1. පබ්බජ්ජාසුත්තවණ්ණනා

408. පබ්බජ්ජං කිත්තයිස්සාමීති පබ්බජ්ජාසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවති කිර සාවත්ථියං විහරන්තෙ ආයස්මතො ආනන්දස්ස පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘සාරිපුත්තාදීනං මහාසාවකානං පබ්බජ්ජා කිත්තිතා, තං භික්ඛූ ච උපාසකා ච ජානන්ති. භගවතො පන අකිත්තිතා, යංනූනාහං කිත්තෙය්‍ය’’න්ති. සො ජෙතවනවිහාරෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා චිත්තබීජනිං ගහෙත්වා භික්ඛූනං භගවතො පබ්බජ්ජං කිත්තෙන්තො ඉමං සුත්තමභාසි.

තත්ථ යස්මා පබ්බජ්ජං කිත්තෙන්තෙන යථා පබ්බජි, තං කිත්තෙතබ්බං. යථා ච පබ්බජි, තං කිත්තෙන්තෙන යථා වීමංසමානො පබ්බජ්ජං රොචෙසි, තං කිත්තෙතබ්බං. තස්මා ‘‘පබ්බජ්ජං කිත්තයිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘යථා පබ්බජී’’තිආදිමාහ. චක්ඛුමාති පඤ්චහි චක්ඛූහි චක්ඛුමා චක්ඛුසම්පන්නොති අත්ථො. සෙසමාදිගාථාය උත්තානමෙව.

409. ඉදානි ‘‘යථා වීමංසමානො’’ති තමත්ථං පකාසෙන්තො ආහ ‘‘සම්බාධොය’’න්ති. තත්ථ සම්බාධොති පුත්තදාරාදිසම්පීළනෙන කිලෙසසම්පීළනෙන ච කුසලකිරියාය ඔකාසරහිතො. රජස්සායතනන්ති කම්බොජාදයො විය අස්සාදීනං, රාගාදිරජස්ස උප්පත්තිදෙසො. අබ්භොකාසොති වුත්තසම්බාධපටිපක්ඛභාවෙන ආකාසො විය විවටා. ඉති දිස්වාන පබ්බජීති ඉති ඝරාවාසපබ්බජ්ජාසු බ්‍යාධිජරාමරණෙහි සුට්ඨුතරං චොදියමානහදයො ආදීනවමානිසංසඤ්ච වීමංසිත්වා, මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛමිත්වා, අනොමානදීතීරෙ ඛග්ගෙන කෙසෙ ඡින්දිත්වා, තාවදෙව ච ද්වඞ්ගුලමත්තසණ්ඨිතසමණසාරුප්පකෙසමස්සු හුත්වා ඝටිකාරෙන බ්‍රහ්මුනා උපනීතෙ අට්ඨ පරික්ඛාරෙ ගහෙත්වා ‘‘එවං නිවාසෙතබ්බං පාරුපිතබ්බ’’න්ති කෙනචි අනනුසිට්ඨො අනෙකජාතිසහස්සපවත්තිතෙන අත්තනො පබ්බජ්ජාචිණ්ණෙනෙව සික්ඛාපියමානො පබ්බජි. එකං කාසාවං නිවාසෙත්වා එකං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා එකං චීවරං ඛන්ධෙ කරිත්වා මත්තිකාපත්තං අංසෙ ආලග්ගෙත්වා පබ්බජිතවෙසං අධිට්ඨාසීති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව.

410. එවං භගවතො පබ්බජ්ජං කිත්තෙත්වා තතො පරං පබ්බජිතපටිපත්තිං අනොමානදීතීරං හිත්වා පධානාය ගමනඤ්ච පකාසෙතුං ‘‘පබ්බජිත්වාන කායෙනා’’තිආදිං සබ්බමභාසි. තත්ථ කායෙන පාපකම්මං විවජ්ජයීති තිවිධං කායදුච්චරිතං වජ්ජෙසි. වචීදුච්චරිතන්ති චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං. ආජීවං පරිසොධයීති මිච්ඡාජීවං හිත්වා සම්මාජීවමෙව පවත්තයි.

