3. මහාකප්පිනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

අනාගතං යො පටිකච්ච පස්සතීතිආදිකා ආයස්මතො මහාකප්පිනත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයං කිර පදුමුත්තරබුද්ධකාලෙ හංසවතීනගරෙ කුලඝරෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්තො සත්ථාරං එකං භික්ඛුං භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙන්තං දිස්වා තජ්ජං අධිකාරකම්මං කත්වා තං ඨානන්තරං පත්ථෙසි.

සො තත්ථ යාවජීවං කුසලං කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො පුරිසසහස්සගණජෙට්ඨකො හුත්වා ගබ්භසහස්සපටිමණ්ඩිතං මහන්තං පරිවෙණං කාරාපෙසි. තෙ සබ්බෙපි ජනා යාවජීවං කුසලං කත්වා තං උපාසකං ජෙට්ඨකං කත්වා සපුත්තදාරා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිංසු. තෙසු ගණජෙට්ඨකො අම්හාකං සත්ථු නිබ්බත්තිතො පුරෙතරමෙව පච්චන්තදෙසෙ කුක්කුටනාමකෙ නගරෙ රාජගෙහෙ නිබ්බත්ති, තස්ස කප්පිනොති නාමං අහොසි. සෙසපුරිසා තස්මිංයෙව නගරෙ අමච්චකුලෙ නිබ්බත්තිංසු. කප්පිනකුමාරො පිතු අච්චයෙන ඡත්තං උස්සාපෙත්වා මහාකප්පිනරාජා නාම ජාතො. සො සුතවිත්තකතාය පාතොව චතූහි ද්වාරෙහි සීඝං දූතෙ පෙසෙසි – ‘‘යත්ථ බහුස්සුතෙ පස්සථ, තතො නිවත්තිත්වා මය්හං ආරොචෙථා’’ති.

තෙන ච සමයෙන අම්හාකං සත්ථා ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සාවත්ථිං උපනිස්සාය විහරති. තස්මිං කාලෙ සාවත්ථිවාසිනො වාණිජා සාවත්ථියං උට්ඨානකභණ්ඩං ගහෙත්වා තං නගරං ගන්ත්වා භණ්ඩං පටිසාමෙත්වා ‘‘රාජානං පස්සිස්සාමා’’ති පණ්ණාකාරහත්ථා රඤ්ඤො ආරොචාපෙසුං. තෙ රාජා පක්කොසාපෙත්වා නිය්‍යාදිතපණ්ණාකාරෙ වන්දිත්වා ඨිතෙ ‘‘කුතො ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘සාවත්ථිතො, දෙවා’’ති. ‘‘කච්චි වො රට්ඨං සුභික්ඛං, ධම්මිකො රාජා’’ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘කීදිසො ධම්මො තුම්හාකං දෙසෙ ඉදානි පවත්තතී’’ති? ‘‘තං, දෙව, න සක්කා උච්ඡිට්ඨමුඛෙහි කථෙතු’’න්ති. රාජා සුවණ්ණභිඞ්ගාරෙන උදකං දාපෙසි. තෙ මුඛං වික්ඛාලෙත්වා දසබලාභිමුඛා අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වා, ‘‘දෙව, අම්හාකං දෙසෙ බුද්ධරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති ආහංසු. රඤ්ඤො ‘‘බුද්ධො’’ති වචනෙ සුතමත්තෙයෙව සකලසරීරං ඵරමානා පීති උප්පජ්ජි. තතො ‘‘බුද්ධොති, තාතා, වදෙථා’’ති ආහ. ‘‘බුද්ධොති, දෙව, වදාමා’’ති. එවං තික්ඛත්තුං වදාපෙත්වා ‘‘බුද්ධොති පදං අපරිමාණ’’න්ති තස්මිංයෙව පදෙ පසන්නො සතසහස්සං දත්වා ‘‘අපරං වදෙථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, ලොකෙ ධම්මරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව සතසහස්සං දත්වා ‘‘අපරං වදෙථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, සඞ්ඝරතනං නාම උප්පන්න’’න්ති. තම්පි සුත්වා තථෙව සතසහස්සං දත්වා ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමී’’ති තතොව නික්ඛමි. අමච්චාපි තථෙව නික්ඛමිංසු. සො අමච්චසහස්සෙන සද්ධිං ගඞ්ගාතීරං පත්වා ‘‘සචෙ සත්ථා සම්මාසම්බුද්ධො, ඉමෙසං අස්සානං ඛුරමත්තම්පි මා තෙමෙතූ’’ති සච්චාධිට්ඨානං කත්වා උදකපිට්ඨෙනෙව පූරං ගඞ්ගානදිං අතික්කමිත්වා අපරම්පි අඩ්ඪයොජනවිත්ථාරං නදිං තථෙව අතික්කමිත්වා තතියං චන්දභාගං නාම මහානදිං පත්වා තම්පි තාය එව සච්චකිරියාය අතික්කමි.

