14. ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා

එවං මෙ සුතන්ති ධම්මිකසුත්තං. කා උප්පත්ති? තිට්ඨමානෙ කිර භගවති ලොකනාථෙ ධම්මිකො නාම උපාසකො අහොසි නාමෙන ච පටිපත්තියා ච. සො කිර සරණසම්පන්නො සීලසම්පන්නො බහුස්සුතො පිටකත්තයධරො අනාගාමී අභිඤ්ඤාලාභී ආකාසචාරී අහොසි. තස්ස පරිවාරා පඤ්චසතා උපාසකා, තෙපි තාදිසා එව අහෙසුං. තස්සෙකදිවසං උපොසථිකස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස මජ්ඣිමයාමාවසානසමයෙ එවං පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘යංනූනාහං අගාරියඅනගාරියානං පටිපදං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. සො පඤ්චහි උපාසකසතෙහි පරිවුතො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා තමත්ථං පුච්ඡි, භගවා චස්ස බ්‍යාකාසි. තත්ථ පුබ්බෙ වණ්ණිතසදිසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං, අපුබ්බං වණ්ණයිස්සාම.

379. තත්ථ පඨමගාථාය තාව කථංකරොති කථං කරොන්තො කථං පටිපජ්ජන්තො. සාධු හොතීති සුන්දරො අනවජ්ජො අත්ථසාධනො හොති. උපාසකාසෙති උපාසකාඉච්චෙව වුත්තං හොති. සෙසමත්ථතො පාකටමෙව. අයං පන යොජනා – යො වා අගාරා අනගාරමෙති පබ්බජති, යෙ වා අගාරිනො උපාසකා, එතෙසු දුවිධෙසු සාවකෙසු කථංකරො සාවකො සාධු හොතීති.

380-1. ඉදානි එවං පුට්ඨස්ස භගවතො බ්‍යාකරණසමත්ථතං දීපෙන්තො ‘‘තුවඤ්හී’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ ගතින්ති අජ්ඣාසයගතිං. පරායණන්ති නිප්ඵත්තිං. අථ වා ගතින්ති නිරයාදිපඤ්චප්පභෙදං. පරායණන්ති ගතිතො පරං අයනං ගතිවිප්පමොක්ඛං පරිනිබ්බානං, න චත්ථි තුල්‍යොති තයා සදිසො නත්ථි. සබ්බං තුවං ඤාණමවෙච්ච ධම්මං, පකාසෙසි සත්තෙ අනුකම්පමානොති ත්වං භගවා යදත්ථි ඤෙය්‍යං නාම, තං අනවසෙසං අවෙච්ච පටිවිජ්ඣිත්වා සත්තෙ අනුකම්පමානො සබ්බං ඤාණඤ්ච ධම්මඤ්ච පකාසෙසි. යං යං යස්ස හිතං හොති, තං තං තස්ස ආවිකාසියෙව දෙසෙසියෙව, න තෙ අත්ථි ආචරියමුට්ඨීති වුත්තං හොති. විරොචසි විමලොති ධූමරජාදිවිරහිතො විය චන්දො, රාගාදිමලාභාවෙන විමලො විරොචසි. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව.

