7. බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තවණ්ණනා
එවං මෙ සුතන්ති බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තං. කා උප්පත්ති? අයමෙව යාස්ස නිදානෙ ‘‘අථ ඛො සම්බහුලා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තා. තත්ථ සම්බහුලාති බහූ අනෙකෙ. කොසලකාති කොසලරට්ඨවාසිනො. බ්‍රාහ්මණමහාසාලාති ජාතියා බ්‍රාහ්මණා මහාසාරතාය මහාසාලා. යෙසං කිර නිදහිත්වා ඨපිතංයෙව අසීතිකොටිසඞ්ඛ්‍යං ධනමත්ථි, තෙ ‘‘බ්‍රාහ්මණමහාසාලා’’ති වුච්චන්ති. ඉමෙ ච තාදිසා, තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍රාහ්මණමහාසාලා’’ති. ජිණ්ණාති ජජ්ජරීභූතා ජරාය ඛණ්ඩිච්චාදිභාවමාපාදිතා. වුඩ්ඪාති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වුඩ්ඪිමරියාදං පත්තා. මහල්ලකාති ජාතිමහල්ලකතාය සමන්නාගතා, චිරකාලප්පසුතාති වුත්තං හොති. අද්ධගතාති අද්ධානං ගතා, ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ අතීතාති අධිප්පායො. වයො අනුප්පත්තාති පච්ඡිමවයං සම්පත්තා. අපිච ජිණ්ණාති පොරාණා, චිරකාලප්පවත්තකුලන්වයාති වුත්තං හොති. වුඩ්ඪාති සීලාචාරාදිගුණවුඩ්ඪියුත්තා. මහල්ලකාති විභවමහන්තතාය සමන්නාගතා මහද්ධනා මහාභොගා. අද්ධගතාති මග්ගපටිපන්නා බ්‍රාහ්මණානං වතචරියාදිමරියාදං අවීතික්කම්ම චරමානා. වයො අනුප්පත්තාති ජාතිවුඩ්ඪභාවම්පි අන්තිමවයං අනුප්පත්තාති එවම්පෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.
භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසූති ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං සමප්පවත්තමොදා අහෙසුං. යාය ච ‘‘කච්චි භොතො ගොතමස්ස ඛමනීයං, කච්චි යාපනීයං, අප්පාබාධං, අප්පාතඞ්කං, බලං, ලහුට්ඨානං, ඵාසුවිහාරො’’තිආදිකාය කථාය සම්මොදිංසු, තං පීතිපාමොජ්ජසඞ්ඛාතසම්මොදජනනතො සම්මොදිතුං අරහතො ච සම්මොදනීයං, අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය සුචිරම්පි කාලං සාරෙතුං නිරන්තරං පවත්තෙතුං අරහතො සරිතබ්බභාවතො ච සාරණීයං. සුය්‍යමානසුඛතො ච සම්මොදනීයං, අනුස්සරියමානසුඛතො සාරණීයං, තථා බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතාය සම්මොදනීයං, අත්ථපරිසුද්ධතාය සාරණීයන්ති එවං අනෙකෙහි පරියායෙහි සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා පරියොසාපෙත්වා නිට්ඨාපෙත්වා යෙනත්ථෙන ආගතා, තං පුච්ඡිතුකාමා එකමන්තං නිසීදිංසු. තං –
‘‘න පච්ඡතො න පුරතො, නාපි ආසන්නදූරතො;
න පස්සෙ නාපි පටිවාතෙ, න චාපි ඔණතුණ්ණතෙ’’ති. –
ආදිනා නයෙන මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වුත්තමෙව.
එවං එකමන්තං නිසින්නා ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘කිං ත’’න්ති? ‘‘සන්දිස්සන්ති නු ඛො’’තිආදි. තං සබ්බං උත්තානත්ථමෙව. කෙවලඤ්හෙත්ථ බ්‍රාහ්මණානං බ්‍රාහ්මණධම්මෙති දෙසකාලාදිධම්මෙ ඡඩ්ඩෙත්වා යො බ්‍රාහ්මණධම්මො, තස්මිංයෙව. තෙන හි බ්‍රාහ්මණාති යස්මා මං තුම්හෙ යාචිත්ථ, තස්මා බ්‍රාහ්මණා සුණාථ, සොතං ඔදහථ, සාධුකං මනසි කරොථ, යොනිසො මනසි කරොථ. තථා පයොගසුද්ධියා සුණාථ, ආසයසුද්ධියා සාධුකං මනසි කරොථ. අවික්ඛෙපෙන සුණාථ, පග්ගහෙන සාධුකං මනසි කරොථාතිආදිනා නයෙන එතෙසං පදානං පුබ්බෙ අවුත්තොපි අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. අථ භගවතා වුත්තං තං වචනං සම්පටිච්ඡන්තා ‘‘එවං භො’’ති ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලා භගවතො පච්චස්සොසුං, භගවතො වචනං අභිමුඛා හුත්වා අස්සොසුං. අථ වා පටිස්සුණිංසු. ‘‘සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථා’’ති වුත්තමත්ථං කත්තුකාමතාය පටිජානිංසූති වුත්තං හොති. අථ තෙසං එවං පටිස්සුතවතං භගවා එතදවොච – ‘‘කිං ත’’න්ති? ‘‘ඉසයො පුබ්බකා’’තිආදි.
287. තත්ථ පඨමගාථාය තාව සඤ්ඤතත්තාති සීලසංයමෙන සංයතචිත්තා. තපස්සිනොති ඉන්ද්‍රියසංවරතපයුත්තා. අත්තදත්ථමචාරිසුන්ති මන්තජ්ඣෙනබ්‍රහ්මවිහාරභාවනාදිං අත්තනො අත්ථං අකංසු. සෙසං පාකටමෙව.