සත්ථාපි තංදිවසං පච්චූසසමයංයෙව මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය ලොකං වොලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජ මහාකප්පිනො තියොජනසතිකං රජ්ජං පහාය අමච්චසහස්සපරිවාරො මම සන්තිකෙ පබ්බජිතුං ආගමිස්සතී’’ති දිස්වා ‘‘මයා තෙසං පච්චුග්ගමනං කාතුං යුත්ත’’න්ති පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සයමෙව ආකාසෙන ගන්ත්වා චන්දභාගාය නදියා තීරෙ තෙසං උත්තරණතිත්ථස්සාභිමුඛට්ඨානෙ මහානිග්‍රොධමූලෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නො ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙසි. තෙ තෙන තිත්ථෙන උත්තරන්තා බුද්ධරස්මියො ඉතො චිතො ච විධාවන්තියො ඔලොකෙන්තො භගවන්තං දිස්වා ‘‘යං සත්ථාරං උද්දිස්ස මයං ආගතා, අද්ධා සො එසො’’ති දස්සනෙනෙව නිට්ඨං ගන්ත්වා දිට්ඨට්ඨානතො පට්ඨාය ඔනමිත්වා පරමනිපච්චාකාරං කරොන්තා භගවන්තං උපසඞ්කමිංසු. රාජා භගවතො ගොප්ඵකෙසු ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන. සත්ථා තෙසං ධම්මං දෙසෙසි. දෙසනාපරියොසානෙ සද්ධිං පරිසාය අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.54.66-107) –

‘‘පදුමුත්තරො නාම ජිනො, සබ්බධම්මාන පාරගූ;

උදිතො අජටාකාසෙ, රවීව සරදම්බරෙ.

‘‘වචනාභාය බොධෙති, වෙනෙය්‍යපදුමානි සො;

කිලෙසපඞ්කං සොසෙති, මතිරංසීහි නායකො.

‘‘තිත්ථියානං යසෙ හන්ති, ඛජ්ජොතාභා යථා රවි;

සච්චත්ථාභං පකාසෙති, රතනංව දිවාකරො.

‘‘ගුණානං ආයතිභූතො, රතනානංව සාගරො;

පජ්ජුන්නොරිව භූතානි, ධම්මමෙඝෙන වස්සති.

‘‘අක්ඛදස්සො තදා ආසිං, නගරෙ හංසසව්හයෙ;

උපෙච්ච ධම්මමස්සොසිං, ජලජුත්තමනාමිනො.

‘‘ඔවාදකස්ස භික්ඛූනං, සාවකස්ස කතාවිනො;

ගුණං පකාසයන්තස්ස, තප්පයන්තස්ස මෙ මනං.

‘‘සුත්වා පතීතො සුමනො, නිමන්තෙත්වා තථාගතං;

සසිස්සං භොජයිත්වාන, තං ඨානමභිපත්ථයිං.