382. ඉදානි යෙසං තදා භගවා ධම්මං දෙසෙසි, තෙ දෙවපුත්තෙ කිත්තෙත්වා භගවන්තං පසංසන්තො ‘‘ආගඤ්ඡී තෙ සන්තිකෙ’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ නාගරාජා එරාවණො නාමාති අයං කිර එරාවණො නාම දෙවපුත්තො කාමරූපී දිබ්බෙ විමානෙ වසති. සො යදා සක්කො උය්‍යානකීළං ගච්ඡති, තදා දියඩ්ඪසතයොජනං කායං අභිනිම්මිනිත්වා තෙත්තිංස කුම්භෙ මාපෙත්වා එරාවණො නාම හත්ථී හොති. තස්ස එකෙකස්මිං කුම්භෙ ද්වෙ ද්වෙ දන්තා හොන්ති, එකෙකස්මිං දන්තෙ සත්ත සත්ත පොක්ඛරණියො, එකෙකිස්සා පොක්ඛරණියා සත්ත සත්ත පදුමිනියො, එකෙකිස්සා පදුමිනියා සත්ත සත්ත පුප්ඵානි, එකෙකස්මිං පුප්ඵෙ සත්ත සත්ත පත්තානි, එකෙකස්මිං පත්තෙ සත්ත සත්ත අච්ඡරායො නච්චන්ති පදුමච්ඡරායොත්වෙව විස්සුතා සක්කස්ස නාටකිත්ථියො, යා ච විමානවත්ථුස්මිම්පි ‘‘භමන්ති කඤ්ඤා පදුමෙසු සික්ඛිතා’’ති (වි. ව. 1034) ආගතා. තෙසං පන තෙත්තිසංකුම්භානං මජ්ඣෙ සුදස්සනකුම්භො නාම තිංසයොජනමත්තො හොති, තත්ථ යොජනප්පමාණො මණිපල්ලඞ්කො තියොජනුබ්බෙධෙ පුප්ඵමණ්ඩපෙ අත්ථරීයති. තත්ථ සක්කො දෙවානමින්දො අච්ඡරාසඞ්ඝපරිවුතො දිබ්බසම්පත්තිං පච්චනුභොති. සක්කෙ පන දෙවානමින්දෙ උය්‍යානකීළාතො පටිනිවත්තෙ පුන තං රූපං සංහරිත්වාන දෙවපුත්තොව හොති. තං සන්ධායාහ – ‘‘ආගඤ්ඡි තෙ සන්තිකෙ නාගරාජා එරාවණො නාමා’’ති. ජිනොති සුත්වාති ‘‘විජිතපාපධම්මො එස භගවා’’ති එවං සුත්වා. සොපි තයා මන්තයිත්වාති තයා සද්ධිං මන්තයිත්වා, පඤ්හං පුච්ඡිත්වාති අධිප්පායො. අජ්ඣගමාති අධිඅගමා, ගතොති වුත්තං හොති. සාධූති සුත්වාන පතීතරූපොති තං පඤ්හං සුත්වා ‘‘සාධු භන්තෙ’’ති අභිනන්දිත්වා තුට්ඨරූපො ගතොති අත්ථො.

383. රාජාපි තං වෙස්සවණො කුවෙරොති එත්ථ සො යක්ඛො රඤ්ජනට්ඨෙන රාජා, විසාණාය රාජධානියා රජ්ජං කාරෙතීති වෙස්සවණො, පුරිමනාමෙන කුවෙරොති වෙදිතබ්බො. සො කිර කුවෙරො නාම බ්‍රාහ්මණමහාසාලො හුත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා විසාණාය රාජධානියා අධිපති හුත්වා නිබ්බත්තො. තස්මා ‘‘කුවෙරො වෙස්සවණො’’ති වුච්චති. වුත්තඤ්චෙතං ආටානාටියසුත්තෙ –

‘‘කුවෙරස්ස ඛො පන, මාරිස, මහාරාජස්ස විසාණා නාම රාජධානී, තස්මා කුවෙරො මහාරාජා ‘වෙස්සවණො’ති පවුච්චතී’’ති (දී. නි. 3.291) –

සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

තත්ථ සියා – කස්මා පන දූරතරෙ තාවතිංසභවනෙ වසන්තො එරාවණො පඨමං ආගතො, වෙස්සවණො පච්ඡා, එකනගරෙව වසන්තො අයං උපාසකො සබ්බපච්ඡා, කථඤ්ච සො තෙසං ආගමනං අඤ්ඤාසි, යෙන එවමාහාති? වුච්චතෙ – වෙස්සවණො කිර තදා අනෙකසහස්සපවාළපල්ලඞ්කං ද්වාදසයොජනං නාරිවාහනං අභිරුය්හ පවාළකුන්තං උච්චාරෙත්වා දසසහස්සකොටියක්ඛෙහි පරිවුතො ‘‘භගවන්තං පඤ්හං පුච්ඡිස්සාමී’’ති ආකාසට්ඨකවිමානානි පරිහරිත්වා මග්ගෙන මග්ගං ආගච්ඡන්තො වෙළුකණ්ඩකනගරෙ නන්දමාතාය උපාසිකාය නිවෙසනස්ස උපරිභාගං සම්පත්තො. උපාසිකාය අයමානුභාවො – පරිසුද්ධසීලා හොති, නිච්චං විකාලභොජනා පටිවිරතා, පිටකත්තයධාරිනී, අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨිතා. සා තම්හි සමයෙ සීහපඤ්ජරං උග්ඝාටෙත්වා උතුග්ගහණත්ථාය මාලුතෙරිතොකාසෙ ඨත්වා අට්ඨකපාරායනවග්ගෙ පරිමණ්ඩලෙහි පදබ්‍යඤ්ජනෙහි මධුරෙන සරෙන භාසති. වෙස්සවණො තත්ථෙව යානානි ඨපෙත්වා යාව උපාසිකා ‘‘ඉදමවොච භගවා මගධෙසු විහරන්තො පාසාණකෙ චෙතියෙ පරිචාරකසොළසන්නං බ්‍රාහ්මණාන’’න්ති නිගමනං අභාසි, තාව සබ්බං සුත්වා වග්ගපරියොසානෙ සුවණ්ණමුරජසදිසං මහන්තං ගීවං පග්ගහෙත්වා ‘‘සාධු සාධු භගිනී’’ති සාධුකාරමදාසි. සා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. ‘‘අහං භගිනි වෙස්සවණො’’ති. උපාසිකා කිර පඨමං සොතාපන්නා අහොසි, පච්ඡා වෙස්සවණො. තං සො ධම්මතො සහොදරභාවං සන්ධාය උපාසිකං භගිනිවාදෙන සමුදාචරති. උපාසිකාය ච ‘‘විකාලො, භාතික භද්‍රමුඛ, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති වුත්තො ‘‘අහං භගිනි තයි පසන්නො පසන්නාකාරං කරොමී’’ති ආහ. තෙන හි භද්‍රමුඛ, මම ඛෙත්තෙ නිප්ඵන්නං සාලිං කම්මකරා ආහරිතුං න සක්කොන්ති, තං තව පරිසාය ආණාපෙහීති. සො ‘‘සාධු භගිනී’’ති යක්ඛෙ ආණාපෙසි. තෙ අඩ්ඪතෙරස කොට්ඨාගාරසතානි පූරෙසුං. තතො පභුති කොට්ඨාගාරං ඌනං නාම නාහොසි, ‘‘නන්දමාතු කොට්ඨාගාරං වියා’’ති ලොකෙ නිදස්සනං අහොසි. වෙස්සවණො කොට්ඨාගාරානි පූරෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමි. භගවා ‘‘විකාලෙ ආගතොසී’’ති ආහ. අථ භගවතො සබ්බං ආරොචෙසි. ඉමිනා කාරණෙන ආසන්නතරෙපි චාතුමහාරාජිකභවනෙ වසන්තො වෙස්සවණො පච්ඡා ආගතො. එරාවණස්ස පන න කිඤ්චි අන්තරා කරණීයං අහොසි, තෙන සො පඨමතරං ආගතො.