288. දුතියගාථාදීසුපි අයං සඞ්ඛෙපවණ්ණනා – න පසූ බ්‍රාහ්මණානාසුන්ති පොරාණානං බ්‍රාහ්මණානං පසූ න ආසුං, න තෙ පසුපරිග්ගහමකංසු. න හිරඤ්ඤං න ධානියන්ති හිරඤ්ඤඤ්ච බ්‍රාහ්මණානං අන්තමසො ජතුමාසකොපි නාහොසි, තථා වීහිසාලියවගොධූමාදි පුබ්බණ්ණාපරණ්ණභෙදං ධානියම්පි තෙසං නාහොසි. තෙ හි නික්ඛිත්තජාතරූපරජතා අසන්නිධිකාරකාව හුත්වා කෙවලං සජ්ඣායධනධඤ්ඤා අත්තනො මන්තජ්ඣෙනසඞ්ඛාතෙනෙව ධනෙන ධඤ්ඤෙන ච සමන්නාගතා අහෙසුං. යො චායං මෙත්තාදිවිහාරො සෙට්ඨත්තා අනුගාමිකත්තා ච බ්‍රහ්මනිධීති වුච්චති, තඤ්ච බ්‍රහ්මං නිධිමපාලයුං සදා තස්ස භාවනානුයොගෙන.
289. එවං විහාරීනං යං නෙසං පකතං ආසි, යං එතෙසං පකතං එතෙ බ්‍රාහ්මණෙ උද්දිස්ස කතං අහොසි. ද්වාරභත්තං උපට්ඨිතන්ති ‘‘බ්‍රාහ්මණානං දස්සාමා’’ති සජ්ජෙත්වා තෙහි තෙහි දායකෙහි අත්තනො අත්තනො ඝරද්වාරෙ ඨපිතභත්තං. සද්ධාපකතන්ති සද්ධාය පකතං, සද්ධාදෙය්‍යන්ති වුත්තං හොති. එසානන්ති එසන්තීති එසා, තෙසං එසානං, එසමානානං පරියෙසමානානන්ති වුත්තං හොති. දාතවෙති දාතබ්බං. තදමඤ්ඤිසුන්ති තං අමඤ්ඤිංසු, තං ද්වාරෙ සජ්ජෙත්වා ඨපිතං භත්තං සද්ධාදෙය්‍යං පරියෙසමානානං එතෙසං බ්‍රාහ්මණානං දාතබ්බං අමඤ්ඤිංසු දායකා ජනා, න තතො පරං. අනත්ථිකා හි තෙ අඤ්ඤෙන අහෙසුං, කෙවලං ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨාති අධිප්පායො.
290. නානාරත්තෙහීති නානාවිධරාගරත්තෙහි වත්ථෙහි විචිත්‍රත්ථරණත්ථතෙහි, සයනෙහි එකභූමිකද්විභූමිකාදිපාසාදවරෙහි. ආවසථෙහීති එවරූපෙහි උපකරණෙහි. ඵීතා ජනපදා රට්ඨා එකෙකප්පදෙසභූතා ජනපදා ච කෙචි කෙචි සකලරට්ඨා ච ‘‘නමො බ්‍රාහ්මණාන’’න්ති සායං පාතං බ්‍රාහ්මණෙ දෙවෙ විය නමස්සිංසු.
291. තෙ එවං නමස්සියමානා ලොකෙන අවජ්ඣා බ්‍රාහ්මණා ආසුං, න කෙවලඤ්ච අවජ්ඣා, අජෙය්‍යා විහිංසිතුම්පි අනභිභවනීයත්තා අජෙය්‍යා ච අහෙසුං. කිං කාරණා? ධම්මරක්ඛිතා, යස්මා ධම්මෙන රක්ඛිතා. තෙ හි පඤ්ච වරසීලධම්මෙ රක්ඛිංසු, ‘‘ධම්මො හවෙ රක්ඛති ධම්මචාරි’’න්ති (ජා. 1.10.102; 1.15.385) ධම්මරක්ඛිතා හුත්වා අවජ්ඣා අජෙය්‍යා ච අහෙසුන්ති අධිප්පායො. න නෙ කොචි නිවාරෙසීති තෙ බ්‍රාහ්මණෙ කුලානං ද්වාරෙසු සබ්බසො බාහිරෙසු ච අබ්භන්තරෙසු ච සබ්බද්වාරෙසු යස්මා තෙසු පියසම්මතෙසු වරසීලසමන්නාගතෙසු මාතාපිතූසු විය අතිවිස්සත්ථා මනුස්සා අහෙසුං, තස්මා ‘‘ඉදං නාම ඨානං තයා න පවිසිතබ්බ’’න්ති න කොචි නිවාරෙසි.
292. එවං ධම්මරක්ඛිතා කුලද්වාරෙසු අනිවාරිතා චරන්තා අට්ඨ ච චත්තාලීසඤ්චාති අට්ඨචත්තාලීසං වස්සානි කුමාරභාවතො පභුති චරණෙන කොමාරං බ්‍රහ්මචරියං චරිංසු තෙ. යෙපි බ්‍රාහ්මණචණ්ඩාලා අහෙසුං, කො පන වාදො බ්‍රහ්මසමාදීසූති එවමෙත්ථ අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. එවං බ්‍රහ්මචරියං චරන්තා එව හි විජ්ජාචරණපරියෙට්ඨිං අචරුං බ්‍රාහ්මණා පුරෙ, න අබ්‍රහ්මචාරිනො හුත්වා. තත්ථ විජ්ජාපරියෙට්ඨීති මන්තජ්ඣෙනං. වුත්තඤ්චෙතං ‘‘සො අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි කොමාරං බ්‍රහ්මචරියං චරති මන්තෙ අධීයමානො’’ති (අ. නි. 5.192). චරණපරියෙට්ඨීති සීලරක්ඛණං. ‘‘විජ්ජාචරණපරියෙට්ඨු’’න්තිපි පාඨො, විජ්ජාචරණං පරියෙසිතුං අචරුන්ති අත්ථො.
