8. සල්ලසුත්තවණ්ණනා

580. අනිමිත්තන්ති සල්ලසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවතො කිර උපට්ඨාකො එකො උපාසකො, තස්ස පුත්තො කාලමකාසි. සො පුත්තසොකාභිභූතො සත්තාහං නිරාහාරො අහොසි. තං අනුකම්පන්තො භගවා තස්ස ඝරං ගන්ත්වා සොකවිනොදනත්ථං ඉමං සුත්තමභාසි.

තත්ථ අනිමත්තන්ති කිරියාකාරනිමිත්තවිරහිතං. යථා හි ‘‘යදාහං අක්ඛිං වා නිඛණිස්සාමි, භමුකං වා උක්ඛිපිස්සාමි, තෙන නිමිත්තෙන තං භණ්ඩං අවහරා’’තිආදීසු කිරියාකාරනිමිත්තමත්ථි, න එවං ජීවිතෙ. න හි සක්කා ලද්ධුං ‘‘යාවාහං ඉදං වා ඉදං වා කරොමි, තාව ත්වං ජීව, මා මීයා’’ති. අනඤ්ඤාතන්ති අතො එව න සක්කා එකංසෙන අඤ්ඤාතුං ‘‘එත්තකං වා එත්තකං වා කාලං ඉමිනා ජීවිතබ්බ’’න්ති ගතියා ආයුපරියන්තවසෙන වා. යථා හි චාතුමහාරාජිකාදීනං පරිමිතං ආයු, න තථා මච්චානං, එවම්පි එකංසෙන අනඤ්ඤාතං.

කසිරන්ති අනෙකපච්චයපටිබද්ධවුත්තිභාවතො කිච්ඡං න සුඛයාපනීයං. තථා හි තං අස්සාසපටිබද්ධඤ්ච, පස්සාසපටිබද්ධඤ්ච, මහාභූතපටිබද්ධඤ්ච, කබළීකාරාහාරපටිබද්ධඤ්ච, උස්මාපටිබද්ධඤ්ච, විඤ්ඤාණපටිබද්ධඤ්ච. අනස්සසන්තොපි හි න ජීවති අපස්සසන්තොපි. චතූසු ච ධාතූසු කට්ඨමුඛාදිආසීවිසදට්ඨො විය කායො පථවීධාතුප්පකොපෙන තාව ථද්ධො හොති කලිඞ්ගරසදිසො. යථාහ –

‘‘පත්ථද්ධො භවතී කායො, දට්ඨො කට්ඨමුඛෙන වා;

පථවීධාතුප්පකොපෙන, හොති කට්ඨමුඛෙව සො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 584);

ආපොධාතුප්පකොපෙන පූතිභාවං ආපජ්ජිත්වා පග්ඝරිතපුබ්බමංසලොහිතො අට්ඨිචම්මාවසෙසො හොති. යථාහ –

‘‘පූතිකො භවතී කායො, දට්ඨො පූතිමුඛෙන වා;

ආපොධාතුප්පකොපෙන, හොති පූතිමුඛෙව සො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 584);

තෙජොධාතුප්පකොපෙන අඞ්ගාරකාසුයං පක්ඛිත්තො විය සමන්තා පරිඩය්හති. යථාහ –

‘‘සන්තත්තො භවතී කායො, දට්ඨො අග්ගිමුඛෙන වා;

තෙජොධාතුප්පකොපෙන, හොති අග්ගිමුඛෙව සො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 584);

වායොධාතුප්පකොපෙන සඤ්ඡිජ්ජමානසන්ධිබන්ධනො පාසාණෙහි කොට්ටෙත්වා සඤ්චුණ්ණියමානට්ඨිකො විය ච හොති. යථාහ –

‘‘සඤ්ඡින්නො භවතී කායො, දට්ඨො සත්ථමුඛෙන වා;

වායොධාතුප්පකොපෙන, හොති සත්ථමුඛෙව සො’’ති. (ධ. ස. අට්ඨ. 584);