අයං පන උපාසකො කිඤ්චාපි අනාගාමී පකතියාව එකභත්තිකො, තථාපි තදා උපොසථදිවසොති කත්වා උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨාය සායන්හසමයං සුනිවත්ථො සුපාරුතො පඤ්චසතඋපාසකපරිවුතො ජෙතවනං ගන්ත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා අත්තනො ඝරං ආගම්ම තෙසං උපාසකානං සරණසීලඋපොසථානිසංසාදිභෙදං උපාසකධම්මං කථෙත්වා තෙ උපාසකෙ උය්‍යොජෙසි. තෙසඤ්ච තස්සෙව ඝරෙ මුට්ඨිහත්ථප්පමාණපාදකානි පඤ්ච කප්පියමඤ්චසතානි පාටෙක්කොවරකෙසු පඤ්ඤත්තානි හොන්ති. තෙ අත්තනො අත්තනො ඔවරකං පවිසිත්වා සමාපත්තිං අප්පෙත්වා නිසීදිංසු, උපාසකොපි තථෙවාකාසි. තෙන ච සමයෙන සාවත්ථිනගරෙ සත්තපඤ්ඤාස කුලසතසහස්සානි වසන්ති, මනුස්සගණනාය අට්ඨාරසකොටිමනුස්සා. තෙන පඨමයාමෙ හත්ථිඅස්සමනුස්සභෙරිසද්දාදීහි සාවත්ථිනගරං මහාසමුද්දො විය එකසද්දං හොති. මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ සො සද්දො පටිප්පස්සම්භති. තම්හි කාලෙ උපාසකො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය අත්තනො ගුණෙ ආවජ්ජෙත්වා ‘‘යෙනාහං මග්ගසුඛෙන ඵලසුඛෙන සුඛිතො විහරාමි, ඉදං සුඛං කං නිස්සාය ලද්ධ’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘භගවන්තං නිස්සායා’’ති භගවති චිත්තං පසාදෙත්වා ‘‘භගවා එතරහි කතමෙන විහාරෙන විහරතී’’ති ආවජ්ජෙන්තො දිබ්බෙන චක්ඛුනා එරාවණවෙස්සවණෙ දිස්වා දිබ්බාය සොතධාතුයා ධම්මදෙසනං සුත්වා චෙතොපරියඤාණෙන තෙසං පසන්නචිත්තතං ඤත්වා ‘‘යංනූනාහම්පි භගවන්තං උභයහිතං පටිපදං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙසි. තස්මා සො එකනගරෙ වසන්තොපි සබ්බපච්ඡා ආගතො, එවඤ්ච නෙසං ආගමනං අඤ්ඤාසි. තෙනාහ – ‘‘ආගඤ්ඡි තෙ සන්තිකෙ නාගරාජා…පෙ… සො චාපි සුත්වාන පතීතරූපො’’ති.

384. ඉදානි ඉතො බහිද්ධා ලොකසම්මතෙහි සමණබ්‍රාහ්මණෙහි උක්කට්ඨභාවෙන භගවන්තං පසංසන්තො ‘‘යෙ කෙචිමෙ’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ තිත්ථියාති නන්දවච්ඡසංකිච්චෙහි ආදිපුග්ගලෙහි තීහි තිත්ථකරෙහි කතෙ දිට්ඨිතිත්ථෙ ජාතා, තෙසං සාසනෙ පබ්බජිතා පූරණාදයො ඡ සත්ථාරො. තත්ථ නාටපුත්තො නිගණ්ඨො, අවසෙසා ආජීවකාති තෙ සබ්බෙ දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යෙ කෙචිමෙ තිත්ථියා වාදසීලා’’ති, ‘‘මයං සම්මා පටිපන්නා, අඤ්ඤෙ මිච්ඡා පටිපන්නා’’ති එවං වාදකරණසීලා ලොකං මුඛසත්තීහි විතුදන්තා විචරන්ති. ආජීවකා වාති තෙ එකජ්ඣමුද්දිට්ඨෙ භින්දිත්වා දස්සෙති. නාතිතරන්තීති නාතික්කමන්ති. සබ්බෙති අඤ්ඤෙපි යෙ කෙචි තිත්ථියසාවකාදයො, තෙපි පරිග්ගණ්හන්තො ආහ. ‘‘ඨිතො වජන්තං වියා’’ති යථා කොචි ඨිතො ගතිවිකලො සීඝගාමිනං පුරිසං ගච්ඡන්තං නාතිතරෙය්‍ය, එවං තෙ පඤ්ඤාගතියා අභාවෙන තෙ තෙ අත්ථප්පභෙදෙ බුජ්ඣිතුං අසක්කොන්තා ඨිතා, අතිජවනපඤ්ඤං භගවන්තං නාතිතරන්තීති අත්ථො.

