3. වනවච්ඡත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

නීලබ්භවණ්ණාති ආයස්මතො වනවච්ඡත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? සො කිර අත්ථදස්සිනො භගවතො කාලෙ කච්ඡපයොනියං නිබ්බත්තො විනතාය නාම නදියා වසති. තස්ස ඛුද්දකනාවප්පමාණො අත්තභාවො අහොසි. සො කිර එකදිවසං භගවන්තං නදියා තීරෙ ඨිතං දිස්වා, ‘‘පාරං ගන්තුකාමො මඤ්ඤෙ භගවා’’ති අත්තනො පිට්ඨියං ආරොපෙත්වා නෙතුකාමො පාදමූලෙ නිපජ්ජි. භගවා තස්ස අජ්ඣාසයං ඤත්වා තං අනුකම්පන්තො ආරුහි. සො පීතිසොමනස්සජාතො සොතං ඡින්දන්තො ජියාය වෙගෙන ඛිත්තසරො විය තාවදෙව පරතීරං පාපෙසි. භගවා තස්ස පුඤ්ඤස්ස ඵලං එතරහි නිබ්බත්තනකසම්පත්තිඤ්ච බ්‍යාකරිත්වා පක්කාමි. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරන්තො අනෙකසතක්ඛත්තුං තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අරඤ්ඤවාසීයෙව අහොසි. පුන කස්සපබුද්ධකාලෙ කපොතයොනියං නිබ්බත්තිත්වා අරඤ්ඤෙ විහරන්තං මෙත්තාවිහාරිං එකං භික්ඛුං දිස්වා චිත්තං පසාදෙසි.

තතො පන චුතො බාරාණසියං කුලගෙහෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො සංවෙගජාතො පබ්බජිත්වා විවට්ටූපනිස්සයං බහුං පුඤ්ඤකම්මං උපචිනි. එවං තත්ථ තත්ථ දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කපිලවත්ථුනගරෙ වච්ඡගොත්තස්ස නාම බ්‍රාහ්මණස්ස ගෙහෙ පටිසන්ධිං ගණ්හි. තස්ස මාතා පරිපක්කගබ්භා අරඤ්ඤං දස්සනත්ථාය සඤ්ජාතදොහළා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විචරති, තාවදෙවස්සා කම්මජවාතා චලිංසු, තිරොකරණිං පරික්ඛිපිත්වා අදංසු. සා ධඤ්ඤපුඤ්ඤලක්ඛණං පුත්තං විජායි. සො බොධිසත්තෙන සහ පංසුකීළිකසහායො අහොසි. ‘‘වච්ඡො’’තිස්ස නාමඤ්ච අහොසි. වනාභිරතියා වසෙන වනවච්ඡොති පඤ්ඤායිත්ථ. අපරභාගෙ මහාසත්තෙ මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා මහාපධානං පදහන්තෙ, ‘‘අහම්පි සිද්ධත්ථකුමාරෙන සහ අරඤ්ඤෙ විහරිස්සාමී’’ති නික්ඛමිත්වා තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ වසන්තො අභිසම්බුද්ධභාවං සුත්වා භගවතො සන්තිකං උපගන්ත්වා පබ්බජිත්වා කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙ වසමානො නචිරස්සෙව විපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අරහත්තං සච්ඡාකාසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 2.49-148-163) –

‘‘අත්ථදස්සී තු භගවා, සයම්භූ ලොකනායකො;

විනතානදියා තීරං, උපගච්ඡි තථාගතො.

‘‘උදකා අභිනික්ඛම්ම, කච්ඡපො වාරිගොචරො;

බුද්ධං තාරෙතුකාමොහං, උපෙසිං ලොකනායකං.

‘‘අභිරූහතු මං බුද්ධො, අත්ථදස්සී මහාමුනි;

අහං තං තාරයිස්සාමි, දුක්ඛස්සන්තකරො තුවං.

‘‘මම සඞ්කප්පමඤ්ඤාය, අත්ථදස්සී මහායසො;

අභිරූහිත්වා මෙ පිට්ඨිං, අට්ඨාසි ලොකනායකො.

‘‘යතො සරාමි අත්තානං, යතො පත්තොස්මි විඤ්ඤුතං;

සුඛං මෙ තාදිසං නත්ථි, ඵුට්ඨෙ පාදතලෙ යථා.

