9. ඡන්නත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

සුත්වාන ධම්මං මහතො මහාරසන්ති ආයස්මතො ඡන්නත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? අයම්පි පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො සිද්ධත්ථස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො එකදිවසං සිද්ධත්ථං භගවන්තං අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං උපගච්ඡන්තං දිස්වා පසන්නචිත්තො මුදුසම්ඵස්සං පණ්ණසන්ථරං සන්ථරිත්වා අදාසි. පුප්ඵෙහි ච සමන්තතො ඔකිරිත්වා පූජං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා පුනපි අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතීසුයෙව සංසරන්තො අම්හාකං භගවතො කාලෙ සුද්ධොදනමහාරාජස්ස ගෙහෙ දාසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති, ඡන්නොතිස්ස නාමං අහොසි, බොධිසත්තෙන සහජාතො. සො සත්ථු ඤාතිසමාගමෙ පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා භගවති පෙමෙන, ‘‘අම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං ධම්මො’’ති මමත්තං උප්පාදෙත්වා සිනෙහං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තො සමණධම්මං අකත්වා සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ සත්ථාරා ආණත්තවිධිනා කතෙන බ්‍රහ්මදණ්ඩෙන සන්තජ්ජිතො සංවෙගප්පත්තො හුත්වා සිනෙහං ඡින්දිත්වා විපස්සන්තො නචිරෙනෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.10.45-50) –

‘‘සිද්ධත්ථස්ස භගවතො, අදාසිං පණ්ණසන්ථරං;

සමන්තා උපහාරඤ්ච, කුසුමං ඔකිරිං අහං.

‘‘පාසාදෙවං ගුණං රම්මං, අනුභොමි මහාරහං;

මහග්ඝානි ච පුප්ඵානි, සයනෙභිසවන්ති මෙ.

‘‘සයනෙහං තුවට්ටාමි, විචිත්තෙ පුප්ඵසන්ථතෙ;

පුප්ඵවුට්ඨි ච සයනෙ, අභිවස්සති තාවදෙ.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, අදාසිං පණ්ණසන්ථරං;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, සන්ථරස්ස ඉදං ඵලං.

‘‘තිණසන්ථරකා නාම, සත්තෙතෙ චක්කවත්තිනො;

ඉතො තෙ පඤ්චමෙ කප්පෙ, උප්පජ්ජිංසු ජනාධිපා.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා විමුත්තිසුඛසන්තප්පිතො පීතිවෙගවිස්සට්ඨං උදානං උදානෙන්තො –

69. ‘‘සුත්වාන ධම්මං මහතො මහාරසං,

සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවරෙන දෙසිතං;

මග්ගං පපජ්ජිං අමතස්ස පත්තියා,

සො යොගක්ඛෙමස්ස පථස්ස කොවිදො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ සුත්වානාති සුණිත්වා, සොතෙන ගහෙත්වා ඔහිතසොතො සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරෙත්වා. ධම්මන්ති චතුසච්චධම්මං. මහතොති භගවතො. භගවා හි මහන්තෙහි උළාරතමෙහි සීලාදිගුණෙහි සමන්නාගතත්තා, සදෙවකෙන ලොකෙන විසෙසතො මහනීයතාය ච ‘‘මහා’’ති වුච්චති, යා තස්ස මහාසමණොති සමඤ්ඤා ජාතා. නිස්සක්කවචනඤ්චෙතං ‘‘මහතො ධම්මං සුත්වානා’’ති. මහාරසන්ති විමුත්තිරසස්ස දායකත්තා උළාරරසං. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවරෙන දෙසිතන්ති සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤූ, තස්ස භාවො සබ්බඤ්ඤුතා. ඤාණමෙව වරං, ඤාණෙසු වා වරන්ති ඤාණවරං, සබ්බඤ්ඤුතා ඤාණවරං එතස්සාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණවරො, භගවා. තෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතඅග්ගඤාණෙන වා කරණභූතෙන දෙසිතං කථිතං ධම්මං සුත්වානාති යොජනා. යං පනෙත්ථ වත්තබ්බං, තං පරමත්ථදීපනියං ඉතිවුත්තකවණ්ණනායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. මග්ගන්ති අට්ඨඞ්ගිකං අරියමග්ගං. පපජ්ජින්ති පටිපජ්ජිං. අමතස්ස පත්තියාති නිබ්බානස්ස අධිගමාය උපායභූතං පටිපජ්ජින්ති යොජනා. සොති සො භගවා. යොගක්ඛෙමස්ස පථස්ස කොවිදොති චතූහි යොගෙහි අනුපද්දුතස්ස නිබ්බානස්ස යො පථො, තස්ස කොවිදො තත්ථ සුකුසලො. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – භගවතො චතුසච්චදෙසනං සුත්වා අමතාධිගමූපායමග්ගං අහං පටිපජ්ජිං පටිපජ්ජනමග්ගං මයා කතං, සො එව පන භගවා සබ්බථා යොගක්ඛෙමස්ස පථස්ස කොවිදො, පරසන්තානෙ වා පරමනෙසු කුසලො, යස්ස සංවිධානමාගම්ම අහම්පි මග්ගං පටිපජ්ජින්ති. අයමෙව ච ථෙරස්ස අඤ්ඤාබ්‍යාකරණගාථා අහොසීති.

ඡන්නත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.