‘‘තදා හංසසමභාගො, හංසදුන්දුභිනිස්සනො;

පස්සථෙතං මහාමත්තං, විනිච්ඡයවිසාරදං.

‘‘පතිතං පාදමූලෙ මෙ, සමුග්ගතතනූරුහං;

ජීමූතවණ්ණං පීණංසං, පසන්නනයනානනං.

‘‘පරිවාරෙන මහතා, රාජයුත්තං මහායසං;

එසො කතාවිනො ඨානං, පත්ථෙති මුදිතාසයො.

‘‘ඉමිනා පණිපාතෙන, චාගෙන පණිධීහි ච;

කප්පසතසහස්සානි, නුපපජ්ජති දුග්ගතිං.

‘‘දෙවෙසු දෙවසොභග්ගං, මනුස්සෙසු මහන්තතං;

අනුභොත්වාන සෙසෙන, නිබ්බානං පාපුණිස්සති.

‘‘සතසහස්සිතො කප්පෙ, ඔක්කාකකුලසම්භවො;

ගොතමො නාම ගොත්තෙන, සත්ථා ලොකෙ භවිස්සති.

‘‘තස්ස ධම්මෙසු දායාදො, ඔරසො ධම්මනිම්මිතො;

කප්පිනො නාම නාමෙන, හෙස්සති සත්ථු සාවකො.

‘‘තතොහං සුකතං කාරං, කත්වාන ජිනසාසනෙ;

ජහිත්වා මානුසං දෙහං, තුසිතං අගමාසහං.

‘‘දෙවමානුසරජ්ජානි, සතසො අනුසාසිය;

බාරාණසියමාසන්නෙ, ජාතො කෙණියජාතියං.

‘‘සහස්සපරිවාරෙන, සපජාපතිකො අහං;

පඤ්චපච්චෙකබුද්ධානං, සතානි සමුපට්ඨහිං.

‘‘තෙමාසං භොජයිත්වාන, පච්ඡාදම්හ තිචීවරං;

තතො චුතා මයං සබ්බෙ, අහුම්හ තිදසූපගා.

‘‘පුනො සබ්බෙ මනුස්සත්තං, අගමිම්හ තතො චුතා;

කුක්කුටම්හි පුරෙ ජාතා, හිමවන්තස්ස පස්සතො.

‘‘කප්පිනො නාමහං ආසිං, රාජපුත්තො මහායසො;

සෙසාමච්චකුලෙ ජාතා, මමෙව පරිවාරයුං.

‘‘මහාරජ්ජසුඛං පත්තො, සබ්බකාමසමිද්ධිමා;

වාණිජෙහි සමක්ඛාතං, බුද්ධුප්පාදමහං සුණිං.

‘‘බුද්ධො ලොකෙ සමුප්පන්නො, අසමො එකපුග්ගලො;

සො පකාසෙති සද්ධම්මං, අමතං සුඛමුත්තමං.

‘‘සුයුත්තා තස්ස සිස්සා ච, සුමුත්තා ච අනාසවා;

සුත්වා නෙසං සුවචනං, සක්කරිත්වාන වාණිජෙ.

‘‘පහාය රජ්ජං සාමච්චො, නික්ඛමිං බුද්ධමාමකො;

නදිං දිස්වා මහාචන්දං, පූරිතං සමතිත්තිකං.

‘‘අප්පතිට්ඨං අනාලම්බං, දුත්තරං සීඝවාහිනිං;

ගුණං සරිත්වා බුද්ධස්ස, සොත්ථිනා සමතික්කමිං.

‘‘භවසොතං සචෙ බුද්ධො, තිණ්ණො ලොකන්තගූ විදූ;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, ගමනං මෙ සමිජ්ඣතු.

‘‘යදි සන්තිගමො මග්ගො, මොක්ඛො චච්චන්තිකං සුඛං;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, ගමනං මෙ සමිජ්ඣතු.

