5. සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති සූචිලොමසුත්තං. කා උප්පත්ති? අත්ථවණ්ණනානයෙනෙවස්ස උප්පත්ති ආවි භවිස්සති. අත්ථවණ්ණනායඤ්ච ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදි වුත්තත්ථමෙව. ගයායං විහරති ටඞ්කිතමඤ්චෙ සූචිලොමස්ස යක්ඛස්ස භවනෙති එත්ථ පන කා ගයා, කො ටඞ්කිතමඤ්චො, කස්මා ච භගවා තස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ විහරතීති? වුච්චතෙ – ගයාති ගාමොපි තිත්ථම්පි වුච්චති, තදුභයම්පි ඉධ වට්ටති. ගයාගාමස්ස හි අවිදූරෙ දෙසෙ විහරන්තොපි ‘‘ගයායං විහරතී’’ති වුච්චති, තස්ස ච ගාමස්ස සමීපෙ අවිදූරෙ ද්වාරසන්තිකෙ සො ටඞ්කිතමඤ්චො. ගයාතිත්ථෙ විහරන්තොපි ‘‘ගයායං විහරතී’’ති වුච්චති, ගයාතිත්ථෙ ච සො ටඞ්කිතමඤ්චො. ටඞ්කිතමඤ්චොති චතුන්නං පාසාණානං උපරි විත්ථතං පාසාණං ආරොපෙත්වා කතො පාසාණමඤ්චො. තං නිස්සාය යක්ඛස්ස භවනං ආළවකස්ස භවනං විය. යස්මා වා පන භගවා තං දිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො සූචිලොමස්ස ච ඛරලොමස්ස චාති ද්වින්නම්පි යක්ඛානං සොතාපත්තිඵලූපනිස්සයං අද්දස, තස්මා පත්තචීවරං ආදාය අන්තොඅරුණෙයෙව නානාදිසාහි සන්නිපතිතස්ස ජනස්ස ඛෙළසිඞ්ඝාණිකාදිනානප්පකාරාසුචිනිස්සන්දකිලින්නභූමිභාගම්පි තං තිත්ථප්පදෙසං ආගන්ත්වා තස්මිං ටඞ්කිතමඤ්චෙ නිසීදි සූචිලොමස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ. තෙන වුත්තං ‘‘එකං සමයං භගවා ගයායං විහරති ටඞ්කිතමඤ්චෙ සූචිලොමස්ස යක්ඛස්ස භවනෙ’’ති.

තෙන ඛො පන සමයෙනාති යං සමයං භගවා තත්ථ විහරති, තෙන සමයෙන. ඛරො ච යක්ඛො සූචිලොමො ච යක්ඛො භගවතො අවිදූරෙ අතික්කමන්තීති. කෙ තෙ යක්ඛා, කස්මා ච අතික්කමන්තීති? වුච්චතෙ – තෙසු තාව එකො අතීතෙ සඞ්ඝස්ස තෙලං අනාපුච්ඡා ගහෙත්වා අත්තනො සරීරං මක්ඛෙසි. සො තෙන කම්මෙන නිරයෙ පච්චිත්වා ගයාපොක්ඛරණිතීරෙ යක්ඛයොනියං නිබ්බත්තො. තස්සෙව චස්ස කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන විරූපානි අඞ්ගපච්චඞ්ගානි අහෙසුං, ඉට්ඨකච්ඡදනසදිසඤ්ච ඛරසම්ඵස්සං චම්මං. සො කිර යදා පරං භිංසාපෙතුකාමො හොති, තදා ඡදනිට්ඨකසදිසානි චම්මකපාලානි උක්ඛිපිත්වා භිංසාපෙති. එවං සො ඛරසම්ඵස්සත්තා ඛරො යක්ඛොත්වෙව නාමං ලභි.