293. යථාවුත්තඤ්ච කාලං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා තතො පරං ඝරාවාසං කප්පෙන්තාපි න බ්‍රාහ්මණා අඤ්ඤමගමුං ඛත්තියං වා වෙස්සාදීසු අඤ්ඤතරං වා, යෙ අහෙසුං දෙවසමා වා මරියාදා වාති අධිප්පායො. තථා සතං වා සහස්සං වා දත්වා නපි භරියං කිණිංසු තෙ, සෙය්‍යථාපි එතරහි එකච්චෙ කිණන්ති. තෙ හි ධම්මෙන දාරං පරියෙසන්ති. කථං? අට්ඨචත්තාලීසං වස්සානි බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා බ්‍රාහ්මණා කඤ්ඤාභික්ඛං ආහිණ්ඩන්ති – ‘‘අහං අට්ඨචත්තාලීස වස්සානි චිණ්ණබ්‍රහ්මචරියො, යදි වයප්පත්තා දාරිකා අත්ථි, දෙථ මෙ’’ති. තතො යස්ස වයප්පත්තා දාරිකා හොති, සො තං අලඞ්කරිත්වා නීහරිත්වා ද්වාරෙ ඨිතස්සෙව බ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ උදකං ආසිඤ්චන්තො ‘‘ඉමං තෙ, බ්‍රාහ්මණ, භරියං පොසාවනත්ථාය දම්මී’’ති වත්වා දෙති.
කස්මා පන තෙ එවං චිරං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වාපි දාරං පරියෙසන්ති, න යාවජීවං බ්‍රහ්මචාරිනො හොන්තීති? මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන. තෙසඤ්හි එවංදිට්ඨි හොති – ‘‘යො පුත්තං න උප්පාදෙති, සො කුලවංසච්ඡෙදකරො හොති, තතො නිරයෙ පච්චතී’’ති. චත්තාරො කිර අභායිතබ්බං භායන්ති ගණ්ඩුප්පාදො කිකී කුන්තනී බ්‍රාහ්මණාති. ගණ්ඩුප්පාදා කිර මහාපථවියා ඛයභයෙන මත්තභොජිනො හොන්ති, න බහුං මත්තිකං ඛාදන්ති. කිකී සකුණිකා ආකාසපතනභයෙන අණ්ඩස්ස උපරි උත්තානා සෙති. කුන්තනී සකුණිකා පථවිකම්පනභයෙන පාදෙහි භූමිං න සුට්ඨු අක්කමති. බ්‍රාහ්මණා කුලවංසූපච්ඡෙදභයෙන දාරං පරියෙසන්ති. ආහ චෙත්ථ –
‘‘ගණ්ඩුප්පාදො කිකී චෙව, කුන්තී බ්‍රාහ්මණධම්මිකො;
එතෙ අභයං භායන්ති, සම්මූළ්හා චතුරො ජනා’’ති.
එවං ධම්මෙන දාරං පරියෙසිත්වාපි ච සම්පියෙනෙව සංවාසං සඞ්ගන්ත්වා සමරොචයුං, සම්පියෙනෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං පෙමෙනෙව කායෙන ච චිත්තෙන ච මිස්සීභූතා සඞ්ඝටිතා සංසට්ඨා හුත්වා සංවාසං සමරොචයුං, න අප්පියෙන න නිග්ගහෙන චාති වුත්තං හොති.
294. එවං සම්පියෙනෙව සංවාසං කරොන්තාපි ච අඤ්ඤත්‍ර තම්හාති, යො සො උතුසමයො, යම්හි සමයෙ බ්‍රාහ්මණී බ්‍රාහ්මණෙන උපගන්තබ්බා, අඤ්ඤත්‍ර තම්හා සමයා ඨපෙත්වා තං සමයං උතුතො විරතං උතුවෙරමණිං පති භරියං, යාව පුන සො සමයො ආගච්ඡති, තාව අට්ඨත්වා අන්තරායෙව. මෙථුනං ධම්මන්ති මෙථුනාය ධම්මාය. සම්පදානවචනපත්තියා කිරෙතං උපයොගවචනං. නාස්සු ගච්ඡන්තීති නෙව ගච්ඡන්ති. බ්‍රාහ්මණාති යෙ හොන්ති දෙවසමා ච මරියාදා චාති අධිප්පායො.
295. අවිසෙසෙන පන සබ්බෙපි බ්‍රහ්මචරියඤ්ච…පෙ… අවණ්ණයුං. තත්ථ බ්‍රහ්මචරියන්ති මෙථුනවිරති. සීලන්ති සෙසානි චත්තාරි සික්ඛාපදානි. අජ්ජවන්ති උජුභාවො, අත්ථතො අසඨතා අමායාවිතා ච. මද්දවන්ති මුදුභාවො, අත්ථතො අත්ථද්ධතා අනතිමානිතා ච. තපොති ඉන්ද්‍රියසංවරො. සොරච්චන්ති සුරතභාවො සුඛසීලතා අප්පටිකූලසමාචාරතා. අවිහිංසාති පාණිආදීහි අවිහෙසිකජාතිකතා සකරුණභාවො. ඛන්තීති අධිවාසනක්ඛන්ති. ඉච්චෙතෙ ගුණෙ අවණ්ණයුං. යෙපි නාසක්ඛිංසු සබ්බසො පටිපත්තියා ආරාධෙතුං, තෙපි තත්ථ සාරදස්සිනො හුත්වා වාචාය වණ්ණයිංසු පසංසිංසු.