‘‘සඞ්ඝො චෙ තිණ්ණකන්තාරො, පුඤ්ඤක්ඛෙත්තො අනුත්තරො;

එතෙන සච්චවජ්ජෙන, ගමනං මෙ සමිජ්ඣතු.

‘‘සහ කතෙ සච්චවරෙ, මග්ගා අපගතං ජලං;

තතො සුඛෙන උත්තිණ්ණො, නදීතීරෙ මනොරමෙ.

‘‘නිසින්නං අද්දසං බුද්ධං, උදෙන්තංව පභඞ්කරං;

ජලන්තං හෙමසෙලංව, දීපරුක්ඛංව ජොතිතං.

‘‘සසිංව තාරාසහිතං, සාවකෙහි පුරක්ඛතං;

වාසවං විය වස්සන්තං, දෙසනාජලදන්තරං.

‘‘වන්දිත්වාන සහාමච්චො, එකමන්තමුපාවිසිං;

තතො නො ආසයං ඤත්වා, බුද්ධො ධම්මමදෙසයි.

‘‘සුත්වාන ධම්මං විමලං, අවොචුම්හ මයං ජිනං;

පබ්බාජෙහි මහාවීර, නිබ්බින්දාම්හ මයං භවෙ.

‘‘ස්වක්ඛාතො භික්ඛවෙ ධම්මො, දුක්ඛන්තකරණාය වො;

චරථ බ්‍රහ්මචරියං, ඉච්චාහ මුනිසත්තමො.

‘‘සහ වාචාය සබ්බෙපි, භික්ඛුවෙසධරා මයං;

අහුම්හ උපසම්පන්නා, සොතාපන්නා ච සාසනෙ.

‘‘තතො ජෙතවනං ගන්ත්වා, අනුසාසි විනායකො;

අනුසිට්ඨො ජිනෙනාහං, අරහත්තමපාපුණිං.

‘‘තතො භික්ඛුසහස්සානි, අනුසාසිමහං තදා;

මමානුසාසනකරා, තෙපි ආසුං අනාසවා.

‘‘ජිනො තස්මිං ගුණෙ තුට්ඨො, එතදග්ගෙ ඨපෙසි මං;

භික්ඛුඔවාදකානග්ගො, කප්පිනොති මහාජනෙ.

‘‘සතසහස්සෙ කතං කම්මං, ඵලං දස්සෙසි මෙ ඉධ;

පමුත්තො සරවෙගොව, කිලෙසෙ ඣාපයිං මම.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පත්වා පන තෙ සබ්බෙව සත්ථාරං පබ්බජ්ජං යාචිංසු. සත්ථා තෙ ‘‘එථ, භික්ඛවො’’ති ආහ. සා එව තෙසං පබ්බජ්ජා උපසම්පදා ච අහොසි. සත්ථා තං භික්ඛුසහස්සං ආදාය ආකාසෙන ජෙතවනං අගමාසි. අථෙකදිවසං භගවා තස්සන්තෙවාසිකෙ භික්ඛූ ආහ – ‘‘කච්චි, භික්ඛවෙ, කප්පිනො භික්ඛූනං ධම්මං දෙසෙතී’’ති? ‘‘න, භගවා, දෙසෙති. අප්පොස්සුක්කො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරමනුයුත්තො විහරති, ඔවාදමත්තම්පි න දෙතී’’ති. සත්ථා ථෙරං පක්කොසාපෙත්වා – ‘‘සච්චං කිර ත්වං, කප්පින, අන්තෙවාසිකානං ඔවාදමත්තම්පි න දෙසී’’ති? ‘‘සච්චං, භගවා’’ති. ‘‘බ්‍රාහ්මණ, මා එවං කරි, අජ්ජ පට්ඨාය උපගතානං ධම්මං දෙසෙහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ථෙරො සත්ථු වචනං සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා එකොවාදෙනෙව සමණසහස්සං අරහත්තෙ පතිට්ඨාපෙසි. තෙන නං සත්ථා පටිපාටියා අත්තනො සාවකෙ ථෙරෙ ඨානන්තරෙ ඨපෙන්තො භික්ඛුඔවාදකානං අග්ගට්ඨානෙ ඨපෙසි. අථෙකදිවසං ථෙරො භික්ඛුනියො ඔවදන්තො –

