6. බෙලට්ඨසීසත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යථාපි භද්දො ආජඤ්ඤොති ආයස්මතො බෙලට්ඨසීසත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සො කිර පදුමුත්තරස්ස භගවතො කාලෙ කුලගෙහෙ නිබ්බත්තො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තො උපනිස්සයසම්පත්තියා අභාවෙන විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. විවට්ටූපනිස්සයං පන බහුං කුසලං උපචිනිත්වා දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො ඉතො එකතිංසෙ කප්පෙ වෙස්සභුං භගවන්තං පස්සිත්වා පසන්නචිත්තො මාතුලුඞ්ගඵලං අදාසි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවෙසු නිබ්බත්තිත්වා අපරාපරං පුඤ්ඤානි කත්වා සුගතිතො සුගතිං උපගච්ඡන්තො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ සාවත්ථියං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තො භගවතො අභිසම්බොධියා පුරෙතරමෙව උරුවෙලකස්සපස්ස සන්තිකෙ තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අග්ගිං පරිචරන්තො උරුවෙලකස්සපදමනෙ ආදිත්තපරියායදෙසනාය (මහාව. 54; සං. නි. 4.28) පුරාණජටිලසහස්සෙන සද්ධිං අරහත්තං පාපුණි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.51.68-73) –

‘‘කණිකාරංව ජොතන්තං, පුණ්ණමායෙව චන්දිමං;

ජලන්තං දීපරුක්ඛංව, අද්දසං ලොකනායකං.

‘‘මාතුලුඞ්ගඵලං ගය්හ, අදාසිං සත්ථුනො අහං;

දක්ඛිණෙය්‍යස්ස වීරස්ස, පසන්නො සෙහි පාණිභි.

‘‘එකතිංසෙ ඉතො කප්පෙ, යං ඵලං අදදිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, ඵලදානස්සිදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

එවං අධිගතාරහත්තො ආයස්මතො ධම්මභණ්ඩාගාරිකස්ස උපජ්ඣායො අයං ථෙරො එකදිවසං ඵලසමාපත්තිතො උට්ඨාය තං සන්තං පණීතං නිරාමිසං සුඛං අත්තනො පුබ්බයොගඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා පීතිවෙගවසෙන ‘‘යථාපි භද්දො ආජඤ්ඤො’’ති ගාථං අභාසි.

16. තත්ථ යථාපීති ඔපම්මපටිපාදනත්ථෙ නිපාතො. භද්දොති සුන්දරො ථාමබලසමත්ථජවපරක්කමාදිසම්පන්නො. ආජඤ්ඤොති ආජානීයො ජාතිමා කාරණාකාරණානං ආජානනකො. සො තිවිධො උසභාජඤ්ඤො අස්සාජඤ්ඤො හත්ථාජඤ්ඤොති. තෙසු උසභාජඤ්ඤො ඉධාධිප්පෙතො. සො ච ඛො ඡෙකකසනකිච්චෙ නියුත්තො, තෙනාහ ‘‘නඞ්ගලාවත්තනී’’ති. නඞ්ගලස්ස ඵාලස්ස ආවත්තනකො, නඞ්ගලං ඉතො චිතො ච ආවත්තෙත්වා ඛෙත්තෙ කසනකොති අත්ථො. නඞ්ගලං වා ආවත්තයති එත්ථාති නඞ්ගලාවත්තං, ඛෙත්තෙ නඞ්ගලපථො, තස්මිං නඞ්ගලාවත්තනි. ගාථාසුඛත්ථඤ්හෙත්ථ ‘‘වත්තනී’’ති දීඝං කත්වා වුත්තං. සිඛීති මත්ථකෙ අවට්ඨානතො සිඛාසදිසතාය සිඛා, සිඞ්ගං. තදස්ස අත්ථීති සිඛී. අපරෙ පන ‘‘කකුධං ඉධ ‘සිඛා’ති අධිප්පෙත’’න්ති වදන්ති, උභයථාපි පධානඞ්ගකිත්තනමෙතං ‘‘සිඛී’’ති. අප්පකසිරෙනාති අප්පකිලමථෙන. රත්තින්දිවාති රත්තියො දිවා ච, එවං මමං අප්පකසිරෙන ගච්ඡන්තීති යොජනා. ඉදං වුත්තං හොති – යථා ‘‘භද්දො උසභාජානීයො කසනෙ නියුත්තො ඝනතිණමූලාදිකෙපි නඞ්ගලපථෙ තං අගණෙන්තො අප්පකසිරෙන ඉතො චිතො ච පරිවත්තෙන්තො ගච්ඡති, යාව කසනතිණානං පරිස්සමං දස්සෙති, එවං මමං රත්තින්දිවාපි අප්පකසිරෙනෙව ගච්ඡන්ති අතික්කමන්තී’’ති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘සුඛෙ ලද්ධෙ නිරාමිසෙ’’ති. යස්මා කාමාමිසලොකාමිසවට්ටාමිසෙහි අසම්මිස්සං සන්තං පණීතං ඵලසමාපත්තිසුඛං ලද්ධං, තස්මාති අත්ථො. පච්චත්තෙ චෙතං භුම්මවචනං යථා ‘‘වනප්පගුම්බෙ’’ (ඛු. පා. 6.13; සු. නි. 236) ‘‘තෙන වත රෙ වත්තබ්බෙ’’ති (කථා. 1) ච. අථ වා තතො පභුති රත්තින්දිවා අප්පකසිරෙන ගච්ඡන්තීති විචාරණාය ආහ – ‘‘සුඛෙ ලද්ධෙ නිරාමිසෙ’’ති, නිරාමිසෙ සුඛෙ ලද්ධෙ සති තස්ස ලද්ධකාලතො පට්ඨායාති අත්ථො.

බෙලට්ඨසීසත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.