6. කපිලසුත්ත-(ධම්මචරියසුත්ත)-වණ්ණනා

ධම්මචරියන්ති කපිලසුත්තං. කා උප්පත්ති? හෙමවතසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව පරිනිබ්බුතෙ කස්සපෙ භගවති ද්වෙ කුලපුත්තා භාතරො නික්ඛමිත්වා සාවකානං සන්තිකෙ පබ්බජිංසු. ජෙට්ඨො සොධනො නාම, කනිට්ඨො කපිලො නාම. තෙසං මාතා සාධනී නාම, කනිට්ඨභගිනී තාපනා නාම. තාපි භික්ඛුනීසු පබ්බජිංසු. තතො තෙ ද්වෙපි හෙමවතසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව ‘‘සාසනෙ කති ධුරානී’’ති පුච්ඡිත්වා සුත්වා ච ජෙට්ඨො ‘‘වාසධුරං පූරෙස්සාමී’’ති පඤ්ච වස්සානි ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ වසිත්වා පඤ්චවස්සො හුත්වා යාව අරහත්තං, තාව කම්මට්ඨානං සුත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා වායමන්තො අරහත්තං පාපුණි. කපිලො ‘‘අහං තාව තරුණො, වුඩ්ඪකාලෙ වාසධුරං පරිපූරෙස්සාමී’’ති ගන්ථධුරං ආරභිත්වා තෙපිටකො අහොසි. තස්ස පරියත්තිං නිස්සාය පරිවාරො, පරිවාරං නිස්සාය ලාභො ච උදපාදි.

සො බාහුසච්චමදෙන මත්තො පණ්ඩිතමානී අනඤ්ඤාතෙපි අඤ්ඤාතමානී හුත්වා පරෙහි වුත්තං කප්පියම්පි අකප්පියං, අකප්පියම්පි කප්පියං, සාවජ්ජම්පි අනවජ්ජං, අනවජ්ජම්පි සාවජ්ජන්ති භණති. සො පෙසලෙහි භික්ඛූහි, ‘‘මා, ආවුසො කපිල, එවං අවචා’’තිආදිනා නයෙන ඔවදියමානො ‘‘තුම්හෙ කිං ජානාථ රිත්තමුට්ඨිසදිසා’’තිආදීහි වචනෙහි ඛුංසෙන්තො වම්භෙන්තොයෙව චරති. භික්ඛූ තස්ස භාතුනො සොධනත්ථෙරස්සාපි එතමත්ථං ආරොචෙසුං. සොපි නං උපසඞ්කමිත්වා ආහ – ‘‘ආවුසො කපිල, සාසනස්ස ආයු නාම තුම්හාදිසානං සම්මාපටිපත්ති. මා, ආවුසො කපිල, කප්පියම්පි අකප්පියං, අකප්පියම්පි කප්පියං, සාවජ්ජම්පි අනවජ්ජං, අනවජ්ජම්පි සාවජ්ජන්ති වදෙහී’’ති. සො තස්සපි වචනං නාදියි. තතො නං සොධනත්ථෙරො ද්වත්තික්ඛත්තුං වත්වා –

‘‘එකවාචම්පි ද්විවාචං, භණෙය්‍ය අනුකම්පකො;

තතුත්තරිං න භාසෙය්‍ය, දාසොවය්‍යස්ස සන්තිකෙ’’ති. (ජා. 2.19.34) –

පරිවජ්ජෙත්වා ‘‘ත්වමෙව, ආවුසො, සකෙන කම්මෙන පඤ්ඤායිස්සසී’’ති පක්කාමි. තතො පභුති නං පෙසලා භික්ඛූ ඡඩ්ඩෙසුං.