ඉතරො කස්සපස්ස භගවතො කාලෙ උපාසකො හුත්වා මාසස්ස අට්ඨ දිවසෙ විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං සුණාති. සො එකදිවසං ධම්මස්සවනෙ ඝොසිතෙ සඞ්ඝාරාමද්වාරෙ අත්තනො ඛෙත්තං කෙලායන්තො උග්ඝොසනං සුත්වා ‘‘සචෙ න්හායාමි, චිරං භවිස්සතී’’ති කිලිට්ඨගත්තොව උපොසථාගාරං පවිසිත්වා මහග්ඝෙ භුම්මත්ථරණෙ අනාදරෙන නිපජ්ජිත්වා සුපි. භික්ඛු එවායං, න උපාසකොති සංයුත්තභාණකා. සො තෙන ච අඤ්ඤෙන කම්මෙන ච නිරයෙ පච්චිත්වා ගයාපොක්ඛරණියා තීරෙ යක්ඛයොනියං නිබ්බත්තො. සො තස්ස කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙන දුද්දසිකො අහොසි, සරීරෙ චස්ස සූචිසදිසානි ලොමානි අහෙසුං. සො හි භිංසාපෙතබ්බකෙ සත්තෙ සූචීහි විජ්ඣන්තො විය භිංසාපෙති. එවං සො සූචිසදිසලොමත්තා සූචිලොමො යක්ඛොත්වෙව නාමං ලභි. තෙ අත්තනො ගොචරත්ථාය භවනතො නික්ඛමිත්වා මුහුත්තං ගන්ත්වා ගතමග්ගෙනෙව නිවත්තිත්වා ඉතරං දිසාභාගං ගච්ඡන්තා භගවතො අවිදූරෙ අතික්කමන්ති.

අථ ඛො ඛරොති කස්මා තෙ එවමාහංසු? ඛරො සමණකප්පං දිස්වා ආහ. සූචිලොමො පන ‘‘යො භායති න සො සමණො, සමණපටිරූපකත්තා පන සමණකො හොතී’’ති එවංලද්ධිකො. තස්මා තාදිසං භගවන්තං මඤ්ඤමානො ‘‘නෙසො සමණො, සමණකො එසො’’ති සහසාව වත්වාපි පුන වීමංසිතුකාමො ආහ – ‘‘යාවාහං ජානාමී’’ති. ‘‘අථ ඛො’’ති එවං වත්වා තතො. සූචිලොමො යක්ඛොති ඉතො පභුති යාව අපිච ඛො තෙ සම්ඵස්සො පාපකොති, තාව උත්තානත්ථමෙව කෙවලඤ්චෙත්ථ භගවතො කායන්ති අත්තනො කායං භගවතො උපනාමෙසීති එවං සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

තතො අභායන්තං භගවන්තං දිස්වා ‘‘පඤ්හං තං සමණා’’තිආදිමාහ. කිං කාරණා? සො හි චින්තෙසි – ‘‘ඉමිනාපි නාම මෙ එවං ඛරෙන අමනුස්සසම්ඵස්සෙන මනුස්සො සමානො අයං න භායති, හන්දාහං එතං බුද්ධවිසයෙ පඤ්හං පුච්ඡාමි, අද්ධා අයං තත්ථ න සම්පායිස්සති, තතො නං එවං විහෙඨෙස්සාමී’’ති. භගවා තං සුත්වා ‘‘න ඛ්වාහං තං ආවුසො’’තිආදිමාහ. තං සබ්බං ආළවකසුත්තෙ වුත්තනයෙනෙව සබ්බාකාරෙහි වෙදිතබ්බං.