547. ‘‘අනාගතං යො පටිකච්ච පස්සති, හිතඤ්ච අත්ථං අහිතඤ්ච තං ද්වයං;

විද්දෙසිනො තස්ස හිතෙසිනො වා, රන්ධං න පස්සන්ති සමෙක්ඛමානා.

548. ‘‘ආනාපානසතී යස්ස, පරිපුණ්ණා සුභාවිතා;

අනුපුබ්බං පරිචිතා, යථා බුද්ධෙන දෙසිතා;

සොමං ලොකං පභාසෙති, අබ්භා මුත්තොව චන්දිමා.

549. ‘‘ඔදාතං වත මෙ චිත්තං, අප්පමාණං සුභාවිතං;

නිබ්බිද්ධං පග්ගහීතඤ්ච, සබ්බා ඔභාසතෙ දිසා.

550. ‘‘ජීවතෙ වාපි සප්පඤ්ඤො, අපි විත්තපරික්ඛයො;

පඤ්ඤාය ච අලාභෙන, විත්තවාපි න ජීවති.

551. ‘‘පඤ්ඤා සුතවිනිච්ඡිනී, පඤ්ඤා කිත්තිසිලොකවද්ධනී;

පඤ්ඤාසහිතො නරො ඉධ, අපි දුක්ඛෙසු සුඛානි වින්දති.

552. ‘‘නායං අජ්ජතනො ධම්මො, නච්ඡෙරො නපි අබ්භුතො;

යත්ථ ජායෙථ මීයෙථ, තත්ථ කිං විය අබ්භුතං.

553. ‘‘අනන්තරඤ්හි ජාතස්ස, ජීවිතා මරණං ධුවං;

ජාතා ජාතා මරන්තීධ, එවං ධම්මා හි පාණිනො.

554. ‘‘න හෙතදත්ථාය මතස්ස හොති, යං ජීවිතත්ථං පරපොරිසානං;

මතම්හි රුණ්ණං න යසො න ලොක්‍යං, න වණ්ණිතං සමණබ්‍රාහ්මණෙහි.

555. ‘‘චක්ඛුං සරීරං උපහන්ති තෙන, නිහීයති වණ්ණබලං මතී ච;

ආනන්දිනො තස්ස දිසා භවන්ති, හිතෙසිනො නාස්ස සුඛී භවන්ති.

556. ‘‘තස්මා හි ඉච්ඡෙය්‍ය කුලෙ වසන්තෙ, මෙධාවිනො චෙව බහුස්සුතෙ ච;

යෙසඤ්හි පඤ්ඤාවිභවෙන කිච්චං, තරන්ති නාවාය නදිංව පුණ්ණ’’න්ති. –

ඉමා ගාථා අභාසි.

තත්ථ අනාගතන්ති න ආගතං, අවින්දන්ති, අත්ථො. පටිකච්චාති පුතෙතරංයෙව. පස්සතීති ඔලොකෙති. අත්ථන්ති කිච්චං. තං ද්වයන්ති හිතාහිතං. විද්දෙසිනොති අමිත්තා. හිතෙසිනොති මිත්තා. රන්ධන්ති ඡිද්දං. සමෙක්ඛමානාති ගවෙසන්තා. ඉදං වුත්තං හොති – යො පුග්ගලො අත්තනො හිතාවහං අහිතාවහං තදුභයඤ්ච අත්ථං කිච්චං අනාගතං අසම්පත්තං පුරෙතරංයෙව පඤ්ඤාචක්ඛුනා අහං විය පස්සති වීමංසති විචාරෙති, තස්ස අමිත්තා වා අහිතජ්ඣාසයෙන මිත්තා වා හිතජ්ඣාසයෙන රන්ධං ගවෙසන්තා න පස්සන්ති, තාදිසො පඤ්ඤවා පුග්ගලො අච්ඡිද්දවුත්ති, තස්මා තුම්හෙහි තථාරූපෙහි භවිතබ්බන්ති.