සො දුරාචාරො හුත්වා දුරාචාරපරිවුතො විහරන්තො එකදිවසං ‘‘උපොසථං ඔසාරෙස්සාමී’’ති සීහාසනං අභිරුය්හ චිත්‍රබීජනිං ගහෙත්වා නිසින්නො ‘‘වත්තති, ආවුසො, එත්ථ භික්ඛූනං පාතිමොක්ඛො’’ති තික්ඛත්තුං ආහ. අථෙකො භික්ඛුපි ‘‘මය්හං වත්තතී’’ති න අවොච. න ච තස්ස තෙසං වා පාතිමොක්ඛො වත්තති. තතො සො ‘‘පාතිමොක්ඛෙ සුතෙපි අසුතෙපි විනයො නාම නත්ථී’’ති ආසනා වුට්ඨාසි. එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනං ඔසක්කාපෙසි විනාසෙසි. අථ සොධනත්ථෙරො තදහෙව පරිනිබ්බායි. සොපි කපිලො එවං තං සාසනං ඔසක්කාපෙත්වා කාලකතො අවීචිමහානිරයෙ නිබ්බත්ති, සාපිස්ස මාතා ච භගිනී ච තස්සෙව දිට්ඨානුගතිං ආපජ්ජිත්වා පෙසලෙ භික්ඛූ අක්කොසමානා පරිභාසමානා කාලං කත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තිංසු.

තස්මිංයෙව ච කාලෙ පඤ්චසතා පුරිසා ගාමඝාතාදීනි කත්වා චොරිකාය ජීවන්තා ජනපදමනුස්සෙහි අනුබද්ධා පලායමානා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ කිඤ්චි ගහනං වා පටිසරණං වා අපස්සන්තා අවිදූරෙ පාසාණෙ වසන්තං අඤ්ඤතරං ආරඤ්ඤිකං භික්ඛුං දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘අම්හාකං, භන්තෙ, පටිසරණං හොථා’’ති භණිංසු. ථෙරො ‘‘තුම්හාකං සීලසදිසං පටිසරණං නත්ථි, සබ්බෙ පඤ්ච සීලානි සමාදියථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සීලානි සමාදියිංසු. ථෙරො ‘‘තුම්හෙ සීලවන්තො, ඉදානි අත්තනො ජීවිතං විනාසෙන්තෙසුපි මා මනො පදූසයිත්ථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිංසු. අථ තෙ ජානපදා සම්පත්තා ඉතො චිතො ච මග්ගමානා තෙ චොරෙ දිස්වා සබ්බෙව ජීවිතා වොරොපෙසුං. තෙ කාලං කත්වා කාමාවචරදෙවලොකෙ නිබ්බත්තිංසු. තෙසු ජෙට්ඨකචොරො ජෙට්ඨකදෙවපුත්තො අහොසි, ඉතරෙ තස්සෙව පරිවාරා.

තෙ අනුලොමපටිලොමං සංසරන්තා එකං බුද්ධන්තරං දෙවලොකෙ ඛෙපෙත්වා අම්හාකං භගවතො කාලෙ දෙවලොකතො චවිත්වා ජෙට්ඨකදෙවපුත්තො සාවත්ථිද්වාරෙ කෙවට්ටගාමො අත්ථි, තත්ථ පඤ්චසතකුලජෙට්ඨස්ස කෙවට්ටස්ස පජාපතියා කුච්ඡිම්හි පටිසන්ධිං අග්ගහෙසි, ඉතරෙ අවසෙසකෙවට්ටපජාපතීනං. එවං තෙසං එකදිවසංයෙව පටිසන්ධිග්ගහණඤ්ච ගබ්භවුට්ඨානඤ්ච අහොසි. අථ කෙවට්ටජෙට්ඨො ‘‘අත්ථි නු ඛො ඉමස්මිං ගාමෙ අඤ්ඤෙපි දාරකා අජ්ජ ජාතා’’ති විචිනන්තො තෙ දාරකෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ මෙ පුත්තස්ස සහායකා භවිස්සන්තී’’ති සබ්බෙසං පොසාවනිකං අදාසි. තෙ සබ්බෙ සහායකා සහපංසුං කීළන්තා අනුපුබ්බෙන වයප්පත්තා අහෙසුං. යසොජො තෙසං අග්ගො අහොසි.