273. අථ ඛො සූචිලොමො යක්ඛො භගවන්තං ගාථාය අජ්ඣභාසි ‘‘රාගො ච දොසො චා’’ති. තත්ථ රාගදොසා වුත්තනයා එව. කුතොනිදානාති කිංනිදානා කිංහෙතුකා. කුතොති පච්චත්තවචනස්ස තො-ආදෙසො වෙදිතබ්බො, සමාසෙ චස්ස ලොපාභාවො. අථ වා නිදානාති ජාතා උප්පන්නාති අත්ථො, තස්මා කුතොනිදානා, කුතොජාතා, කුතොඋප්පන්නාති වුත්තං හොති. අරතී රතී ලොමහංසො කුතොජාති යායං ‘‘පන්තෙසු වා සෙනාසනෙසු අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙසු වා අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අරති අරතිතා අනභිරති අනභිරමණා උක්කණ්ඨිතා පරිතස්සිතා’’ති (විභ. 856) එවං විභත්තා අරති, යා ච පඤ්චසු කාමගුණෙසු රති, යො ච ලොමහංසසමුට්ඨාපනතො ‘‘ලොමහංසො’’ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතො චිත්තුත්‍රාසො. ඉමෙ තයො ධම්මා කුතොජා කුතොජාතාති පුච්ඡති. කුතො සමුට්ඨායාති කුතො උප්පජ්ජිත්වා. මනොති කුසලචිත්තං, විතක්කාති උරගසුත්තෙ වුත්තා නව කාමවිතක්කාදයො. කුමාරකා ධඞ්කමිවොස්සජන්තීති යථා ගාමදාරකා කීළන්තා කාකං සුත්තෙන පාදෙ බන්ධිත්වා ඔස්සජන්ති ඛිපන්ති, එවං කුසලමනං අකුසලවිතක්කා කුතො සමුට්ඨාය ඔස්සජන්තීති පුච්ඡති.

274. අථස්ස භගවා තෙ පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙන්තො ‘‘රාගො චා’’ති දුතියගාථමභාසි. තත්ථ ඉතොති අත්තභාවං සන්ධායාහ. අත්තභාවනිදානා හි රාගදොසා. අරතිරතිලොමහංසා ච අත්තභාවතො ජාතා, කාමවිතක්කාදිඅකුසලවිතක්කා ච අත්තභාවතොයෙව සමුට්ඨාය කුසලමනො ඔස්සජන්ති, තෙන තදඤ්ඤං පකතිආදිකාරණං පටික්ඛිපන්තො ආහ – ‘‘ඉතොනිදානා ඉතොජා ඉතො සමුට්ඨායා’’ති. සද්දසිද්ධි චෙත්ථ පුරිමගාථාය වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා.

275-6. එවං තෙ පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි ය්වායං ‘‘ඉතොනිදානා’’තිආදීසු ‘‘අත්තභාවනිදානා අත්තභාවතො ජාතා අත්තභාවතො සමුට්ඨායා’’ති අත්ථො වුත්තො, තං සාධෙන්තො ආහ – ‘‘ස්නෙහජා අත්තසම්භූතා’’ති. එතෙ හි සබ්බෙපි රාගාදයො විතක්කපරියොසානා තණ්හාස්නෙහෙන ජාතා, තථා ජායන්තා ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධභෙදෙ අත්තභාවපරියායෙ අත්තනි සම්භූතා. තෙනාහ – ‘‘ස්නෙහජා අත්තසම්භූතා’’ති. ඉදානි තදත්ථජොතිකං උපමං කරොති ‘‘නිග්‍රොධස්සෙව ඛන්ධජා’’ති. තත්ථ ඛන්ධෙසු ජාතා ඛන්ධජා, පාරොහානමෙතං අධිවචනං. කිං වුත්තං හොති? යථා නිග්‍රොධස්ස ඛන්ධජා නාම පාරොහා ආපොරසසිනෙහෙ සති ජායන්ති, ජායන්තා ච තස්මිංයෙව නිග්‍රොධෙ තෙසු තෙසු සාඛප්පභෙදෙසු සම්භවන්ති, එවමෙතෙපි රාගාදයො අජ්ඣත්තතණ්හාස්නෙහෙ සති ජායන්ති, ජායන්තා ච තස්මිංයෙව අත්තභාවෙ තෙසු තෙසු චක්ඛාදිභෙදෙසු ද්වාරාරම්මණවත්ථූසු සම්භවන්ති. තස්මා වෙදිතබ්බමෙතං ‘‘අත්තභාවනිදානා අත්තභාවජා අත්තභාවසමුට්ඨානා ච එතෙ’’ති.

