6. සීතවනියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා

යො සීතවනන්ති ආයස්මතො සම්භූතත්ථෙරස්ස ගාථා. කා උප්පත්ති? ඉතො කිර අට්ඨාරසාධිකස්ස කප්පසතස්ස මත්ථකෙ අත්ථදස්සී නාම සම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පජ්ජිත්වා සදෙවකං ලොකං සංසාරමහොඝතො තාරෙන්තො එකදිවසං මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං ගඞ්ගාතීරං උපගච්ඡි. තස්මිං කාලෙ අයං ගහපතිකුලෙ නිබ්බත්තො තත්ථ භගවන්තං පස්සිත්වා පසන්නමානසො උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, පාරං ගන්තුකාමත්ථා’’ති පුච්ඡි. භගවා ‘‘ගමිස්සාමා’’ති අවොච. සො තාවදෙව නාවාසඞ්ඝාටං යොජෙත්වා උපනෙසි. සත්ථා තං අනුකම්පන්තො සහ භික්ඛුසඞ්ඝෙන නාවං අභිරුහි. සො සයම්පි අභිරුය්හ සුඛෙනෙව පරතීරං සම්පාපෙත්වා භගවන්තං භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච දුතියදිවසෙ මහාදානං පවත්තෙත්වා අනුගන්ත්වා පසන්නචිත්තො වන්දිත්වා නිවත්ති. සො තෙන පුඤ්ඤකම්මෙන දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉතො තෙරසාධිකකප්පසතස්ස මත්ථකෙ ඛත්තියකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා රාජා අහොසි චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා. සො සත්තෙ සුගතිමග්ගෙ පතිට්ඨාපෙත්වා තතො චුතො එකනවුතිකප්පෙ විපස්සිස්ස භගවතො සාසනෙ පබ්බජිත්වා ධුතධම්මෙ සමාදාය සුසානෙ වසන්තො සමණධම්මං අකාසි. පුන කස්සපස්ස භගවතො කාලෙපි තස්ස සාසනෙ තීහි සහායෙහි සද්ධිං පබ්බජිත්වා වීසතිවස්සසහස්සානි සමණධම්මං කත්වා එකං බුද්ධන්තරං දෙවමනුස්සෙසු සංසරිත්වා ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ රාජගහෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලස්ස පුත්තො හුත්වා නිබ්බත්ති. තස්ස ‘‘සම්භූතො’’ති නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො බ්‍රාහ්මණසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං ගතො. භූමිජො ජෙය්‍යසෙනො අභිරාධනොති තීහි සහායෙහි සද්ධිං භගවතො සන්තිකං ගතො ධම්මදෙසනං සුත්වා පටිලද්ධසද්ධො පබ්බජි. යෙ සන්ධාය වුත්තං –

‘‘භූමිජො ජෙය්‍යසෙනො ච, සම්භූතො අභිරාධනො;

එතෙ ධම්මං අභිඤ්ඤාසුං, සාසනෙ වරතාදිනො’’ති.

අථ සම්භූතො භගවතො සන්තිකෙ කායගතාසතිකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා නිබද්ධං සීතවනෙ වසති. තෙනෙවායස්මා ‘‘සීතවනියො’’ති පඤ්ඤායිත්ථ. තෙන ච සමයෙන වෙස්සවණො මහාරාජා කෙනචිදෙව කරණීයෙන ජම්බුදීපෙ දක්ඛිණදිසාභාගං උද්දිස්ස ආකාසෙන ගච්ඡන්තො ථෙරං අබ්භොකාසෙ නිසීදිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තං දිස්වා විමානතො ඔරුය්හ ථෙරං වන්දිත්වා, ‘‘යදා ථෙරො සමාධිතො වුට්ඨහිස්සති, තදා මම ආගමනං ආරොචෙථ, ආරක්ඛඤ්චස්ස කරොථා’’ති ද්වෙ යක්ඛෙ ආණාපෙත්වා පක්කාමි. තෙ ථෙරස්ස සමීපෙ ඨත්වා මනසිකාරං පටිසංහරිත්වා නිසින්නකාලෙ ආරොචෙසුං. තං සුත්වා ථෙරො ‘‘තුම්හෙ මම වචනෙන වෙස්සවණමහාරාජස්ස කථෙථ, භගවතා අත්තනො සාසනෙ ඨිතානං සතිආරක්ඛා නාම ඨපිතා අත්ථි, සායෙව මාදිසෙ රක්ඛති, ත්වං තත්ථ අප්පොස්සුක්කො හොහි, භගවතො ඔවාදෙ ඨිතානං එදිසාය ආරක්ඛාය කරණීයං නත්ථී’’ති තෙ විස්සජ්ජෙත්වා තාවදෙව විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා විජ්ජාත්තයං සච්ඡාකාසි. තතො වෙස්සවණො නිවත්තමානො ථෙරස්ස සමීපං පත්වා මුඛාකාරසල්ලක්ඛණෙනෙවස්ස කතකිච්චභාවං ඤත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො ආරොචෙත්වා සත්ථු සම්මුඛා ථෙරං අභිත්ථවන්තො –

‘‘සතිආරක්ඛසම්පන්නො, ධිතිමා වීරියසමාහිතො;

අනුජාතො සත්ථු සම්භූතො, තෙවිජ්ජො මච්චුපාරගූ’’ති. –

ඉමාය ගාථාය ථෙරස්ස ගුණෙ වණ්ණෙසි. තෙන වුත්තං අපදානෙ (අප. ථෙර 1.21.15-20) –

‘‘අත්ථදස්සී තු භගවා, ද්විපදින්දො නරාසභො;

පුරක්ඛතො සාවකෙහි, ගඞ්ගාතීරමුපාගමි.