ඉදානි ආනාපානසතිභාවනාය ගුණං දස්සෙන්තො තත්ථ තානි යොජෙතුං ‘‘ආනාපානසතී යස්සා’’ති දුතියං ගාථමාහ. තත්ථ ආනන්ති අස්සාසො. අපානන්ති පස්සාසො. අස්සාසපස්සාසනිමිත්තාරම්මණා සති ආනාපානසති. සතිසීසෙන චෙත්ථ තංසම්පයුත්තසමාධිභාවනා අධිප්පෙතා. යස්සාති, යස්ස යොගිනො. පරිපුණ්ණා සුභාවිතාති චතුන්නං සතිපට්ඨානානං සොළසන්නඤ්ච ආකාරානං පාරිපූරියා සබ්බසො පුණ්ණා සත්තන්නං බොජ්ඣඞ්ගානං විජ්ජාවිමුත්තීනඤ්ච පාරිපූරියා සුට්ඨු භාවිතා වඩ්ඪිතා. අනුපුබ්බං පරිචිතා, යථා බුද්ධෙන දෙසිතාති ‘‘සො සතොව අස්සසතී’’තිආදිනා (දී. නි. 2.374; ම. නි. 1.107) යථා භගවතා දෙසිතා, තථා අනුපුබ්බං අනුක්කමෙන පරිචිතා ආසෙවිතා භාවිතා. සොමං ලොකං පභාසෙති, අබ්භා මුත්තොව චන්දිමාති සො යොගාවචරො යථා අබ්භාදිඋපක්කිලෙසා විමුත්තො චන්දො චන්දාලොකෙන ඉමං ඔකාසලොකං පභාසෙති, එවං අවිජ්ජාදිඋපක්කිලෙසවිමුත්තො ඤාණාලොකෙන අත්තසන්තානපතිතං පරසන්තානපතිතඤ්ච සඞ්ඛාරලොකං පභාසෙති පකාසෙති. තස්මා තුම්හෙහි ආනාපානසතිභාවනා භාවෙතබ්බාති අධිප්පායො.

ඉදානි අත්තානං නිදස්සනං කත්වා භාවනාභියොගස්ස සඵලතං දස්සෙන්තො ‘‘ඔදාතං වත මෙ චිත්ත’’න්ති තතියං ගාථමාහ. තස්සත්ථො – නීවරණමලවිගමතො ඔදාතං සුද්ධං වත මම චිත්තං. යථා පමාණකරා රාගාදයො පහීනා, අප්පමාණඤ්ච නිබ්බානං පච්චක්ඛං කතං අහොසි, තථා භාවිතත්තා අප්පමාණං සුභාවිතං, තතො එව චතුසච්චං නිබ්බිද්ධං පටිවිජ්ඣිතං, සකලසංකිලෙසපක්ඛතො පග්ගහිතඤ්ච හුත්වා දුක්ඛාදිකා පුබ්බන්තාදිකා ච දිසා ඔභාසතෙ තත්ථ විතිණ්ණකඞ්ඛත්තා සබ්බධම්මෙසු විගතසම්මොහත්තා ච. තස්මා තුම්හෙහිපි එවං චිත්තං භාවෙතබ්බන්ති දස්සෙති.