296. එවං වණ්ණෙන්තානඤ්ච යො නෙසං…පෙ… නාගමා, යො එතෙසං බ්‍රාහ්මණානං පරමො බ්‍රහ්මා අහොසි, බ්‍රහ්මසමො නාම උත්තමො බ්‍රාහ්මණො අහොසි, දළ්හෙන පරක්කමෙන සමන්නාගතත්තා දළ්හපරක්කමො. ස වාති විභාවනෙ වා-සද්දො, තෙන සො එවරූපො බ්‍රාහ්මණොති තමෙව විභාවෙති. මෙථුනං ධම්මන්ති මෙථුනසමාපත්තිං. සුපිනන්තෙපි නාගමාති සුපිනෙපි න අගමාසි.
297. තතො තස්ස වත්තං…පෙ… අවණ්ණයුං. ඉමාය ගාථාය නවමගාථාය වුත්තගුණෙයෙව ආදිඅන්තවසෙන නිද්දිසන්තො දෙවසමෙ බ්‍රාහ්මණෙ පකාසෙති. තෙ හි විඤ්ඤුජාතිකා පණ්ඩිතා තස්ස බ්‍රහ්මසමස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස වත්තං අනුසික්ඛන්ති පබ්බජ්ජාය ඣානභාවනාය ච, තෙ ච ඉමෙ බ්‍රහ්මචරියාදිගුණෙ පටිපත්තියා එව වණ්ණයන්තීති. තෙ සබ්බෙපි බ්‍රාහ්මණා පඤ්චකනිපාතෙ දොණසුත්තෙ (අ. නි. 5.192) වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.
298. ඉදානි මරියාදෙ බ්‍රාහ්මණෙ දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘තණ්ඩුලං සයන’’න්ති. තස්සත්ථො – තෙසු යෙ හොන්ති මරියාදා, තෙ බ්‍රාහ්මණා සචෙ යඤ්ඤං කප්පෙතුකාමා හොන්ති, අථ ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණා පටිවිරතත්තා නානප්පකාරකං තණ්ඩුලඤ්ච, මඤ්චපීඨාදිභෙදං සයනඤ්ච, ඛොමාදිභෙදං වත්ථඤ්ච, ගොසප්පිතිලතෙලාදිභෙදං සප්පිතෙලඤ්ච යාචිය ධම්මෙන, ‘‘උද්දිස්ස අරියා තිට්ඨන්ති, එසා අරියාන යාචනා’’ති එවං වුත්තෙන උද්දිස්සඨානසඞ්ඛාතෙන ධම්මෙන යාචිත්වා, අථ යො යං ඉච්ඡති දාතුං, තෙන තං දින්නතණ්ඩුලාදිං සමොධානෙත්වා සංකඩ්ඪිත්වා. ‘‘සමුදානෙත්වා’’තිපි පාඨො, එකොයෙවත්ථො. තතො යඤ්ඤමකප්පයුන්ති තතො ගහෙත්වා දානමකංසු.
299. කරොන්තා ච එවමෙතස්මිං උපට්ඨිතස්මිං දානසඞ්ඛාතෙ යඤ්ඤස්මිං නාස්සු ගාවො හනිංසු තෙ, න තෙ ගාවියො හනිංසු. ගාවීමුඛෙන චෙත්ථ සබ්බපාණා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. කිංකාරණා න හනිංසූති? බ්‍රහ්මචරියාදිගුණයුත්තත්තා. අපිච විසෙසතො යථා මාතා…පෙ… නාස්සු ගාවො හනිංසු තෙ. තත්ථ යාසු ජායන්ති ඔසධාති යාසු පිත්තාදීනං භෙසජ්ජභූතා පඤ්ච ගොරසා ජායන්ති.
300. අන්නදාතිආදීසු යස්මා පඤ්ච ගොරසෙ පරිභුඤ්ජන්තානං ඛුදා වූපසම්මති, බලං වඩ්ඪති, ඡවිවණ්ණො විප්පසීදති, කායිකමානසිකං සුඛං උප්පජ්ජති, තස්මා අන්නදා බලදා වණ්ණදා සුඛදා චෙතාති වෙදිතබ්බා. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.
301. එවං තෙ යඤ්ඤෙසු ගාවො අහනන්තා පුඤ්ඤප්පභාවානුග්ගහිතසරීරා සුඛුමාලා…පෙ… සුඛමෙධිත්ථ යං පජා. තත්ථ සුඛුමාලා මුදුතලුණහත්ථපාදාදිතාය, මහාකායා ආරොහපරිණාහසම්පත්තියා, වණ්ණවන්තො සුවණ්ණවණ්ණතාය සණ්ඨානයුත්තතාය ච, යසස්සිනො ලාභපරිවාරසම්පදාය. සෙහි ධම්මෙහීති සකෙහි චාරිත්තෙහි. කිච්චාකිච්චෙසු උස්සුකාති කිච්චෙසු ‘‘ඉදං කාතබ්බං’’, අකිච්චෙසු ‘‘ඉදං න කාතබ්බ’’න්ති උස්සුක්කමාපන්නා හුත්වාති අත්ථො. එවං තෙ පොරාණා බ්‍රාහ්මණා එවරූපා හුත්වා දස්සනීයා පසාදනීයා ලොකස්ස පරමදක්ඛිණෙය්‍යා ඉමාය පටිපත්තියා යාව ලොකෙ අවත්තිංසු, තාව විගතඊතිභයුපද්දවා හුත්වා නානප්පකාරකං සුඛං එධිත්ථ පාපුණි, සුඛං වා එධිත්ථ සුඛං වුඩ්ඪිං අගමාසි. අයං පජාති සත්තලොකං නිදස්සෙති.