‘‘සමතිත්ති කාකපෙය්‍යා, ගඞ්ගා ආසි දුරුත්තරා;

උත්තාරයිං භික්ඛුසඞ්ඝං, බුද්ධඤ්ච ද්විපදුත්තමං.

‘‘අට්ඨාරසෙ කප්පසතෙ, යං කම්මමකරිං තදා;

දුග්ගතිං නාභිජානාමි, තරණාය ඉදං ඵලං.

‘‘තෙරසෙතො කප්පසතෙ, පඤ්ච සබ්බොභවා අහුං;

සත්තරතනසම්පන්නා, චක්කවත්තී මහබ්බලා.

‘‘පච්ඡිමෙ ච භවෙ අස්මිං, ජාතොහං බ්‍රාහ්මණෙ කුලෙ;

සද්ධිං තීහි සහායෙහි, පබ්බජිං සත්ථු සාසනෙ.

‘‘කිලෙසා ඣාපිතා මය්හං…පෙ… කතං බුද්ධස්ස සාසන’’න්ති.

අථායස්මා සම්භූතො භගවන්තං දස්සනාය ගච්ඡන්තෙ භික්ඛූ දිස්වා ‘‘ආවුසො, මම වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දථ, එවඤ්ච වදෙථා’’ති වත්වා ධම්මාධිකරණං අත්තනො සත්ථු අවිහෙඨිතභාවං පකාසෙන්තො ‘‘යො සීතවන’’න්ති ගාථමාහ. තෙ භික්ඛූ භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා සම්භූතත්ථෙරස්ස සාසනං සම්පවෙදෙන්තා, ‘‘ආයස්මා, භන්තෙ, සම්භූතො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දති, එවඤ්ච වදතී’’ති වත්වා තං ගාථං ආරොචෙසුං, තං සුත්වා භගවා ‘‘පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, සම්භූතො භික්ඛු පච්චපාදි ධම්මස්සානුධම්මං, න ච මං ධම්මාධිකරණං විහෙඨෙති. වෙස්සවණෙන තස්සත්ථො මය්හං ආරොචිතා’’ති ආහ.

6. යං පන තෙ භික්ඛූ සම්භූතත්ථෙරෙන වුත්තං ‘‘යො සීතවන’’න්ති ගාථං සත්ථු නිවෙදෙසුං. තත්ථ සීතවනන්ති එවංනාමකං රාජගහසමීපෙ මහන්තං භෙරවසුසානවනං. උපගාති නිවාසනවසෙන උපගච්ඡි. එතෙන භගවතා අනුඤ්ඤාතං පබ්බජිතානුරූපං නිවාසනට්ඨානං දස්සෙති. භික්ඛූති සංසාරභයස්ස ඉක්ඛනතො භින්නකිලෙසතාය ච භික්ඛු. එකොති අදුතියො, එතෙන කායවිවෙකං දස්සෙති. සන්තුසිතොති සන්තුට්ඨො. එතෙන චතුපච්චයසන්තොසලක්ඛණං අරියවංසං දස්සෙති. සමාහිතත්තොති උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා සමාහිතචිත්තො, එතෙන චිත්තවිවෙකභාවනාමුඛෙන භාවනාරාමං අරියවංසං දස්සෙති. විජිතාවීති සාසනෙ සම්මාපටිපජ්ජන්තෙන විජෙතබ්බං කිලෙසගණං විජිත්වා ඨිතො, එතෙන උපධිවිවෙකං දස්සෙති. භයහෙතූනං කිලෙසානං අපගතත්තා අපෙතලොමහංසො, එතෙන සම්මාපටිපත්තියා ඵලං දස්සෙති. රක්ඛන්ති රක්ඛන්තො. කායගතාසතින්ති කායාරම්මණං සතිං, කායගතාසතිකම්මට්ඨානං පරිබ්‍රූහනවසෙන අවිස්සජ්ජෙන්තො. ධිතිමාති ධීරො, සමාහිතත්තං විජිතාවිභාවතං වා උපාදාය පටිපත්තිදස්සනමෙතං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – සො භික්ඛු විවෙකසුඛානුපෙක්ඛාය එකො සීතවනං උපාගමි, උපාගතො ච ලොලභාවාභාවතො සන්තුට්ඨො ධිතිමා කායගතාසතිකම්මට්ඨානං භාවෙන්තො තථාධිගතං ඣානං පාදකං කත්වා ආරද්ධවිපස්සනං උස්සුක්කාපෙත්වා අධිගතෙන අග්ගමග්ගෙන සමාහිතො විජිතාවී ච හුත්වා කතකිච්චතාය භයහෙතූනං සබ්බසො අපගතත්තා අපෙතලොමහංසො ජාතොති.

සීතවනියත්ථෙරගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.