යථා භාවනාමයා පඤ්ඤා චිත්තමලවිසොධනාදිනා පුරිසස්ස බහුපකාරා, එවං ඉතරාපීති දස්සෙන්තො ‘‘ජීවතෙ වාපි සප්පඤ්ඤො’’ති චතුත්ථගාථමාහ. තස්සත්ථො – පරික්ඛීණධනොපි සප්පඤ්ඤජාතිකො ඉතරීතරසන්තොසෙන සන්තුට්ඨො අනවජ්ජාය ජීවිකාය ජීවතියෙව. තස්ස හි ජීවිතං ජීවිතං නාම. තෙනාහ භගවා – ‘‘පඤ්ඤාජීවිං ජීවිතමාහු සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.73, 246; සු. නි. 184). දුම්මෙධපුග්ගලො පන පඤ්ඤාය අලාභෙන දිට්ඨධම්මිකං සම්පරායිකඤ්ච අත්ථං විරාධෙන්තො විත්තවාපි න ජීවති, ගරහාදිප්පත්තියා ජීවන්තො නාම න තස්ස හොති, අනුපායඤ්ඤුතාය වා යථාධිගතං ධනං නාසෙන්තො ජීවිතම්පි සන්ධාරෙතුං න සක්කොතියෙව, තස්මා පාරිහාරියපඤ්ඤාපි තුම්හෙහි අප්පමත්තෙහි සම්පාදෙතබ්බාති අධිප්පායො.

ඉදානි පඤ්ඤාය ආනිසංසෙ දස්සෙතුං ‘‘පඤ්ඤා සුතවිනිච්ඡිනී’’ති පඤ්චමං ගාථමාහ. තත්ථ පඤ්ඤා සුතවිනිච්ඡිනීති පඤ්ඤා නාමෙසා සුතස්ස විනිච්ඡයිනී, යථාසුතෙ සොතපථමාගතෙ අත්ථෙ ‘‘අයං අකුසලො, අයං කුසලො, අයං සාවජ්ජො, අයං අනවජ්ජො’’තිආදිනා විනිච්ඡයජනනී. කිත්තිසිලොකවද්ධනීති කිත්තියා සම්මුඛා පසංසාය සිලොකස්ස පත්ථටයසභාවස්ස වද්ධනී, පඤ්ඤවතොයෙව හි කිත්තිආදයො විඤ්ඤූනං පාසංසභාවතො. පඤ්ඤාසහිතොති පාරිහාරියපඤ්ඤාය, විපස්සනාපඤ්ඤාය ච යුත්තො. අපි දුක්ඛෙසු සුඛානි වින්දතීති එකන්තදුක්ඛසභාවෙසු ඛන්ධායතනාදීසු සම්මාපටිපත්තියා යථාභූතසභාවාවබොධෙන නිරාමිසානිපි සුඛානි පටිලභති.

ඉදානි තාසං භික්ඛුනීනං අනිච්චතාපටිසංයුත්තං ධීරභාවාවහං ධම්මං කථෙන්තො ‘‘නායං අජ්ජතනො ධම්මො’’තිආදිනා සෙසගාථා අභාසි. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ය්වායං සත්තානං ජායනමීයනසභාවො, අයං ධම්මො අජ්ජතනො අධුනාගතො න හොති, අභිණ්හපවත්තිකතාය න අච්ඡරියො, අබ්භුතපුබ්බතාභාවතො නාපි අබ්භුතො. තස්මා යත්ථ ජායෙථ මීයෙථ, යස්මිං ලොකෙ සත්තො ජායෙය්‍ය, සො එකංසෙන මීයෙථ, තත්ථ කිං විය? කිං නාම අබ්භුතං සියා? සභාවිකත්තා මරණස්ස – න හි ඛණිකමරණස්ස කිඤ්චි කාරණං අත්ථි. යතො අනන්තරඤ්හි ජාතස්ස, ජීවිතා මරණං ධුවං ජාතස්ස ජාතිසමනන්තරං ජීවිතතො මරණං එකන්තිකං උප්පන්නානං ඛන්ධානං එකංසෙන භිජ්ජනතො. යො පනෙත්ථ ජීවතීති ලොකවොහාරො, සො තදුපාදානස්ස අනෙකපච්චයායත්තතාය අනෙකන්තිකො, යස්මා එතදෙවං, තස්මා ජාතා මරන්තීධ, එවංධම්මා හි පාණිනොති අයං සත්තානං පකති, යදිදං ජාතානං මරණන්ති ජාතියා මරණානුබන්ධනතං ආහ.