කපිලොපි තදා නිරයෙ පක්කාවසෙසෙන අචිරවතියා සුවණ්ණවණ්ණො දුග්ගන්ධමුඛො මච්ඡො හුත්වා නිබ්බත්ති. අථෙකදිවසං සබ්බෙපි කෙවට්ටදාරකා ජාලානි ගහෙත්වා ‘‘මච්ඡෙ බන්ධිස්සාමා’’ති නදිං ගන්ත්වා ජාලානි පක්ඛිපිංසු. තෙසං ජාලං සො මච්ඡො පාවිසි. තං දිස්වා සබ්බො කෙවට්ටගාමො උච්චාසද්දමහාසද්දො අහොසි – ‘‘අම්හාකං පුත්තා පඨමං මච්ඡෙ බන්ධන්තා සුවණ්ණමච්ඡං බන්ධිංසු, වුඩ්ඪි නෙසං දාරකානං, ඉදානි ච නො රාජා පහූතං ධනං දස්සතී’’ති. අථ තෙ පඤ්චසතාපි දාරකසහායකා මච්ඡං නාවාය පක්ඛිපිත්වා නාවං උක්ඛිපිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා දිස්වා ‘‘කිං එතං භණෙ’’ති ආහ. ‘‘මච්ඡො දෙවා’’ති. රාජා සුවණ්ණවණ්ණං මච්ඡං දිස්වා ‘‘භගවා එතස්ස වණ්ණකාරණං ජානිස්සතී’’ති මච්ඡං ගාහාපෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. මච්ඡස්ස මුඛවිවරණකාලෙ ජෙතවනං අතිවිය දුග්ගන්ධං හොති.

රාජා භගවන්තං පුච්ඡි – ‘‘කස්මා, භන්තෙ, මච්ඡො සුවණ්ණවණ්ණො ජාතො, කස්මා චස්ස මුඛතො දුග්ගන්ධො වායතී’’ති? අයං, මහාරාජ, කස්සපස්ස භගවතො පාවචනෙ කපිලො නාම භික්ඛු අහොසි, බහුස්සුතො ආගතාගමො. අත්තනො වචනං අගණ්හන්තානං භික්ඛූනං අක්කොසකපරිභාසකො. තස්ස ච භගවතො සාසනවිනාසකො. යං සො තස්ස භගවතො සාසනං විනාසෙසි, තෙන කම්මෙන අවීචිමහානිරයෙ නිබ්බත්ති, විපාකාවසෙසෙන ච ඉදානි මච්ඡො ජාතො. යං දීඝරත්තං බුද්ධවචනං වාචෙසි, බුද්ධස්ස වණ්ණං කථෙසි, තස්ස නිස්සන්දෙන ඊදිසං වණ්ණං පටිලභි. යං භික්ඛූනං අක්කොසකපරිභාසකො අහොසි, තෙනස්ස මුඛතො දුග්ගන්ධො වායති. ‘‘උල්ලපාපෙමි නං මහාරාජා’’ති? ‘‘ආම භගවා’’ති. අථ භගවා මච්ඡං ආලපි – ‘‘ත්වංසි කපිලො’’ති? ‘‘ආම භගවා, අහං කපිලො’’ති. ‘‘කුතො ආගතොසී’’ති? ‘‘අවීචිමහානිරයතො භගවා’’ති. ‘‘සොධනො කුහිං ගතො’’ති? ‘‘පරිනිබ්බුතො භගවා’’ති. ‘‘සාධනී කුහිං ගතා’’ති? ‘‘මහානිරයෙ නිබ්බත්තා භගවා’’ති. ‘‘තාපනා කුහිං ගතා’’ති? ‘‘මහානිරයෙ නිබ්බත්තා භගවා’’ති. ‘‘ඉදානි ත්වං කුහිං ගමිස්සසී’’ති? ‘‘මහානිරයං භගවා’’ති. තාවදෙව විප්පටිසාරාභිභූතො නාවං සීසෙන පහරිත්වා කාලකතො මහානිරයෙ නිබ්බත්ති. මහාජනො සංවිග්ගො අහොසි ලොමහට්ඨජාතො. අථ භගවා තත්ථ සම්පත්තගහට්ඨපබ්බජිතපරිසාය තඞ්ඛණානුරූපං ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං සුත්තමභාසි.