302-3. කාලච්චයෙන පන සම්භින්නමරියාදභාවං ආපජ්ජිතුකාමානං තෙසං ආසි විපල්ලාසො…පෙ… භාගසො මිතෙ. තත්ථ විපල්ලාසොති විපරීතසඤ්ඤා. අණුතො අණුන්ති ලාමකට්ඨෙන පරිත්තට්ඨෙන අප්පස්සාදට්ඨෙන අණුභූතතො කාමගුණතො උප්පන්නං ඣානසාමඤ්ඤනිබ්බානසුඛානි උපනිධාය සඞ්ඛ්‍යම්පි අනුපගමනෙන අණුං කාමසුඛං, ලොකුත්තරසුඛං වා උපනිධාය අණුභූතතො අත්තනා පටිලද්ධලොකියසමාපත්තිසුඛතො අණුං අප්පකතොපි අප්පකං කාමසුඛං දිස්වාති අධිප්පායො. රාජිනො චාති රඤ්ඤො ච. වියාකාරන්ති සම්පත්තිං. ආජඤ්ඤසංයුත්තෙති අස්සාජානීයසංයුත්තෙ. සුකතෙති දාරුකම්මලොහකම්මෙන සුනිට්ඨිතෙ. චිත්තසිබ්බනෙති සීහචම්මාදීහි අලඞ්කරණවසෙන චිත්‍රසිබ්බනෙ. නිවෙසනෙති ඝරවත්ථූනි. නිවෙසෙති තත්ථ පතිට්ඨාපිතඝරානි. විභත්තෙති ආයාමවිත්ථාරවසෙන විභත්තානි. භාගසො මිතෙති අඞ්ගණද්වාරපාසාදකූටාගාරාදිවසෙන කොට්ඨාසං කොට්ඨාසං කත්වා මිතානි. කිං වුත්තං හොති? තෙසං බ්‍රාහ්මණානං අණුතො අණුසඤ්ඤිතං කාමසුඛඤ්ච රඤ්ඤො බ්‍යාකාරඤ්ච අලඞ්කතනාරියො ච වුත්තප්පකාරෙ රථෙ ච නිවෙසනෙ නිවෙසෙ ච දිස්වා දුක්ඛෙසුයෙව එතෙසු වත්ථූසු ‘‘සුඛ’’න්ති පවත්තත්තා පුබ්බෙ පවත්තනෙක්ඛම්මසඤ්ඤාවිපල්ලාසසඞ්ඛාතා විපරීතසඤ්ඤා ආසි.
304. තෙ එවං විපරීතසඤ්ඤා හුත්වා ගොමණ්ඩලපරිබ්‍යූළ්හං…පෙ… බ්‍රාහ්මණා. තත්ථ ගොමණ්ඩලපරිබ්‍යූළ්හන්ති ගොයූථෙහි පරිකිණ්ණං. නාරීවරගණායුතන්ති වරනාරීගණසංයුත්තං. උළාරන්ති විපුලං. මානුසං භොගන්ති මනුස්සානං නිවෙසනාදිභොගවත්ථුං. අභිජ්ඣායිංසූති ‘‘අහො වතිදං අම්හාකං අස්සා’’ති තණ්හං වඩ්ඪෙත්වා අභිපත්ථයමානා ඣායිංසු.
305. එවං අභිජ්ඣායන්තා ච ‘‘එතෙ මනුස්සා සුන්හාතා සුවිලිත්තා කප්පිතකෙසමස්සූ ආමුත්තමණිආභරණා පඤ්චහි කාමගුණෙහි පරිචාරෙන්ති, මයං පන එවං තෙහි නමස්සියමානාපි සෙදමලකිලිට්ඨගත්තා පරූළ්හකච්ඡනඛලොමා භොගරහිතා පරමකාරුඤ්ඤතං පත්තා විහරාම. එතෙ ච හත්ථික්ඛන්ධඅස්සපිට්ඨිසිවිකාසුවණ්ණරථාදීහි විචරන්ති, මයං පාදෙහි. එතෙ ද්විභූමිකාදිපාසාදතලෙසු වසන්ති, මයං අරඤ්ඤරුක්ඛමූලාදීසු. එතෙ ච ගොනකාදීහි අත්ථරණෙහි අත්ථතාසු වරසෙය්‍යාසු සයන්ති, මයං තට්ටිකාචම්මඛණ්ඩාදීනි අත්ථරිත්වා භූමියං. එතෙ නානාරසානි භොජනානි භුඤ්ජන්ති, මයං උඤ්ඡාචරියාය යාපෙම. කථං නු ඛො මයම්පි එතෙහි සදිසා භවෙය්‍යාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ධනං ඉච්ඡිතබ්බං, න සක්කා ධනරහිතෙහි අයං සම්පත්ති පාපුණිතු’’න්ති ච අවධාරෙත්වා වෙදෙ භින්දිත්වා ධම්මයුත්තෙ පුරාණමන්තෙ නාසෙත්වා අධම්මයුත්තෙ කූටමන්තෙ ගන්ථෙත්වා ධනත්ථිකා ඔක්කාකරාජානමුපසඞ්කම්ම සොත්ථිවචනාදීනි පයුඤ්ජිත්වා ‘‘අම්හාකං, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණවංසෙ පවෙණියා ආගතං පොරාණමන්තපදං අත්ථි, තං මයං ආචරියමුට්ඨිතාය න කස්සචි භණිම්හා, තං මහාරාජා සොතුමරහතී’’ති ච වත්වා අස්සමෙධාදියඤ්ඤං වණ්ණයිංසු. වණ්ණයිත්වා ච රාජානං උස්සාහෙන්තා ‘‘යජ, මහාරාජ, එවං පහූතධනධඤ්ඤො ත්වං, නත්ථි තෙ යඤ්ඤසම්භාරවෙකල්ලං, එවඤ්හි තෙ යජතො සත්තකුලපරිවට්ටා සග්ගෙ උප්පජ්ජිස්සන්තී’’ති අවොචුං. තෙන නෙසං තං පවත්තිං දස්සෙන්තො ආහ භගවා ‘‘තෙ තත්ථ මන්තෙ…පෙ… බහු තෙ ධන’’න්ති.