ඉදානි යස්මා තාසු භික්ඛුනීසු කාචි සොකබන්ධිතචිත්තාපි අත්ථි, තස්මා තාසං සොකවිනොදනං කාතුං ‘‘න හෙතදත්ථායාතිආදි වුත්තං. තත්ථ න හෙතදත්ථාය මතස්ස හොතීති යං මතස්ස ජීවිතත්ථං ජීවිතනිමිත්තං පරපොරිසානං පරපුග්ගලානං රුණ්ණං, එතං තස්ස මතස්ස සත්තස්ස ජීවිතත්ථං තාව තිට්ඨතු, කස්සචිපි අත්ථාය න හොති, යෙ පන රුදන්ති, තෙසම්පි මතම්හි මතපුග්ගලනිමිත්තං රුණ්ණං, න යසො න ලොක්‍යං යසාවහං විසුද්ධාවහඤ්ච න හොති. න වණ්ණිතං සමණබ්‍රාහ්මණෙහීති විඤ්ඤුප්පසට්ඨම්පි න හොති, අථ ඛො විඤ්ඤුගරහිතමෙවාති අත්ථො.

න කෙවලමෙතෙව යෙ රුදතො ආදීනවා, අථ ඛො ඉමෙපීති දස්සෙන්තො ‘‘චක්ඛුං සරීරං උපහන්තී’’ති ගාථං වත්වා තතො පරං සොකාදිඅනත්ථපටිබාහනත්ථං කල්‍යාණමිත්තපයිරුපාසනායං තා නියොජෙන්තො ‘‘තස්මා’’තිආදිනා ඔසානගාථමාහ. තත්ථ තස්මාති යස්මා රුණ්ණං රුදන්තස්ස පුග්ගලස්ස චක්ඛුං සරීරඤ්ච උපහන්ති විබාධති, තෙන රුණ්ණෙන වණ්ණො බලං මති ච නිහීයති පරිහායති, තස්ස රුදන්තස්ස පුග්ගලස්ස දිසා සපත්තා ආනන්දිනො පමොදවන්තො පීතිවන්තො භවන්ති. හිතෙසිනො මිත්තා දුක්ඛී දුක්ඛිතා භවන්ති තස්මා ධම්මොජපඤ්ඤාය සමන්නාගතත්තා මෙධාවිනො දිට්ඨධම්මිකාදිඅත්ථසන්නිස්සිතස්ස බාහුසච්චස්ස පාරිපූරියා බහුස්සුතෙ, අත්තනො කුලෙ වසන්තෙ ඉච්ඡෙය්‍ය පාටිකඞ්ඛෙය්‍ය කුලූපකෙ කරෙය්‍ය. යෙසන්ති යෙසං මෙධාවීනං බහුස්සුතානං පණ්ඩිතානං පඤ්ඤාවිභවෙන පඤ්ඤාබලෙන යථා මහොඝස්ස පුණ්ණං නදිං නාවාය තරන්ති, එවං කුලපුත්තා අත්තනො අත්ථකිච්චං තරන්ති පාරං පාපුණන්ති. තෙ ඉච්ඡෙය්‍ය කුලෙ වසන්තෙති යොජනා.

එවං ථෙරො තාසං භික්ඛුනීනං ධම්මං කථෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. තා ථෙරස්ස ඔවාදෙ ඨත්වා සොකං විනොදෙත්වා යොනිසො පටිපජ්ජන්තියො සදත්ථං පරිපූරෙසුං.

මහාකප්පිනත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.