385. බ්‍රාහ්මණා වාදසීලා වුද්ධා චාති එත්තාවතා චඞ්කීතාරුක්ඛපොක්ඛරසාතිජාණුස්සොණිආදයො දස්සෙති, අපි බ්‍රාහ්මණා සන්ති කෙචීති ඉමිනා මජ්ඣිමාපි දහරාපි කෙවලං බ්‍රාහ්මණා සන්ති අත්ථි උපලබ්භන්ති කෙචීති එවං අස්සලායනවාසෙට්ඨඅම්බට්ඨඋත්තරමාණවකාදයො දස්සෙති. අත්ථබද්ධාති ‘‘අපි නු ඛො ඉමං පඤ්හං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ඉමං කඞ්ඛං ඡින්දෙය්‍යා’’ති එවං අත්ථබද්ධා භවන්ති. යෙ චාපි අඤ්ඤෙති අඤ්ඤෙපි යෙ ‘‘මයං වාදිනො’’ති එවං මඤ්ඤමානා විචරන්ති ඛත්තියපණ්ඩිතබ්‍රාහ්මණබ්‍රහ්මදෙවයක්ඛාදයො අපරිමාණා. තෙපි සබ්බෙ තයි අත්ථබද්ධා භවන්තීති දස්සෙති.

386-7. එවං නානප්පකාරෙහි භගවන්තං පසංසිත්වා ඉදානි ධම්මෙනෙව තං පසංසිත්වා ධම්මකථං යාචන්තො ‘‘අයඤ්හි ධම්මො’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ අයඤ්හි ධම්මොති සත්තතිංස බොධිපක්ඛියධම්මෙ සන්ධායාහ. නිපුණොති සණ්හො දුප්පටිවිජ්ඣො. සුඛොති පටිවිද්ධො සමානො ලොකුත්තරසුඛමාවහති, තස්මා සුඛාවහත්තා ‘‘සුඛො’’ති වුච්චති. සුප්පවුත්තොති සුදෙසිතො. සුස්සූසමානාති සොතුකාමම්හාති අත්ථො. තං නො වදාති තං ධම්මං අම්හාකං වද. ‘‘ත්වං නො’’තිපි පාඨො, ත්වං අම්හාකං වදාති අත්ථො. සබ්බෙපිමෙ භික්ඛවොති තඞ්ඛණං නිසින්නානි කිර පඤ්ච භික්ඛුසතානි හොන්ති, තානි දස්සෙන්තො යාචති. උපාසකා චාපීති අත්තනො පරිවාරෙ අඤ්ඤෙ ච දස්සෙති. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව.

388. අථ භගවා අනගාරියපටිපදං තාව දස්සෙතුං භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ‘‘සුණාථ මෙ භික්ඛවො’’තිආදිමාහ. තත්ථ ධම්මං ධුතං තඤ්ච චරාථ සබ්බෙති කිලෙසෙ ධුනාතීති ධුතො, එවරූපං කිලෙසධුනනකං පටිපදාධම්මං සාවයාමි වො, තඤ්ච මයා සාවිතං සබ්බෙ චරථ පටිපජ්ජථ, මා පමාදිත්ථාති වුත්තං හොති. ඉරියාපථන්ති ගමනාදිචතුබ්බිධං. පබ්බජිතානුලොමිකන්ති සමණසාරුප්පං සතිසම්පජඤ්ඤයුත්තං. අරඤ්ඤෙ කම්මට්ඨානානුයොගවසෙන පවත්තමෙවාති අපරෙ. සෙවෙථ නන්ති තං ඉරියාපථං භජෙය්‍ය. අත්ථදසොති හිතානුපස්සී. මුතීමාති බුද්ධිමා. සෙසමෙත්ථ ගාථාය පාකටමෙව.