ධාතුප්පකොපබ්‍යාපන්නකායොපි ච න ජීවති. යදා පන තා ධාතුයො අඤ්ඤමඤ්ඤං පතිට්ඨානාදිකිච්චං සාධෙන්තාපි සමං වහන්ති, තදා ජීවිතං පවත්තති. එවං මහාභූතපටිබද්ධඤ්ච ජීවිතං. දුබ්භික්ඛාදීසු පන ආහාරුපච්ඡෙදෙන සත්තානං ජීවිතක්ඛයො පාකටො එව. එවං කබළීකාරාහාරපටිබද්ධඤ්ච ජීවිතං. තථා අසිතපීතාදිපරිපාකෙ කම්මජතෙජෙ ඛීණෙ සත්තා ජීවිතක්ඛයං පාපුණන්තාපි පාකටා එව. එවං උස්මාපටිබද්ධඤ්ච ජීවිතං. විඤ්ඤාණෙ පන නිරුද්ධෙ නිරුද්ධතො පභුති සත්තානං න හොති ජීවිතන්ති එවම්පි ලොකෙ පාකටමෙව. එවං විඤ්ඤාණපටිබද්ධඤ්ච ජීවිතං. එවං අනෙකපච්චයපටිබද්ධවුත්තිභාවතො කසිරං වෙදිතබ්බං.

පරිත්තඤ්චාති අප්පකං, දෙවානං ජීවිතං උපනිධාය තිණග්ගෙ උස්සාවබින්දුසදිසං, චිත්තක්ඛණතො උද්ධං අභාවෙන වා පරිත්තං. අතිදීඝායුකොපි හි සත්තො අතීතෙන චිත්තෙන ජීවිත්ථ න ජීවති න ජීවිස්සති, අනාගතෙන ජීවිස්සති න ජීවති න ජීවිත්ථ, පච්චුප්පන්නෙන ජීවති න ජීවිත්ථ න ජීවිස්සති. වුත්තඤ්චෙතං –

‘‘ජීවිතං අත්තභාවො ච, සුඛදුක්ඛා ච කෙවලා;

එකචිත්තසමායුත්තා, ලහුසො වත්තතෙ ඛණො.

‘‘චුල්ලාසීතිසහස්සානි, කප්පා තිට්ඨන්ති යෙ මරූ;

නත්වෙව තෙපි ජීවන්ති, ද්වීහි චිත්තෙහි සංයුතා’’ති. (මහානි. 10);

තඤ්ච දුක්ඛෙන සංයුතන්ති තඤ්ච ජීවිතං එවං අනිමිත්තමනඤ්ඤාතං කසිරං පරිත්තඤ්ච සමානම්පි සීතුණ්හඩංසමකසාදිසම්ඵස්සඛුප්පිපාසාසඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛදුක්ඛදුක්ඛෙහි සංයුතං. කිං වුත්තං හොති? යස්මා ඊදිසං මච්චානං ජීවිතං, තස්මා ත්වං යාව තං පරික්ඛයං න ගච්ඡති, තාව ධම්මචරියමෙව බ්‍රූහය, මා පුත්තමනුසොචාති.

581. අථාපි මඤ්ඤෙය්‍යාසි ‘‘සබ්බූපකරණෙහි පුත්තං අනුරක්ඛන්තස්සාපි මෙ සො මතො, තෙන සොචාමී’’ති, එවම්පි මා සොචි. න හි සො උපක්කමො අත්ථි, යෙන ජාතා න මිය්‍යරෙ, න හි සක්කා කෙනචි උපක්කමෙන ජාතා සත්තා මා මරන්තූති රක්ඛිතුන්ති වුත්තං හොති. තතො යස්මා සො ‘‘ජරං පත්වා නාම, භන්තෙ, මරණං අනුරූපං, අතිදහරො මෙ පුත්තො මතො’’ති චින්තෙසි, තස්මා ආහ ‘‘ජරම්පි පත්වා මරණං, එවංධම්මා හි පාණිනො’’ති, ජරං පත්වාපි අප්පත්වාපි මරණං, නත්ථි එත්ථ නියමොති වුත්තං හොති.