277-8. තත්ථ ධම්මචරියන්ති කායසුචරිතාදි ධම්මචරියං. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. එතදාහු වසුත්තමන්ති එතං උභයම්පි ලොකියලොකුත්තරං සුචරිතං සග්ගමොක්ඛසුඛසම්පාපකත්තා වසුත්තමන්ති ආහු අරියා. වසුත්තමං නාම උත්තමරතනං, අනුගාමිකං අත්තාධීනං රාජාදීනං අසාධාරණන්ති අධිප්පායො.

එත්තාවතා ‘‘ගහට්ඨස්ස වා පබ්බජිතස්ස වා සම්මාපටිපත්තියෙව පටිසරණ’’න්ති දස්සෙත්වා ඉදානි පටිපත්තිවිරහිතාය පබ්බජ්ජාය අසාරකත්තදස්සනෙන කපිලං අඤ්ඤෙ ච තථාරූපෙ ගරහන්තො ‘‘පබ්බජිතොපි චෙ හොතී’’ති එවමාදිමාහ.

තත්‍රායං අත්ථවණ්ණනා – යො හි කොචි ගිහිබ්‍යඤ්ජනානි අපනෙත්වා භණ්ඩුකාසාවාදිගහණමත්තං උපසඞ්කමනෙන පබ්බජිතොපි චෙහොති පුබ්බෙ වුත්තත්ථං අගාරස්මා අනගාරියං, සො චෙ මුඛරජාතිකො හොති ඵරුසවචනො, නානප්පකාරාය විහෙසාය අභිරතත්තා විහෙසාභිරතො, හිරොත්තප්පාභාවෙන මගසදිසත්තා මගො, ජීවිතං තස්ස පාපියො, තස්ස එවරූපස්ස ජීවිතං අතිපාපං අතිහීනං. කස්මා? යස්මා ඉමාය මිච්ඡාපටිපත්තියා රාගාදිමනෙකප්පකාරං රජං වඩ්ඪෙති අත්තනො.

279. න කෙවලඤ්ච ඉමිනාව කාරණෙනස්ස ජීවිතං පාපියො, අපිච ඛො පන අයං එවරූපො මුඛරජාතිකත්තා කලහාභිරතො භික්ඛු සුභාසිතස්ස අත්ථවිජානනසම්මොහනෙන මොහධම්මෙන ආවුතො, ‘‘මා, ආවුසො කපිල, එවං අවච, ඉමිනාපි පරියායෙන තං ගණ්හාහී’’ති එවමාදිනා නයෙන පෙසලෙහි භික්ඛූහි අක්ඛාතම්පි න ජානාති ධම්මං බුද්ධෙන දෙසිතං. යො ධම්මො බුද්ධෙන දෙසිතො, තං නානප්පකාරෙන අත්තනො වුච්චමානම්පි න ජානාති. එවම්පිස්ස ජීවිතං පාපියො.