389. නො වෙ විකාලෙති එවං පබ්බජිතානුලොමිකං ඉරියාපථං සෙවමානො ච දිවාමජ්ඣන්හිකවීතික්කමං උපාදාය විකාලෙ න චරෙය්‍ය භික්ඛු, යුත්තකාලෙ එව පන ගාමං පිණ්ඩාය චරෙය්‍ය. කිං කාරණං? අකාලචාරිඤ්හි සජන්ති සඞ්ගා, අකාලචාරිං පුග්ගලං රාගසඞ්ගාදයො අනෙකෙ සඞ්ගා සජන්ති පරිස්සජන්ති උපගුහන්ති අල්ලීයන්ති. තස්මා විකාලෙ න චරන්ති බුද්ධා, තස්මා යෙ චතුසච්චබුද්ධා අරියපුග්ගලා, න තෙ විකාලෙ පිණ්ඩාය චරන්තීති. තෙන කිර සමයෙන විකාලභොජනසික්ඛාපදං අප්පඤ්ඤත්තං හොති, තස්මා ධම්මදෙසනාවසෙනෙවෙත්ථ පුථුජ්ජනානං ආදීනවං දස්සෙන්තො ඉමං ගාථමාහ. අරියා පන සහ මග්ගපටිලාභා එව තතො පටිවිරතා හොන්ති, එසා ධම්මතා.

390. එවං විකාලචරියං පටිසෙධෙත්වා ‘‘කාලෙ චරන්තෙනපි එවං චරිතබ්බ’’න්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රූපා ච සද්දා චා’’ති. තස්සත්ථො – යෙ තෙ රූපාදයො නානප්පකාරකං මදං ජනෙන්තා සත්තෙ සම්මදයන්ති, තෙසු පිණ්ඩපාතපාරිසුද්ධිසුත්තාදීසු (ම. නි. 3.438 ආදයො) වුත්තනයෙන ඡන්දං විනොදෙත්වා යුත්තකාලෙනෙව පාතරාසං පවිසෙය්‍යාති. එත්ථ ච පාතො අසිතබ්බොති පාතරාසො, පිණ්ඩපාතස්සෙතං නාමං. යො යත්ථ ලබ්භති, සො පදෙසොපි තං යොගෙන ‘‘පාතරාසො’’ති ඉධ වුත්තො. යතො පිණ්ඩපාතං ලභති, තං ඔකාසං ගච්ඡෙය්‍යාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

391. එවං පවිට්ඨො –

‘‘පිණ්ඩඤ්ච භික්ඛු සමයෙන ලද්ධා,

එකො පටික්කම්ම රහො නිසීදෙ;

අජ්ඣත්තචින්තී න මනො බහිද්ධා,

නිච්ඡාරයෙ සඞ්ගහිතත්තභාවො’’.

තත්ථ පිණ්ඩන්ති මිස්සකභික්ඛං, සා හි තතො තතො සමොධානෙත්වා සම්පිණ්ඩිතට්ඨෙන ‘‘පිණ්ඩො’’ති වුච්චති. සමයෙනාති අන්තොමජ්ඣන්හිකකාලෙ. එකො පටික්කම්මාති කායවිවෙකං සම්පාදෙන්තො අදුතියො නිවත්තිත්වා. අජ්ඣත්තචින්තීති තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා ඛන්ධසන්තානං චින්තෙන්තො. න මනො බහිද්ධා නිච්ඡාරයෙති බහිද්ධා රූපාදීසු රාගවසෙන චිත්තං න නීහරෙ. සඞ්ගහිතත්තභාවොති සුට්ඨු ගහිතචිත්තො.