582. ඉදානි තමත්ථං නිදස්සනෙන සාධෙන්තො ‘‘ඵලානමිව පක්කාන’’න්තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යථා ඵලානං පක්කානං යස්මා සූරියුග්ගමනතො පභුති සූරියාතපෙන සන්තප්පමානෙ රුක්ඛෙ පථවිරසො ච ආපොරසො ච පත්තතො සාඛං සාඛතො ඛන්ධං ඛන්ධතො මූලන්ති එවං අනුක්කමෙන මූලතො පථවිමෙව පවිසති, ඔගමනතො පභුති පන පථවිතො මූලං මූලතො ඛන්ධන්ති එවං අනුක්කමෙන සාඛාපත්තපල්ලවාදීනි පුන ආරොහති, එවං ආරොහන්තො ච පරිපාකගතෙ ඵලෙ වණ්ටමූලං න පවිසති. අථ සූරියාතපෙන තප්පමානෙ වණ්ටමූලෙ පරිළාහො උප්පජ්ජති. තෙන තානි ඵලානි පාතො පාතො නිච්චකාලං පතන්ති, නෙසං පාතො පතනතො භයං හොති, පතනා භයං හොතීති අත්ථො. එවං ජාතානං මච්චානං නිච්චං මරණතො භයං. පක්කඵලසදිසා හි සත්තාති.

583-6. කිඤ්ච භිය්‍යො ‘‘යථාපි කුම්භකාරස්ස…පෙ… ජීවිත’’න්ති. තස්මා ‘‘දහරා ච…පෙ… පරායණා’’ති එවං ගණ්හ, එවඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘තෙසං මච්චු…පෙ… ඤාතී වා පන ඤාතකෙ’’ති එවම්පි ගණ්හ. යස්මා ච න පිතා තායතෙ පුත්තං, ඤාතී වා පන ඤාතකෙ, තස්මා පෙක්ඛතංයෙව…පෙ… නීයති.

තත්ථ අයං යොජනා – පස්සමානානංයෙව ඤාතීනං ‘‘අම්ම, තාතා’’තිආදිනා නයෙන පුථු අනෙකප්පකාරකං ලාලපතංයෙව මච්චානං එකමෙකො මච්චො යථා ගො වජ්ඣො එවං නීයති, එවං පස්ස, උපාසක, යාව අතාණො ලොකොති.

587. තත්ථ යෙ බුද්ධපච්චෙකබුද්ධාදයො ධිතිසම්පන්නා, තෙ ‘‘එවමබ්භාහතො ලොකො මච්චුනා ච ජරාය ච, සො න සක්කා කෙනචි පරිත්තාණං කාතු’’න්ති යස්මා ජානන්ති, තස්මා ධීරා න සොචන්ති විදිත්වා ලොකපරියායං. ඉමං ලොකසභාවං ඤත්වා න සොචන්තීති වුත්තං හොති.

588. ත්වං පන යස්ස මග්ගං…පෙ… පරිදෙවසි. කිං වුත්තං හොති? යස්ස මාතුකුච්ඡිං ආගතස්ස ආගතමග්ගං වා ඉතො චවිත්වා අඤ්ඤත්ථ ගතස්ස ගතමග්ගං වා න ජානාසි, තස්ස ඉමෙ උභො අන්තෙ අසම්පස්සං නිරත්ථං පරිදෙවසි. ධීරා පන තෙ පස්සන්තා විදිත්වා ලොකපරියායං න සොචන්තීති.

589. ඉදානි ‘‘නිරත්ථං පරිදෙවසී’’ති එත්ථ වුත්තපරිදෙවනාය නිරත්ථකභාවං සාධෙන්තො ‘‘පරිදෙවයමානො චෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ උදබ්බහෙති උබ්බහෙය්‍ය ධාරෙය්‍ය, අත්තනි සඤ්ජනෙය්‍යාති අත්ථො. සම්මූළ්හො හිංසමත්තානන්ති සම්මූළ්හො හුත්වා අත්තානං බාධෙන්තො. කයිරා චෙ නං විචක්ඛණොති යදි තාදිසො කඤ්චි අත්ථං උදබ්බහෙ, විචක්ඛණොපි නං පරිදෙවං කරෙය්‍ය.