411. එවං ආජීවට්ඨමකසීලං සොධෙත්වා අනොමානදීතීරතො තිංසයොජනප්පමාණං සත්තාහෙන අගමා රාජගහං බුද්ධො. තත්ථ කිඤ්චාපි යදා රාජගහං අගමාසි, තදා බුද්ධො න හොති, තථාපි බුද්ධස්ස පුබ්බචරියාති කත්වා එවං වත්තුං ලබ්භති – ‘‘ඉධ රාජා ජාතො, ඉධ රජ්ජං අග්ගහෙසී’’තිආදි ලොකියවොහාරවචනං විය. මගධානන්ති මගධානං ජනපදස්ස නගරන්ති වුත්තං හොති. ගිරිබ්බජන්ති ඉදම්පි තස්ස නාමං. තඤ්හි පණ්ඩවගිජ්ඣකූටවෙභාරඉසිගිලිවෙපුල්ලනාමකානං පඤ්චන්නං ගිරීනං මජ්ඣෙ වජො විය ඨිතං, තස්මා ‘‘ගිරිබ්බජ’’න්ති වුච්චති. පිණ්ඩාය අභිහාරෙසීති භික්ඛත්ථාය තස්මිං නගරෙ චරි. සො කිර නගරද්වාරෙ ඨත්වා චින්තෙසි – ‘‘සචාහං රඤ්ඤො බිම්බිසාරස්ස අත්තනො ආගමනං නිවෙදෙය්‍යං, ‘සුද්ධොදනස්ස පුත්තො සිද්ධත්ථො නාම කුමාරො ආගතො’ති බහුම්පි මෙ පච්චයං අභිහරෙය්‍ය. න ඛො පන මෙ තං පතිරූපං පබ්බජිතස්ස ආරොචෙත්වා පච්චයගහණං, හන්දාහං පිණ්ඩාය චරාමී’’ති දෙවදත්තියං පංසුකූලචීවරං පාරුපිත්වා මත්තිකාපත්තං ගහෙත්වා පාචීනද්වාරෙන නගරං පවිසිත්වා අනුඝරං පිණ්ඩාය අචරි. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘පිණ්ඩාය අභිහාරෙසී’’ති. ආකිණ්ණවරලක්ඛණොති සරීරෙ ආකිරිත්වා විය ඨපිතවරලක්ඛණො විපුලවරලක්ඛණො වා. විපුලම්පි හි ‘‘ආකිණ්ණ’’න්ති වුච්චති. යථාහ – ‘‘ආකිණ්ණලුද්දො පුරිසො, ධාතිචෙලංව මක්ඛිතො’’ති (ජා. 1.6.118; 1.9.106). විපුලලුද්දොති අත්ථො.

412. තමද්දසාති තතො කිර පුරිමානි සත්ත දිවසානි නගරෙ නක්ඛත්තං ඝොසිතං අහොසි. තං දිවසං පන ‘‘නක්ඛත්තං වීතිවත්තං, කම්මන්තා පයොජෙතබ්බා’’ති භෙරි චරි. අථ මහාජනො රාජඞ්ගණෙ සන්නිපති. රාජාපි ‘‘කම්මන්තං සංවිදහිස්සාමී’’ති සීහපඤ්ජරං විවරිත්වා බලකායං පස්සන්තො තං පිණ්ඩාය අභිහාරෙන්තං මහාසත්තං අද්දස. තෙනාහ ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘තමද්දසා බිම්බිසාරො, පාසාදස්මිං පතිට්ඨිතො’’ති. ඉමමත්ථං අභාසථාති ඉමං අත්ථං අමච්චානං අභාසි.

413. ඉදානි තං තෙසං අමච්චානං භාසිතමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘ඉමං භොන්තො’’ති. තත්ථ ඉමන්ති සො රාජා බොධිසත්තං දස්සෙති, භොන්තොති අමච්චෙ ආලපති. නිසාමෙථාති පස්සථ. අභිරූපොති දස්සනීයඞ්ගපච්චඞ්ගො. බ්‍රහ්මාති ආරොහපරිණාහසම්පන්නො. සුචීති පරිසුද්ධඡවිවණ්ණො. චරණෙනාති ගමනෙන.

