළ්හනිච්ඡයතං ඤත්වා රාජා අසොකාරාමගමනීයං මග්ගං අලඞ්කාරාපෙත්වා කුමාරං සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං මහතියා සෙනාය මහච්චරාජානුභාවෙන විහාරං නෙසි. කුමාරො පධානඝරං ගන්ත්වා මහාධම්මරක්ඛිතත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ පබ්බජි, අනෙකසතා මනුස්සා තං අනුපබ්බජිංසු. රඤ්ඤො භාගිනෙය්‍යො සඞ්ඝමිත්තාය සාමිකො අග්ගිබ්‍රහ්මාපි තමෙව අනුපබ්බජි. සො පබ්බජිත්වා හට්ඨතුට්ඨො අත්තනා කාතබ්බං පකාසෙන්තො –

543. ‘‘එස බන්ධාමි සන්නාහං, පවිසිස්සාමි කානනං;

න තතො නික්ඛමිස්සාමි, අප්පත්තො ආසවක්ඛයං.

544. ‘‘මාලුතෙ උපවායන්තෙ, සීතෙ සුරභිගන්ධිකෙ;

අවිජ්ජං දාලයිස්සාමි, නිසින්නො නගමුද්ධනි.

545. ‘‘වනෙ කුසුමසඤ්ඡන්නෙ, පබ්භාරෙ නූන සීතලෙ;

විමුත්තිසුඛෙන සුඛිතො, රමිස්සාමි ගිරිබ්බජෙ’’ති. –

තිස්සො ගාථා අභාසි.

තත්ථ එස බන්ධාමි සන්නාහන්ති එසාහං වීරියසඞ්ඛාතං සන්නාහං බන්ධාමි, කායෙ ච ජීවිතෙ ච නිරපෙක්ඛො වීරියසන්නාහෙන සන්නය්හාමි. ඉදං වුත්තං හොති – යථා නාම සූරො පුරිසො පච්චත්ථිකෙ පච්චුපට්ඨිතෙ තං ජෙතුකාමො අඤ්ඤං කිච්චං පහාය කවචපටිමුච්චනාදිනා යුද්ධාය සන්නය්හති, යුද්ධභූමිඤ්ච ගන්ත්වා පච්චත්ථිකෙ අජෙත්වා තතො න නිවත්තති, එවමහම්පි කිලෙසපච්චත්ථිකෙ ජෙතුං ආදිත්තම්පි සීසං චෙලඤ්ච අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා චතුබ්බිධසම්මප්පධානවීරියසන්නාහං සන්නය්හාමි, කිලෙසෙ අජෙත්වා කිලෙසවිජයයොග්ගං විවෙකට්ඨානං න විස්සජ්ජෙමීති. තෙන වුත්තං ‘‘පවිසිස්සාමි කානනං න තතො නික්ඛමිස්සාමි, අප්පත්තො ආසවක්ඛය’’න්ති.

‘‘මාලුතෙ උපවායන්තෙ’’තිආදිනා අරඤ්ඤට්ඨානස්ස කම්මට්ඨානභාවනායොග්‍යතං වදති, රමිස්සාමි නූන ගිරිබ්බජෙති යොජනා. පබ්බතපරික්ඛෙපෙ අභිරමිස්සාමි මඤ්ඤෙති අනාගතත්ථං පරිකප්පෙන්තො වදති. සෙසං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

එවං වත්වා ථෙරො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා සමණධම්මං කරොන්තො උපජ්ඣායෙන සද්ධිං කලිඞ්ගරට්ඨං අගමාසි. තත්ථස්ස පාදෙ චම්මිකාබාධො උප්පජ්ජි, තං දිස්වා එකො වෙජ්ජො ‘‘සප්පිං, භන්තෙ, පරියෙසථ, තිකිච්ඡිස්සාමි න’’න්ති ආහ. ථෙරො සප්පිපරියෙසනං අකත්වා විපස්සනාය එව කම්මං කරොති, රොගො වඩ්ඪති, වෙජ්ජො ථෙරස්ස තත්ථ අප්පොස්සුක්කතං දිස්වා සයමෙව සප්පිං පරියෙසිත්වා ථෙරං අරොගං අකාසි. සො අරොගො හුත්වා නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.44.1-12) –

‘‘ඉමම්හි භද්දකෙ කප්පෙ, බ්‍රහ්මබන්ධු මහායසො;

කස්සපො නාම ගොත්තෙන, උප්පජ්ජි වදතං වරො.

‘‘නිප්පපඤ්චො නිරාලම්බො, ආකාසසමමානසො;

සුඤ්ඤතාබහුලො තාදී, අනිමිත්තරතො වසී.

‘‘අසඞ්ගචිත්තො නික්ලෙසො, අසංසට්ඨො කුලෙ ගණෙ;

මහාකාරුණිකො වීරො, විනයොපායකොවිදො.

‘‘උය්‍යුත්තො පරකිච්චෙසු, විනයන්තො සදෙවකෙ;

නිබ්බානගමනං මග්ගං, ගතිං පඞ්කවිසොසනං.

‘‘අමතං පරමස්සාදං, ජරාමච්චුනිවාරණං;

මහාපරිසමජ්ඣෙ සො, නිසින්නො ලොකතාරකො.

‘‘කරවීකරුතො නාථො, බ්‍රහ්මඝොසො තථාගතො;

උද්ධරන්තො මහාදුග්ගා, විප්පනට්ඨෙ අනායකෙ.

‘‘දෙසෙන්තො විරජං ධම්මං, දිට්ඨො මෙ ලොකනායකො;

තස්ස ධම්මං සුණිත්වාන, පබ්බජිං අනගාරියං.