280. තථා සො එවරූපො විහෙසාභිරතත්තා විහෙසං භාවිතත්තානං භාවිතත්තෙ ඛීණාසවභික්ඛූ සොධනත්ථෙරපභුතිකෙ ‘‘න තුම්හෙ විනයං ජානාථ, න සුත්තං න අභිධම්මං, වුඩ්ඪපබ්බජිතා’’තිආදිනා නයෙන විහෙසන්තො. උපයොගප්පවත්තියඤ්හි ඉදං සාමිවචනං. අථ වා යථාවුත්තෙනෙව නයෙන ‘‘විහෙසං භාවිතත්තානං කරොන්තො’’ති පාඨසෙසො වෙදිතබ්බො. එවං නිප්පරියායමෙව සාමිවචනං සිජ්ඣති. අවිජ්ජාය පුරක්ඛතොති භාවිතත්තවිහෙසනෙ ආදීනවදස්සනපටිච්ඡාදිකාය අවිජ්ජාය පුරක්ඛතො පෙසිතො පයොජිතො සෙසපබ්බජිතානං භාවිතත්තානං විහෙසභාවෙන පවත්තං දිට්ඨෙව ධම්මෙ චිත්තවිබාධනෙන සඞ්කිලෙසං, ආයතිඤ්ච නිරයසම්පාපනෙන මග්ගං නිරයගාමිනං න ජානාති.

281. අජානන්තො ච තෙන මග්ගෙන චතුබ්බිධාපායභෙදං විනිපාතං සමාපන්නො. තත්ථ ච විනිපාතෙ ගබ්භා ගබ්භං තමා තමං එකෙකනිකායෙ සතක්ඛත්තුං සහස්සක්ඛත්තුම්පි මාතුකුච්ඡිතො මාතුකුච්ඡිං චන්දිමසූරියෙහිපි අවිද්ධංසනීයා අසුරකායතමා තමඤ්ච සමාපන්නො. ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු පෙච්ච ඉතො පරලොකං ගන්ත්වා අයං කපිලමච්ඡො විය නානප්පකාරං දුක්ඛං නිගච්ඡති.

282. කිං කාරණා? ගූථකූපො යථා අස්ස, සම්පුණ්ණො ගණවස්සිකො,යථා වච්චකුටිගූථකූපො ගණවස්සිකො අනෙකවස්සිකො බහූනි වස්සානි මුඛතො ගූථෙන පූරියමානො සම්පුණ්ණො අස්ස, සො උදකකුම්භසතෙහි උදකකුම්භසහස්සෙහි ධොවියමානොපි දුග්ගන්ධදුබ්බණ්ණියානපගමා දුබ්බිසොධො හොති, එවමෙව යො එවරූපො අස්ස දීඝරත්තං සංකිලිට්ඨකම්මන්තො ගූථකූපො විය ගූථෙන පාපෙන සම්පුණ්ණත්තා සම්පුණ්ණො පුග්ගලො, සො දුබ්බිසොධො හි සාඞ්ගණො, චිරකාලං තස්ස අඞ්ගණස්ස විපාකං පච්චනුභොන්තොපි න සුජ්ඣති. තස්මා වස්සගණනාය අපරිමාණම්පි කාලං ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු පෙච්ච දුක්ඛං නිගච්ඡතීති. අථ වා අයං ඉමිස්සා ගාථාය සම්බන්ධො – යං වුත්තං ‘‘ස වෙ තාදිසකො භික්ඛු, පෙච්ච දුක්ඛං නිගච්ඡතී’’ති, තත්‍ර සියා තුම්හාකං ‘‘සක්කා පනායං තථා කාතුං, යථා පෙච්ච දුක්ඛං න නිගච්ඡෙය්‍යා’’ති. න සක්කා. කස්මා? යස්මා ගූථකූපො…පෙ… සාඞ්ගණොති.