‘‘උත්තරිත්වාන සම්බුද්ධො, අත්ථදස්සී මහායසො;

නදිතීරම්හි ඨත්වාන, ඉමා ගාථා අභාසථ.

‘‘යාවතා වත්තතෙ චිත්තං, ගඞ්ගාසොතං තරාමහං;

අයඤ්ච කච්ඡපො රාජා, තාරෙසි මම පඤ්ඤවා.

‘‘ඉමිනා බුද්ධතරණෙන, මෙත්තචිත්තවතාය ච;

අට්ඨාරසෙ කප්පසතෙ, දෙවලොකෙ රමිස්සති.

‘‘දෙවලොකා ඉධාගන්ත්වා, සුක්කමූලෙන චොදිතො;

එකාසනෙ නිසීදිත්වා, කඞ්ඛාසොතං තරිස්සති.

‘‘යථාපි භද්දකෙ ඛෙත්තෙ, බීජං අප්පම්පි රොපිතං;

සම්මාධාරෙ පවෙච්ඡන්තෙ, ඵලං තොසෙති කස්සකං.

‘‘තථෙවිදං බුද්ධඛෙත්තං, සම්මාසම්බුද්ධදෙසිතං;

සම්මාධාරෙ පවෙච්ඡන්තෙ, ඵලං මං තොසයිස්සති.

‘‘පධානපහිතත්තොම්හි, උපසන්තො නිරූපධි;

සබ්බාසවෙ පරිඤ්ඤාය, විහරාමි අනාසවො.

‘‘අට්ඨාරසෙ කප්පසතෙ, යං කම්මමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, තරණාය ඉදං ඵලං.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

එවං පන අරහත්තං පත්වා භගවති කපිලවත්ථුස්මිං විහරන්තෙ තත්ථ ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා භික්ඛූහි සමාගතො පටිසන්ථාරවසෙන ‘‘කිං, ආවුසො, අරඤ්ඤෙ ඵාසුවිහාරො ලද්ධො’’ති පුට්ඨො ‘‘රමණීයා, ආවුසො, අරඤ්ඤෙ පබ්බතා’’ති අත්තනා වුට්ඨපබ්බතෙ වණ්ණෙන්තො ‘‘නීලබ්භවණ්ණා’’ති ගාථං අභාසි.

13. තත්ථ නීලබ්භවණ්ණාති නීලවලාහකනිභා නීලවලාහකසණ්ඨානා ච. රුචිරාති රුචියා සකිරණා පභස්සරා ච. සීතවාරීති සීතලසලිලා. සුචින්ධරාති සුචිසුද්ධභූමිභාගතාය සුද්ධචිත්තානං වා අරියානං නිවාසනට්ඨානතාය සුචින්ධරා. ගාථාසුඛත්ථඤ්හි සානුනාසිකං කත්වා නිද්දෙසො. ‘‘සීතවාරිසුචින්ධරා’’තිපි පාඨො, සීතසුචිවාරිධරා සීතලවිමලසලිලාසයවන්තොති අත්ථො. ඉන්දගොපකසඤ්ඡන්නාති ඉන්දගොපකනාමකෙහි පවාළවණ්ණෙහි රත්තකිමීහි සඤ්ඡාදිතා පාවුස්සකාලවසෙන එවමාහ. කෙචි පන ‘‘ඉන්දගොපකනාමානි රත්තතිණානී’’ති වදන්ති. අපරෙ ‘‘කණිකාරරුක්ඛා’’ති. සෙලාති සිලාමයා පබ්බතා, න පංසුපබ්බතාති අත්ථො. තෙනාහ – ‘‘යථාපි පබ්බතො සෙලො’’ති (උදා. 24). රමයන්ති මන්ති මං රමාපෙන්ති, මය්හං විවෙකාභිරත්තිං පරිබ්‍රූහෙන්ති. එවං ථෙරො අත්තනො චිරකාලපරිභාවිතං අරඤ්ඤාභිරතිං පවෙදෙන්තො තිවිධං විවෙකාභිරතිමෙව දීපෙති. තත්ථ උපධිවිවෙකෙන අඤ්ඤාබ්‍යාකරණං දීපිතමෙව හොතීති.

වනවච්ඡත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.