590. න හි රුණ්ණෙනාති එත්ථායං යොජනා – න පන කොචි රුණ්ණෙන වා සොකෙන වා චෙතසො සන්තිං පප්පොති, අපිච ඛො පන රොදතො සොචතො ච භිය්‍යො අස්ස උප්පජ්ජතෙ දුක්ඛං, සරීරඤ්ච දුබ්බණ්ණියාදීහි උපහඤ්ඤතීති.

591. න තෙන පෙතාති තෙන පරිදෙවනෙන කාලකතා න පාලෙන්ති න යාපෙන්ති, න තං තෙසං උපකාරාය හොති. තස්මා නිරත්ථා පරිදෙවනාති.

592. න කෙවලඤ්ච නිරත්ථා, අනත්ථම්පි ආවහති. කස්මා? යස්මා සොකමප්පජහං …පෙ… වසමන්වගූ. තත්ථ අනුත්ථුනන්තොති අනුසොචන්තො. වසමන්වගූති වසං ගතො.

593. එවම්පි නිරත්ථකත්තං අනත්ථාවහත්තඤ්ච සොකස්ස දස්සෙත්වා ඉදානි සොකවිනයත්ථං ඔවදන්තො ‘‘අඤ්ඤෙපි පස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ගමිනෙති ගමිකෙ, පරලොකගමනසජ්ජෙ ඨිතෙති වුත්තං හොති. ඵන්දන්තෙවිධ පාණිනොති මරණභයෙන ඵන්දමානෙයෙව ඉධ සත්තෙ.

594. යෙන යෙනාති යෙනාකාරෙන මඤ්ඤන්ති ‘‘දීඝායුකො භවිස්සති, අරොගො භවිස්සතී’’ති. තතො තං අඤ්ඤථායෙව හොති, සො එවං මඤ්ඤිතො මරතිපි, රොගීපි හොති. එතාදිසො අයං විනාභාවො මඤ්ඤිතප්පච්චනීකෙන හොති, පස්ස, උපාසක, ලොකසභාවන්ති එවමෙත්ථ අධිප්පායයොජනා වෙදිතබ්බා.

596. අරහතො සුත්වාති ඉමං එවරූපං අරහතො ධම්මදෙසනං සුත්වා. නෙසො ලබ්භා මයා ඉතීති සො පෙතො ‘‘ඉදානි මයා පුන ජීවතූ’’ති න ලබ්භා ඉති පරිජානන්තො, විනෙය්‍ය පරිදෙවිතන්ති වුත්තං හොති.

597. කිඤ්ච භිය්‍යො – ‘‘යථා සරණමාදිත්තං…පෙ… ධංසයෙ’’ති. තත්ථ ධීරො ධිතිසම්පදාය, සපඤ්ඤො සාභාවිකපඤ්ඤාය, පණ්ඩිතො බාහුසච්චපඤ්ඤාය, කුසලො චින්තකජාතිකතාය වෙදිතබ්බො. චින්තාමයසුතමයභාවනාමයපඤ්ඤාහි වා යොජෙතබ්බං.

598-9. න කෙවලඤ්ච සොකමෙව, පරිදෙවං…පෙ… සල්ලමත්තනො. තත්ථ පජප්පන්ති තණ්හං. දොමනස්සන්ති චෙතසිකදුක්ඛං. අබ්බහෙති උද්ධරෙ. සල්ලන්ති එතමෙව තිප්පකාරං දුන්නීහරණට්ඨෙන අන්තොවිජ්ඣනට්ඨෙන ච සල්ලං. පුබ්බෙ වුත්තං සත්තවිධං රාගාදිසල්ලං වා. එතස්මිඤ්හි අබ්බූළ්හෙ සල්ලෙ අබ්බූළ්හසල්ලො…පෙ… නිබ්බුතොති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. තත්ථ අසිතොති තණ්හාදිට්ඨීහි අනිස්සිතො. පප්පුය්‍යාති පාපුණිත්වා. සෙසං ඉධ ඉතො පුබ්බෙ වුත්තත්තා උත්තානත්ථමෙව, තස්මා න වණ්ණිතං.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය සල්ලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.