283-4. යතො පටිකච්චෙව යං එවරූපං ජානාථ, භික්ඛවො ගෙහනිස්සිතං, යං එවරූපං පඤ්චකාමගුණනිස්සිතං ජානෙය්‍යාථ අභූතගුණපත්ථනාකාරප්පවත්තාය පාපිකාය ඉච්ඡාය සමන්නාගතත්තා පාපිච්ඡං, කාමවිතක්කාදීහි සමන්නාගතත්තා පාපසඞ්කප්පං, කායිකවීතික්කමාදිනා වෙළුදානාදිභෙදෙන ච පාපාචාරෙන සමන්නාගතත්තා පාපාචාරං, වෙසියාදිපාපගොචරතො පාපගොචරං, සබ්බෙ සමග්ගා හුත්වාන අභිනිබ්බජ්ජියාථ නං. තත්ථ අභිනිබ්බජ්ජියාථාති විවජ්ජෙය්‍යාථ මා භජෙය්‍යාථ, මා චස්ස අභිනිබ්බජ්ජනමත්තෙනෙව අප්පොස්සුක්කතං ආපජ්ජෙය්‍යාථ, අපිච ඛො පන කාරණ්ඩවං නිද්ධමථ, කසම්බුං අපකස්සථ, තං කචවරභූතං පුග්ගලං කචවරමිව අනපෙක්ඛා නිද්ධමථ, කසටභූතඤ්ච නං ඛත්තියාදීනං මජ්ඣෙ පවිට්ඨං පභින්නපග්ඝරිතකුට්ඨං චණ්ඩාලං විය අපකස්සථ, හත්ථෙ වා සීසෙ වා ගහෙත්වා නික්කඩ්ඪථ. සෙය්‍යථාපි ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තං පුග්ගලං පාපධම්මං බාහාය ගහෙත්වා බහිද්වාරකොට්ඨකා නික්ඛාමෙත්වා සූචිඝටිකං අදාසි, එවං අපකස්සථාති දස්සෙති. කිං කාරණා? සඞ්ඝාරාමො නාම සීලවන්තානං කතො, න දුස්සීලානං.

285-6. යතො එතදෙව තතො පලාපෙ වාහෙථ, අස්සමණෙ සමණමානිනෙ, යථා හි පලාපා අන්තො තණ්ඩුලරහිතාපි බහි ථුසෙහි වීහී විය දිස්සන්ති, එවං පාපභික්ඛූ අන්තො සීලාදිවිරහිතාපි බහි කාසාවාදිපරික්ඛාරෙන භික්ඛූ විය දිස්සන්ති. තස්මා ‘‘පලාපා’’ති වුච්චන්ති. තෙ පලාපෙ වාහෙථ, ඔපුනාථ, විධමථ පරමත්ථතො අස්සමණෙ වෙසමත්තෙන සමණමානිනෙ. එවං නිද්ධමිත්වාන…පෙ… පතිස්සතා. තත්ථ කප්පයව්හොති කප්පෙථ, කරොථාති වුත්තං හොති. පතිස්සතාති අඤ්ඤමඤ්ඤං සගාරවා සප්පතිස්සා. තතො සමග්ගා නිපකා, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සථාති අථෙවං තුම්හෙ සුද්ධා සුද්ධෙහි සංවාසං කප්පෙන්තා, දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤතාය සමග්ගා, අනුපුබ්බෙන පරිපාකගතාය පඤ්ඤාය නිපකා, සබ්බස්සෙවිමස්ස වට්ටදුක්ඛාදිනො දුක්ඛස්ස අන්තං කරිස්සථාති අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

දෙසනාපරියොසානෙ තෙ පඤ්චසතා කෙවට්ටපුත්තා සංවෙගමාපජ්ජිත්වා දුක්ඛස්සන්තකිරියං පත්ථයමානා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා නචිරස්සෙව දුක්ඛස්සන්තං කත්වා භගවතා සද්ධිං ආනෙඤ්ජවිහාරසමාපත්තිධම්මපරිභොගෙන එකපරිභොගා අහෙසුං. සා ච නෙසං එවං භගවතා සද්ධිං එකපරිභොගතා උදානෙ වුත්තයසොජසුත්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය කපිලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.