5. උක්ඛෙපකතවච්ඡත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

උක්ඛෙපකතවච්ඡස්සාති ආයස්මතො උක්ඛෙපකතවච්ඡත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සොපි කිර පුරිමබුද්ධෙසු කතාධිකාරො තත්ථ තත්ථ භවෙ විවට්ටූපනිස්සයං පුඤ්ඤං උපචිනන්තො ඉතො චතුනවුතෙ කප්පෙ සිද්ධත්ථස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සත්ථාරං උද්දිස්ස මාළං කරොන්තස්ස පූගස්ස එකත්ථම්භං අලභන්තස්ස ථම්භං දත්වා සහායකිච්චං අකාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවලොකෙ නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති, වච්ඡොතිස්ස ගොත්තතො ආගතනාමං. සො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා කොසලරට්ඨෙ ගාමකාවාසෙ වසන්තො ආගතාගතානං භික්ඛූනං සන්තිකෙ ධම්මං පරියාපුණාති. ‘‘අයං විනයො ඉදං සුත්තන්තං අයං අභිධම්මො’’ති පන පරිච්ඡෙදං න ජානාති. අථෙකදිවසං ආයස්මන්තං ධම්මසෙනාපතිං පුච්ඡිත්වා යථාපරිච්ඡෙදං සබ්බං සල්ලක්ඛෙසි. ධම්මසඞ්ගීතියා පුබ්බෙපි පිටකාදිසමඤ්ඤා පරියත්තිසද්ධම්මෙ වවත්ථිතා එව, යතො භික්ඛූනං විනයධරාදිවොහාරො. සො තෙපිටකං බුද්ධවචනං උග්ගණ්හන්තො පරිපුච්ඡන්තො තත්ථ වුත්තෙ රූපාරූපධම්මෙ සල්ලක්ඛෙත්වා විපස්සනං පට්ඨපෙත්වා සම්මසන්තො නචිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.2.13-26) –

‘‘සිද්ධත්ථස්ස භගවතො, මහාපූගගණො අහු;

සරණං ගතා ච තෙ බුද්ධං, සද්දහන්ති තථාගතං.

‘‘සබ්බෙ සඞ්ගම්ම මන්තෙත්වා, මාළං කුබ්බන්ති සත්ථුනො;

එකත්ථම්භං අලභන්තා, විචිනන්ති බ්‍රහාවනෙ.

‘‘තෙහං අරඤ්ඤෙ දිස්වාන, උපගම්ම ගණං තදා;

අඤ්ජලිං පග්ගහෙත්වාන, පටිපුච්ඡිං ගණං අහං.

‘‘තෙ මෙ පුට්ඨා වියාකංසු, සීලවන්තො උපාසකා;

මාළං මයං කත්තුකාමා, එකත්ථම්භො න ලබ්භති.

‘‘එකත්ථම්භං මමං දෙථ, අහං දස්සාමි සත්ථුනො;

ආහරිස්සාමහං ථම්භං, අප්පොස්සුක්කා භවන්තු තෙ.

‘‘තෙ මෙ ථම්භං පවෙච්ඡිංසු, පසන්නා තුට්ඨමානසා;

තතො පටිනිවත්තිත්වා, අගමංසු සකං ඝරං.

‘‘අචිරං ගතෙ පූගගණෙ, ථම්භං අහාසහං තදා;

හට්ඨො හට්ඨෙන චිත්තෙන, පඨමං උස්සපෙසහං.

‘‘තෙන චිත්තප්පසාදෙන, විමානං උපපජ්ජහං;

උබ්බිද්ධං භවනං මය්හං, සත්තභූමං සමුග්ගතං.

‘‘වජ්ජමානාසු භෙරීසු, පරිචාරෙමහං සදා;

පඤ්චපඤ්ඤාසකප්පම්හි, රාජා ආසිං යසොධරො.

‘‘තත්ථාපි භවනං මය්හං, සත්තභූමං සමුග්ගතං;

කූටාගාරවරූපෙතං, එකත්ථම්භං මනොරමං.

‘‘එකවීසතිකප්පම්හි, උදෙනො නාම ඛත්තියො;

තත්‍රාපි භවනං මය්හං, සත්තභූමං සමුග්ගතං.

‘‘යං යං යොනුපපජ්ජාමි, දෙවත්තං අථ මානුසං;

අනුභොමි සුඛං සබ්බං, එකත්ථම්භස්සිදං ඵලං.

‘‘චතුන්නවුතිතො කප්පෙ, යං ථම්භමදදං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, එකත්ථම්භස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අරහත්තං පන පත්වා කතකිච්චත්තා අකිලාසුභාවෙ ඨිතො අත්තනො සන්තිකං උපගතානං ගහට්ඨපබ්බජිතානං අනුකම්පං උපාදාය තෙපිටකං බුද්ධවචනං වීමංසිත්වා ධම්මං දෙසෙසි. දෙසෙන්තො ච එකදිවසං අත්තානං පරං විය කත්වා දස්සෙන්තො –

65. ‘‘උක්ඛෙපකතවච්ඡස්ස, සඞ්කලිතං බහූහි වස්සෙහි;

තං භාසති ගහට්ඨානං, සුනිසින්නො උළාරපාමොජ්ජො’’ති. – ගාථං අභාසි;

තත්ථ උක්ඛෙපකතවච්ඡස්සාති කතඋක්ඛෙපවච්ඡස්ස, භික්ඛුනො සන්තිකෙ විසුං විසුං උග්ගහිතං විනයපදෙසං සුත්තපදෙසං අභිධම්මපදෙසඤ්ච යථාපරිච්ඡෙදං විනයසුත්තාභිධම්මානංයෙව උපරි ඛිපිත්වා සජ්ඣායනවසෙන තත්ථ තත්ථෙව පක්ඛිපිත්වා ඨිතවච්ඡෙනාති අත්ථො කරණත්ථෙ හි ඉදං සාමිවචනං. සඞ්කලිතං බහූහි වස්සෙහීති බහුකෙහි සංවච්ඡරෙහි සම්පිණ්ඩනවසෙන හදයෙ ඨපිතං. ‘‘සඞ්ඛලිත’’න්තිපි පාඨො, සඞ්ඛලිතං විය කතං එකාබද්ධවසෙන වාචුග්ගතං කතං. යං බුද්ධවචනන්ති වචනසෙසො. තන්ති තං පරියත්තිධම්මං භාසති කථෙති. ගහට්ඨානන්ති තෙසං යෙභුය්‍යතාය වුත්තං. සුනිසින්නොති තස්මිං ධම්මෙ සම්මා නිච්චලො නිසින්නො, ලාභසක්කාරාදිං අපච්චාසීසන්තො කෙවලං විමුත්තායතනසීසෙයෙව ඨත්වා කථෙතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උළාරපාමොජ්ජො’’ති ඵලසමාපත්තිසුඛවසෙන ධම්මදෙසනාවසෙනෙව ච උප්පන්නඋළාරපාමොජ්ජොති. වුත්තඤ්හෙතං –

‘‘යථා යථාවුසො භික්ඛු, යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං විත්ථාරෙන පරෙසං දෙසෙති තථා තථා සො තස්මිං ධම්මෙ ලභති අත්ථවෙදං, ලභති ධම්මවෙදං, ලභති ධම්මූපසංහිතං පාමොජ්ජ’’න්තිආදි (දී. නි. 3.355).

උක්ඛෙපකතවච්ඡත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.