‘‘පබ්බජිත්වා තදාපාහං, චින්තෙන්තො ජිනසාසනං;

එකකොව වනෙ රම්මෙ, වසිං සංසග්ගපීළිතො.

‘‘සක්කායවූපකාසො මෙ, හෙතුභූතො මමාභවී;

මනසො වූපකාසස්ස, සංසග්ගභයදස්සිනො.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා ථෙරෙ තත්ථ විහරන්තෙ රාජා කොටිධනපරිච්චාගෙන භොජකගිරිවිහාරං නාම කාරෙත්වා ථෙරං තත්ථ වාසෙසි. සො තත්ථ විහරන්තො පරිනිබ්බානකාලෙ –

546. ‘‘සොහං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පො, චන්දො පන්නරසො යථා;

සබ්බාසවපරික්ඛීණො, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති. –

ඔසානගාථමාහ. සා උත්තානත්ථාව. තදෙව ච ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං අහොසීති.

එකවිහාරියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

3. මහාකප්පිනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අනාගතං යො පටිකච්ච පස්සතීතිආදිකා ආයස්මතො මහාකප්පිනත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලඝරෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තජ්ජං අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි.

සො තත්ථ යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො පුරිසසහස්සගණජෙට්ඨකො හුත්වා ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතං මහන්තං පරිවෙණං කාරාපෙසි. තෙ සබ්බෙපි ජනා යාවජීවං කුසලං කත්වා තං උපාසකං ජෙට්ඨකං කත්වා සපුත්තදාරා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිංසු. තෙසු ගණජෙට්ඨකො අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව පච්චන්තදෙසෙ කුක්කුටනාමකෙ නගරෙ රාජගෙහෙ නිබ්බත්ති, තස්ස කප්පිනොති නාමං අහොසි. සෙසපුරිසා තස්මිංයෙව නගරෙ අමච්චකුලෙ නිබ්බත්තිංසු. කප්පිනකුමාරො පිතු අච්චයෙන ඡත්තං උස්සාපෙත්වා මහාකප්පිනරාජා නාම ජාතො. සො සුතවිත්තකතාය පාතොව චතූහි ද්වාරෙහි සීඝං දූතෙ පෙසෙසි – ‘‘යත්ථ බහුස්සුතෙ පස්සථ, තතො නිවත්තිත්වා මය්හං ආරොචෙථා’’ති.

තෙන ච සමයෙන අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සාවත්ථිං උපනිස්සාය විහරති. තස්මිං කාලෙ සාවත්ථිවාසිනො වාණිජා සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා තං නගරං ගන්ත්වා භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරහත්ථා රඤ්ඤො ආරොචාපෙසුං. තෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාදිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘සාවත්ථිතො, දෙවා’’ති. ‘‘කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජා’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘කීදිසො ධම්මො තුම්හාකං දෙසෙ ඉදානි පවත්තතී’’ති? ‘‘තං, දෙව, න සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතු’’න්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙයෙව සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදෙථා’’ති ආහ. ‘‘බුද්ධොති, දෙව, වදාමා’’ති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා ‘‘බුද්ධොති පදං අපරිමාණ’’න්ති තස්මිංයෙව පදෙ පසන්නො සතසහස්සං දත්වා ‘‘අපරං වදෙථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, ලොකෙ ධම්මරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව සතසහස්සං දත්වා ‘‘අපරං වදෙථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, සඞ්ඝරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව සතසහස්සං දත්වා ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමී’’ති තතොව නික්ඛමි. අමච්චාපි තථෙව නික්ඛමිංසු. සො අමච්චසහස්සෙන සද්ධිං ගඞ්ගාතීරං පත්වා ‘‘සචෙ සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරමත්තම්පි මා තෙමෙතූ’’ති සච්චාධිට්ඨානං කත්වා උදකපිට්ඨෙනෙව පූරං ගඞ්ගානදිං අතික්කමිත්වා අපරම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං තථෙව අතික්කමිත්වා තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමි.

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයංයෙව මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගමිස්සතී’’ති දිස්වා ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව ආකාසෙන ගන්ත්වා චන්දභාගාය නදියා තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථස්සාභිමුඛට්ඨානෙ මහානිග්‍රොධමූලෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නො ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විධාවන්තියො ඔලොකෙන්තො භගවන්තං දිස්වා ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං ආගතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔනමිත්වා පරමනිපච්චාකාරං කරොන්තා භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු. රාජා භගවතො ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සද්ධිං පරිසාය අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.54.66-107) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මාන පාරගූ;

උදිතො අජටාකාසෙ, රවීව සරදම්බරෙ.

‘‘වචනාභාය බොධෙති, වෙනෙය්‍යපදුමානි සො;

කිලෙසපඞ්කං සොසෙති, මතිරංසීහි නායකො.

‘‘තිත්ථියානං යසෙ හන්ති, ඛජ්ජොතාභා යථා රවි;

සච්චත්ථාභං පකාසෙති, රතනංව දිවාකරො.

‘‘ගුණානං ආයතිභූතො, රතනානංව සාගරො;

පජ්ජුන්නොරිව භූතානි, ධම්මමෙඝෙන වස්සති.

‘‘අක්ඛදස්සො තදා ආසිං, නගරෙ හංසසව්හයෙ;

උපෙච්ච ධම්මමස්සොසිං, ජලජුත්තමනාමිනො.

‘‘ඔවාදකස්ස භික්ඛූනං, සාවකස්ස කතාවිනො;

ගුණං පකාසයන්තස්ස, තප්පයන්තස්ස මෙ මනං.

‘‘සුත්වා පතීතො සුමනො, නිමන්තෙත්වා තථාගතං;