අවසෙසදියඩ්ඪගාථාය පන අයං සබ්බසඞ්ගාහිකා අත්ථවණ්ණනා – එවං අත්තසම්භූතා ච එතෙ පුථූ විසත්තා කාමෙසු. රාගොපි හි පඤ්චකාමගුණිකාදිවසෙන, දොසොපි ආඝාතවත්ථාදිවසෙන, අරතිආදයොපි තස්ස තස්සෙව භෙදස්ස වසෙනාති සබ්බථා සබ්බෙපිමෙ කිලෙසා පුථූ අනෙකප්පකාරා හුත්වා වත්ථුද්වාරාරම්මණාදිවසෙන තෙසු තෙසු වත්ථුකාමෙසු තථා තථා විසත්තා ලග්ගා ලග්ගිතා සංසිබ්බිත්වා ඨිතා. කිමිව? මාලුවාව විතතා වනෙ, යථා වනෙ විතතා මාලුවා තෙසු තෙසු රුක්ඛස්ස සාඛපසාඛාදිභෙදෙසු විසත්තා හොති ලග්ගා ලග්ගිතා සංසිබ්බිත්වා ඨිතා, එවං පුථුප්පභෙදෙසු වත්ථුකාමෙසු විසත්තං කිලෙසගණං යෙ නං පජානන්ති යතොනිදානං, තෙ නං විනොදෙන්ති සුණොහි යක්ඛ.

තත්ථ යතොනිදානන්ති භාවනපුංසකනිද්දෙසො, තෙන කිං දීපෙති? යෙ සත්තා නං කිලෙසගණං ‘‘යතොනිදානං උප්පජ්ජතී’’ති එවං ජානන්ති, තෙ නං ‘‘තණ්හාස්නෙහස්නෙහිතෙ අත්තභාවෙ උප්පජ්ජතී’’ති ඤත්වා තං තණ්හාස්නෙහං ආදීනවානුපස්සනාදිභාවනාඤාණග්ගිනා විසොසෙන්තා විනොදෙන්ති පජහන්ති බ්‍යන්තීකරොන්ති ච, එතං අම්හාකං සුභාසිතං සුණොහි යක්ඛාති. එවමෙත්ථ අත්තභාවජානනෙන දුක්ඛපරිඤ්ඤං තණ්හාස්නෙහරාගාදිකිලෙසගණවිනොදනෙන සමුදයප්පහානඤ්ච දීපෙති.

යෙ ච නං විනොදෙන්ති, තෙ දුත්තරං ඔඝමිමං තරන්ති අතිණ්ණපුබ්බං අපුනබ්භවාය. එතෙන මග්ගභාවනං නිරොධසච්ඡිකිරියඤ්ච දීපෙති. යෙ හි නං කිලෙසගණං විනොදෙන්ති, තෙ අවස්සං මග්ගං භාවෙන්ති. න හි මග්ගභාවනං විනා කිලෙසවිනොදනං අත්ථි. යෙ ච මග්ගං භාවෙන්ති, තෙ දුත්තරං පකතිඤාණෙන කාමොඝාදිං චතුබ්බිධම්පි ඔඝමිමං තරන්ති. මග්ගභාවනා හි ඔඝතරණං. අතිණ්ණපුබ්බන්ති ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා සුපිනන්තෙනපි අවීතික්කන්තපුබ්බං. අපුනබ්භවායාති නිබ්බානාය. එවමිමං චතුසච්චදීපිකං ගාථං සුණන්තා ‘‘සුත්වා ධම්මං ධාරෙන්ති, ධතානං ධම්මානං අත්ථමුපපරික්ඛන්තී’’තිආදිකං කථං සුභාවිනියා පඤ්ඤාය අනුක්කමමානා තෙ ද්වෙපි සහායකා යක්ඛා ගාථාපරියොසානෙයෙව සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු, පාසාදිකා ච අහෙසුං සුවණ්ණවණ්ණා දිබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය සූචිලොමසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.