තත්ථ තත්ථාති තස්මිං, යං භොගමභිජ්ඣායිංසු, තන්නිමිත්තන්ති වුත්තං හොති. නිමිත්තත්ථෙ හි එතං භුම්මවචනං. තදුපාගමුන්ති තදා උපාගමුං. පහූතධනධඤ්ඤොසීති පහූතධනධඤ්ඤො භවිස්සසි, අභිසම්පරායන්ති අධිප්පායො. ආසංසායඤ්හි අනාගතෙපි වත්තමානවචනං ඉච්ඡන්ති සද්දකොවිදා. යජස්සූති යජාහි. විත්තං ධනන්ති ජාතරූපාදිරතනමෙව විත්තිකාරණතො විත්තං, සමිද්ධිකාරණතො ධනන්ති වුත්තං. අථ වා විත්තන්ති විත්තිකාරණභූතමෙව ආභරණාදි උපකරණං, යං ‘‘පහූතවිත්තූපකරණො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.331) ආගච්ඡති. ධනන්ති හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදි. කිං වුත්තං හොති? තෙ බ්‍රාහ්මණා මන්තෙ ගන්ථෙත්වා තදා ඔක්කාකං උපාගමුං. කින්ති? ‘‘මහාරාජ, බහූ තෙ විත්තඤ්ච ධනඤ්ච, යජස්සු, ආයතිම්පි පහූතධනධඤ්ඤො භවිස්සසී’’ති.
306. එවං කාරණං වත්වා සඤ්ඤාපෙන්තෙහි තතො ච රාජා…පෙ… අදා ධනං. තත්ථ සඤ්ඤත්තොති ඤාපිතො. රථෙසභොති මහාරථෙසු ඛත්තියෙසු අකම්පියට්ඨෙන උසභසදිසො. ‘‘අස්සමෙධ’’න්තිආදීසු අස්සමෙත්ථ මෙධන්තීති අස්සමෙධො, ද්වීහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස එකවීසතියූපස්ස ඨපෙත්වා භූමිඤ්ච පුරිසෙ ච අවසෙසසබ්බවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. පුරිසමෙත්ථ මෙධන්තීති පුරිසමෙධො, චතූහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. සම්මමෙත්ථ පාසන්තීති සම්මාපාසො, දිවසෙ දිවසෙ සම්මං ඛිපිත්වා තස්ස පතිතොකාසෙ වෙදිං කත්වා සංහාරිමෙහි යූපාදීහි සරස්සතිනදියා නිමුග්ගොකාසතො පභුති පටිලොමං ගච්ඡන්තෙන යජිතබ්බස්ස සත්‍රයාගස්සෙතං අධිවචනං. වාජමෙත්ථ පිවන්තීති වාජපෙය්‍යො. එකෙන පරියඤ්ඤෙන සත්තරසහි පසූහි යජිතබ්බස්ස බෙලුවයූපස්ස සත්තරසකදක්ඛිණස්ස යඤ්ඤස්සෙතං අධිවචනං. නත්ථි එත්ථ අග්ගළාති නිරග්ගළො, නවහි පරියඤ්ඤෙහි යජිතබ්බස්ස සද්ධිං භූමියා ච පුරිසෙහි ච අස්සමෙධෙ වුත්තවිභවදක්ඛිණස්ස සබ්බමෙධපරියායනාමස්ස අස්සමෙධවිකප්පස්සෙතං අධිවචනං. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.
307-8. ඉදානි යං වුත්තං ‘‘බ්‍රාහ්මණානමදා ධන’’න්ති, තං දස්සෙන්තො ‘‘ගාවො සයනඤ්චා’’ති ගාථාද්වයමාහ. සො හි රාජා ‘‘දීඝරත්තං ලූඛාහාරෙන කිලන්තා පඤ්ච ගොරසෙ පරිභුඤ්ජන්තූ’’ති නෙසං සපුඞ්ගවානි ගොයූථානෙව අදාසි, තථා ‘‘දීඝරත්තං ථණ්ඩිලසායිතාය ථූලසාටකනිවාසනෙන එකසෙය්‍යාය පාදචාරෙන රුක්ඛමූලාදිවාසෙන ච කිලන්තා ගොනකාදිඅත්ථතවරසයනාදීසු සුඛං අනුභොන්තූ’’ති නෙසං මහග්ඝානි සයනාදීනි ච අදාසි. එවමෙතං නානප්පකාරකං අඤ්ඤඤ්ච හිරඤ්ඤසුවණ්ණාදිධනං අදාසි. තෙනාහ භගවා – ‘‘ගාවො සයනඤ්ච වත්ථඤ්ච…පෙ… බ්‍රාහ්මණානමදා ධන’’න්ති.