414-5. නීචකුලාමිවාති නීචකුලා ඉව පබ්බජිතො න හොතීති අත්ථො. මකාරො පදසන්ධිකරො. කුහිං භික්ඛු ගමිස්සතීති අයං භික්ඛු කුහිං ගමිස්සති, අජ්ජ කත්ථ වසිස්සතීති ජානිතුං රාජදූතා සීඝං ගච්ඡන්තු. දස්සනකාමා හි මයං අස්සාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ආහ. ගුත්තද්වාරො ඔක්ඛිත්තචක්ඛුතාය, සුසංවුතො සතියා. ගුත්තද්වාරො වා සතියා, සුසංවුතො පාසාදිකෙන සඞ්ඝාටිචීවරධාරණෙන.

416. ඛිප්පං පත්තං අපූරෙසීති සම්පජානත්තා පතිස්සතත්තා ච අධිකං අගණ්හන්තො ‘‘අලං එත්තාවතා’’ති අජ්ඣාසයපූරණෙන ඛිප්පං පත්තං අපූරෙසි. මුනීති මොනත්ථාය පටිපන්නත්තා අප්පත්තමුනිභාවොපි මුනිඉච්චෙව වුත්තො, ලොකවොහාරෙන වා. ලොකියා හි අමොනසම්පත්තම්පි පබ්බජිතං ‘‘මුනී’’ති භණන්ති. පණ්ඩවං අභිහාරෙසීති තං පබ්බතං අභිරුහි. සො කිර මනුස්සෙ පුච්ඡි ‘‘ඉමස්මිං නගරෙ පබ්බජිතා කත්ථ වසන්තී’’ති. අථස්ස තෙ ‘‘පණ්ඩවස්ස උපරි පුරත්ථාභිමුඛපබ්භාරෙ’’ති ආරොචෙසුං. තස්මා තමෙව පණ්ඩවං අභිහාරෙසි ‘‘එත්ථ වාසො භවිස්සතී’’ති එවං චින්තෙත්වා.

419-23. බ්‍යග්ඝුසභොව සීහොව ගිරිගබ්භරෙති ගිරිගුහායං බ්‍යග්ඝො විය උසභො විය සීහො විය ච නිසින්නොති අත්ථො. එතෙ හි තයො සෙට්ඨා විගතභයභෙරවා ගිරිගබ්භරෙ නිසීදන්ති, තස්මා එවං උපමං අකාසි. භද්දයානෙනාති හත්ථිඅස්සරථසිවිකාදිනා උත්තමයානෙන. සයානභූමිං යායිත්වාති යාවතිකා භූමි හත්ථිඅස්සාදිනා යානෙන සක්කා ගන්තුං, තං ගන්ත්වා. ආසජ්ජාති පත්වා, සමීපමස්ස ගන්ත්වාති අත්ථො. උපාවිසීති නිසීදි. යුවාති යොබ්බනසම්පන්නො. දහරොති ජාතියා තරුණො. පඨමුප්පත්තිකො සුසූති තදුභයවිසෙසනමෙව. යුවා සුසූති අතියොබ්බනො. පඨමුප්පත්තිකොති පඨමෙනෙව යොබ්බනවෙසෙන උට්ඨිතො. දහරො චාසීති සති ච දහරත්තෙ සුසු බාලකො විය ඛායසීති.

424-5. අනීකග්ගන්ති බලකායං සෙනාමුඛං. දදාමි භොගෙ භුඤ්ජස්සූති එත්ථ ‘‘අහං තෙ අඞ්ගමගධෙසු යාවිච්ඡසි, තාව දදාමි භොගෙ. තං ත්වං සොභයන්තො අනීකග්ගං නාගසඞ්ඝපුරක්ඛතො භුඤ්ජස්සූ’’ති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො. උජුං ජනපදො රාජාති ‘‘දදාමි භොගෙ භුඤ්ජස්සු, ජාතිං අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති එවං කිර වුත්තො මහාපුරිසො චින්තෙසි – ‘‘සචෙ අහං රජ්ජෙන අත්ථිකො අස්සං, චාතුමහාරාජිකාදයොපි මං අත්තනො අත්තනො රජ්ජෙන නිමන්තෙය්‍යුං, ගෙහෙ ඨිතො එව වා චක්කවත්තිරජ්ජං කාරෙය්‍යං. අයං පන රාජා අජානන්තො එවමාහ – ‘හන්දාහං, තං ජානාපෙමී’’’ති බාහං උච්චාරෙත්වා අත්තනො ආගතදිසාභාගං නිද්දිසන්තො ‘‘උජුං ජනපදො රාජා’’තිආදිමාහ. තත්ථ හිමවන්තස්ස පස්සතොති භණන්තො සස්සසම්පත්තිවෙකල්ලාභාවං දස්සෙති. හිමවන්තඤ්හි නිස්සාය පාසාණවිවරසම්භවා මහාසාලාපි පඤ්චහි වුද්ධීහි වඩ්ඪන්ති, කිමඞ්ගං පන ඛෙත්තෙ වුත්තානි සස්සානි. ධනවීරියෙන සම්පන්නොති භණන්තො සත්තහි රතනෙහි අවෙකල්ලත්තං, පරරාජූහි අතක්කනීයං වීරපුරිසාධිට්ඨිතභාවඤ්චස්ස දස්සෙති. කොසලෙසු නිකෙතිනොති භණන්තො නවකරාජභාවං පටික්ඛිපති. නවකරාජා හි නිකෙතීති න වුච්චති. යස්ස පන ආදිකාලතො පභුති අන්වයවසෙන සො එව ජනපදො නිවාසො, සො නිකෙතීති වුච්චති. තථාරූපො ච රාජා සුද්ධොදනො, යං සන්ධායාහ ‘‘කොසලෙසු නිකෙතිනො’’ති. තෙන අන්වයාගතම්පි භොගසම්පත්තිං දීපෙති.

426. එත්තාවතා අත්තනො භොගසම්පත්තිං දීපෙත්වා ‘‘ආදිච්චා නාම ගොත්තෙන, සාකියා නාම ජාතියා’’ති ඉමිනා ජාතිසම්පත්තිඤ්ච ආචික්ඛිත්වා යං වුත්තං රඤ්ඤා ‘‘දදාමි භොගෙ භුඤ්ජස්සූ’’ති, තං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘තම්හා කුලා පබ්බජිතොම්හි, න කාමෙ අභිපත්ථය’’න්ති. යදි හි අහං කාමෙ අභිපත්ථයෙය්‍යං, න ඊදිසං ධනවීරියසම්පන්නං ද්වාසීතිසහස්සවීරපුරිසසමාකුලං කුලං ඡඩ්ඩෙත්වා පබ්බජෙය්‍යන්ති අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායො.

427. එවං රඤ්ඤො වචනං පටික්ඛිපිත්වා තතො පරං අත්තනො පබ්බජ්ජාහෙතුං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘කාමෙස්වාදීනවං දිස්වා, නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතො’’ති. එතං ‘‘පබ්බජිතොම්හී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධිතබ්බං. තත්ථ දට්ඨූති දිස්වා. සෙසමෙත්ථ ඉතො පුරිමගාථාසු ච යං යං න විචාරිතං, තං තං සබ්බං උත්තානත්ථත්තා එව න විචාරිතන්ති වෙදිතබ්බං. එවං අත්තනො පබ්බජ්ජාහෙතුං වත්වා පධානත්ථාය ගන්තුකාමො රාජානං ආමන්තෙන්තො ආහ – ‘‘පධානාය ගමිස්සාමි, එත්ථ මෙ රඤ්ජතී මනො’’ති. තස්සත්ථො – යස්මාහං, මහාරාජ, නෙක්ඛම්මං දට්ඨු ඛෙමතො පබ්බජිතො, තස්මා තං පරමත්ථනෙක්ඛම්මං නිබ්බානාමතං සබ්බධම්මානං අග්ගට්ඨෙන පධානං පත්ථෙන්තො පධානත්ථාය ගමිස්සාමි, එත්ථ මෙ පධානෙ රඤ්ජති මනො, න කාමෙසූති. එවං වුත්තෙ කිර රාජා බොධිසත්තං ආහ – ‘‘පුබ්බෙව මෙතං, භන්තෙ, සුතං ‘සුද්ධොදනරඤ්ඤො කිර පුත්තො සිද්ධත්ථකුමාරො චත්තාරි පුබ්බනිමිත්තානි දිස්වා පබ්බජිත්වා බුද්ධො භවිස්සතී’ති, සොහං, භන්තෙ, තුම්හාකං අධිමුත්තිං දිස්වා එවංපසන්නො ‘අද්ධා බුද්ධත්තං පාපුණිස්සථා’ති. සාධු, භන්තෙ, බුද්ධත්තං පත්වා පඨමං මම විජිතං ඔක්කමෙය්‍යාථා’’ති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය පබ්බජ්ජාසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.