309-10. එවං තස්ස රඤ්ඤො සන්තිකා තෙ ච තත්ථ…පෙ… පුන මුපාගමුං. කිං වුත්තං හොති? තස්ස රඤ්ඤො සන්තිකා තෙ බ්‍රාහ්මණා තෙසු යාගෙසු ධනං ලභිත්වා දීඝරත්තං දිවසෙ දිවසෙ එවමෙව ඝාසච්ඡාදනං පරියෙසිත්වා නානප්පකාරකං වත්ථුකාම සන්නිධිංසමරොචයුං. තතො තෙසං ඉච්ඡාවතිණ්ණානං ඛීරාදිපඤ්චගොරසස්සාදවසෙන රසතණ්හාය ඔතිණ්ණචිත්තානං ‘‘ඛීරාදීනිපි තාව ගුන්නං සාදූනි, අද්ධා ඉමාසං මංසං සාදුතරං භවිස්සතී’’ති එවං මංසං පටිච්ච භිය්‍යො තණ්හා පවඩ්ඪථ. තතො චින්තෙසුං – ‘‘සචෙ මයං මාරෙත්වා ඛාදිස්සාම, ගාරය්හා භවිස්සාම, යංනූන මන්තෙ ගන්ථෙය්‍යාමා’’ති. අථ පුනපි වෙදං භින්දිත්වා තදනුරූපෙ තෙ තත්ථ මන්තෙ ගන්ථෙත්වා තෙ බ්‍රාහ්මණා තන්නිමිත්තං කූටමන්තෙ ගන්ථෙත්වා ඔක්කාකරාජානං පුන උපාගමිංසු. ඉමමත්ථං භාසමානා ‘‘යථා ආපො ච…පෙ… බහු තෙ ධන’’න්ති.
කිං වුත්තං හොති? අම්හාකං, මහාරාජ, මන්තෙසු එතදාගතං යථා ආපො හත්ථධොවනාදිසබ්බකිච්චෙසු පාණීනං උපයොගං ගච්ඡති, නත්ථි තෙසං තතොනිදානං පාපං. කස්මා? යස්මා පරික්ඛාරො සො හි පාණිනං, උපකරණත්ථාය උප්පන්නොති අධිප්පායො. යථා චායං මහාපථවී ගමනට්ඨානාදිසබ්බකිච්චෙසු කහාපණසඞ්ඛාතං හිරඤ්ඤං සුවණ්ණරජතාදිභෙදං ධනං, යවගොධූමාදිභෙදං ධානියඤ්ච, සංවොහාරාදිසබ්බකිච්චෙසු උපයොගං ගච්ඡති, එවං ගාවො මනුස්සානං සබ්බකිච්චෙසු උපයොගගමනත්ථාය උප්පන්නා. තස්මා එතා හනිත්වා නානප්පකාරකෙ යාගෙ යජස්සු බහු තෙ විත්තං, යජස්සු බහු තෙ ධනන්ති.
311-12. එවං පුරිමනයෙනෙව තතො ච රාජා…පෙ… අඝාතයි, යං තතො පුබ්බෙ කඤ්චි සත්තං න පාදා…පෙ… ඝාතයි. තදා කිර බ්‍රාහ්මණා යඤ්ඤාවාටං ගාවීනං පූරෙත්වා මඞ්ගලඋසභං බන්ධිත්වා රඤ්ඤො මූලං නෙත්වා ‘‘මහාරාජ, ගොමෙධයඤ්ඤං යජස්සු, එවං තෙ බ්‍රහ්මලොකස්ස මග්ගො විසුද්ධො භවිස්සතී’’ති ආහංසු. රාජා කතමඞ්ගලකිච්චො ඛග්ගං ගහෙත්වා පුඞ්ගවෙන සහ අනෙකසතසහස්සා ගාවො මාරෙසි. බ්‍රාහ්මණා යඤ්ඤාවාටෙ මංසානි ඡින්දිත්වා ඛාදිංසු, පීතකොදාතරත්තකම්බලෙ ච පාරුපිත්වා මාරෙසුං. තදුපාදාය කිර ගාවො පාරුතෙ දිස්වා උබ්බිජ්ජන්ති. තෙනාහ භගවා – ‘‘න පාදා…පෙ… ඝාතයී’’ති.
313. තතො දෙවාති එවං තස්මිං රාජිනි ගාවියො ඝාතෙතුමාරද්ධෙ අථ තදනන්තරමෙව තං ගොඝාතකං දිස්වා එතෙ චාතුමහාරාජිකාදයො දෙවා ච, පිතරොති බ්‍රාහ්මණෙසු ලද්ධවොහාරා බ්‍රහ්මානො ච, සක්කො දෙවානමින්දො ච, පබ්බතපාදනිවාසිනො දානවයක්ඛසඤ්ඤිතා අසුරරක්ඛසා ච ‘‘අධම්මො අධම්මො’’ති එවං වාචං නිච්ඡාරෙන්තා ‘‘ධි මනුස්සා, ධි මනුස්සා’’ති ච වදන්තා පක්කන්දුං. එවං භූමිතො පභුති සො සද්දො මුහුත්තෙන යාව බ්‍රහ්මලොකා අගමාසි, එකධික්කාරපරිපුණ්ණො ලොකො අහොසි. කිං කාරණං? යං සත්ථං නිපතී ගවෙ, යස්මා ගාවිම්හි සත්ථං නිපතීති වුත්තං හොති.
314. න කෙවලඤ්ච දෙවාදයො පක්කන්දුං, අයමඤ්ඤොපි ලොකෙ අනත්ථො උදපාදි – යෙ හි තෙ තයො රොගා පුරෙ ආසුං, ඉච්ඡා අනසනං ජරා, කිඤ්චි කිඤ්චිදෙව පත්ථනතණ්හා ච ඛුදා ච පරිපාකජරා චාති වුත්තං හොති. තෙ පසූනඤ්ච සමාරම්භා, අට්ඨානවුතිමාගමුං, චක්ඛුරොගාදිනා භෙදෙන අට්ඨනවුතිභාවං පාපුණිංසූති අත්ථො.
315. ඉදානි භගවා තං පසුසමාරම්භං නින්දන්තො ආහ ‘‘එසො අධම්මො’’ති. තස්සත්ථො එසො පසුසමාරම්භසඞ්ඛාතො කායදණ්ඩාදීනං තිණ්ණං දණ්ඩානං අඤ්ඤතරදණ්ඩභූතො ධම්මතො අපෙතත්තා අධම්මො ඔක්කන්තො අහු, පවත්තො ආසි, සො ච ඛො තතො පභුති පවත්තත්තා පුරාණො, යස්ස ඔක්කමනතො පභුති කෙනචි පාදාදිනා අහිංසනතො අදූසිකායො ගාවො හඤ්ඤන්ති. යා ඝාතෙන්තා ධම්මා ධංසන්ති චවන්ති පරිහායන්ති යාජකා යඤ්ඤයාජිනො ජනාති.
316. එවමෙසො අණුධම්මොති එවං එසො ලාමකධම්මො හීනධම්මො, අධම්මොති වුත්තං හොති. යස්මා වා එත්ථ දානධම්මොපි අප්පකො අත්ථි, තස්මා තං සන්ධායාහ ‘‘අණුධම්මො’’ති. පොරාණොති තාව චිරකාලතො පභුති පවත්තත්තා පොරාණො. විඤ්ඤූහි පන ගරහිතත්තා විඤ්ඤූගරහිතොති වෙදිතබ්බො. යස්මා ච විඤ්ඤුගරහිතො, තස්මා යත්ථ එදිසකං පස්සති, යාජකං ගරහතී ජනො. කථං? ‘‘අබ්බුදං බ්‍රාහ්මණෙහි උප්පාදිතං, ගාවො වධිත්වා මංසං ඛාදන්තී’’ති එවමාදීනි වත්වාති අයමෙත්ථ අනුස්සවො.
317. එවං ධම්මෙ වියාපන්නෙති එවං පොරාණෙ බ්‍රාහ්මණධම්මෙ නට්ඨෙ. ‘‘වියාවත්තෙ’’තිපි පාඨො, විපරිවත්තිත්වා අඤ්ඤථා භූතෙති අත්ථො. විභින්නා සුද්දවෙස්සිකාති පුබ්බෙ සමග්ගා විහරන්තා සුද්දා ච වෙස්සා ච තෙ විභින්නා. පුථූ විභින්නා ඛත්තියාති ඛත්තියාපි බහූ අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්නා. පතිං භරියාවමඤ්ඤථාති භරියා ච ඝරාවාසත්ථං ඉස්සරියබලෙ ඨපිතා පුත්තබලාදීහි උපෙතා හුත්වා පතිං අවමඤ්ඤථ, පරිභවි අවමඤ්ඤි න සක්කච්චං උපට්ඨාසි.
318. එවං අඤ්ඤමඤ්ඤං විභින්නා සමානා ඛත්තියා බ්‍රහ්මබන්ධූ ච…පෙ… කාමානං වසමන්වගුන්ති. ඛත්තියා ච බ්‍රාහ්මණා ච යෙ චඤ්ඤෙ වෙස්සසුද්දා යථා සඞ්කරං නාපජ්ජන්ති, එවං අත්තනො අත්තනො ගොත්තෙන රක්ඛිතත්තා ගොත්තරක්ඛිතා. තෙ සබ්බෙපි තං ජාතිවාදං නිරංකත්වා, ‘‘අහං ඛත්තියො, අහං බ්‍රාහ්මණො’’ති එතං සබ්බම්පි නාසෙත්වා පඤ්චකාමගුණසඞ්ඛාතානං කාමානං වසං අන්වගුං ආසත්තං පාපුණිංසු, කාමහෙතු න කිඤ්චි අකත්තබ්බං නාකංසූති වුත්තං හොති.
එවමෙත්ථ භගවා ‘‘ඉසයො පුබ්බකා’’තිආදීහි නවහි ගාථාහි පොරාණානං බ්‍රාහ්මණානං වණ්ණං භාසිත්වා ‘‘යො නෙසං පරමො’’ති ගාථාය බ්‍රහ්මසමං, ‘‘තස්ස වත්තමනුසික්ඛන්තා’’ති ගාථාය දෙවසමං, ‘‘තණ්ඩුලං සයන’’න්තිආදිකාහි චතූහි ගාථාහි මරියාදං, ‘‘තෙසං ආසි විපල්ලාසො’’තිආදීහි සත්තරසහි ගාථාහි සම්භින්නමරියාදං, තස්ස විප්පටිපත්තියා දෙවාදීනං පක්කන්දනාදිදීපනත්ථඤ්ච දස්සෙත්වා දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. බ්‍රාහ්මණචණ්ඩාලො පන ඉධ අවුත්තොයෙව. කස්මා? යස්මා විපත්තියා අකාරණං. බ්‍රාහ්මණධම්මසම්පත්තියා හි බ්‍රහ්මසමදෙවසමමරියාදා කාරණං හොන්ති, විපත්තියා සම්භින්නමරියාදො. අයං පන දොණසුත්තෙ (අ. නි. 5.192) වුත්තප්පකාරො බ්‍රාහ්මණචණ්ඩාලො බ්‍රාහ්මණධම්මවිපත්තියාපි අකාරණං. කස්මා? විපන්නෙ ධම්මෙ උප්පන්නත්තා. තස්මා තං අදස්සෙත්වාව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. එතරහි පන සොපි බ්‍රාහ්මණචණ්ඩාලො දුල්ලභො. එවමයං බ්‍රාහ්මණානං ධම්මො විනට්ඨො. තෙනෙවාහ දොණො බ්‍රාහ්මණො – ‘‘එවං සන්තෙ මයං, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණචණ්ඩාලම්පි න පූරෙමා’’ති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව.
පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය
සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය බ්‍රාහ්මණධම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.