392. එවං විහරන්තො ච –

‘‘සචෙපි සො සල්ලපෙ සාවකෙන,

අඤ්ඤෙන වා කෙනචි භික්ඛුනා වා;

ධම්මං පණීතං තමුදාහරෙය්‍ය,

න පෙසුණං නොපි පරූපවාදං’’.

කිං වුත්තං හොති? සො යොගාවචරො කිඤ්චිදෙව සොතුකාමතාය උපගතෙන සාවකෙන වා කෙනචි අඤ්ඤතිත්ථියගහට්ඨාදිනා වා ඉධෙව පබ්බජිතෙන භික්ඛුනා වා සද්ධිං සචෙපි සල්ලපෙ, අථ ය්වායං මග්ගඵලාදිපටිසංයුත්තො දසකථාවත්ථුභෙදො වා අතප්පකට්ඨෙන පණීතො ධම්මො. තං ධම්මං පණීතං උදාහරෙය්‍ය, අඤ්ඤං පන පිසුණවචනං වා පරූපවාදං වා අප්පමත්තකම්පි න උදාහරෙය්‍යාති.

393. ඉදානි තස්මිං පරූපවාදෙ දොසං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘වාදඤ්හි එකෙ’’ති. තස්සත්ථො – ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා පරූපවාදසඤ්හිතං නානප්පකාරං විග්ගාහිකකථාභෙදං වාදං පටිසෙනියන්ති විරුජ්ඣන්ති, යුජ්ඣිතුකාමා හුත්වා සෙනාය පටිමුඛං ගච්ඡන්තා විය හොන්ති, තෙ මයං ලාමකපඤ්ඤෙ න පසංසාම. කිං කාරණං? තතො තතො නෙ පසජන්ති සඞ්ගා, යස්මා තෙ තාදිසකෙ පුග්ගලෙ තතො තතො වචනපථතො සමුට්ඨාය විවාදසඞ්ගා සජන්ති අල්ලීයන්ති. කිං කාරණා සජන්තීති? චිත්තඤ්හි තෙ තත්ථ ගමෙන්ති දූරෙ, යස්මා තෙ පටිසෙනියන්තා චිත්තං තත්ථ ගමෙන්ති, යත්ථ ගතං සමථවිපස්සනානං දූරෙ හොතීති.

394-5. එවං පරිත්තපඤ්ඤානං පවත්තිං දස්සෙත්වා ඉදානි මහාපඤ්ඤානං පවත්තිං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පිණ්ඩං විහාරං…පෙ… සාවකො’’ති. තත්ථ විහාරෙන පතිස්සයො, සයනාසනෙන මඤ්චපීඨන්ති තීහිපි පදෙහි සෙනාසනමෙව වුත්තං. ආපන්ති උදකං. සඞ්ඝාටිරජූපවාහනන්ති පංසුමලාදිනො සඞ්ඝාටිරජස්ස ධොවනං. සුත්වාන ධම්මං සුගතෙන දෙසිතන්ති සබ්බාසවසංවරාදීසු ‘‘පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවති සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) නයෙන භගවතා දෙසිතං ධම්මං සුත්වා. සඞ්ඛාය සෙවෙ වරපඤ්ඤසාවකොති එතං ඉධ පිණ්ඩන්ති වුත්තං පිණ්ඩපාතං, විහාරාදීහි වුත්තං සෙනාසනං, ආපමුඛෙන දස්සිතං ගිලානපච්චයං, සඞ්ඝාටියා චීවරන්ති චතුබ්බිධම්පි පච්චයං සඞ්ඛාය ‘‘යාවදෙව ඉමස්ස කායස්ස ඨිතියා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) නයෙන පච්චවෙක්ඛිත්වා සෙවෙ වරපඤ්ඤසාවකො, සෙවිතුං සක්කුණෙය්‍ය වරපඤ්ඤස්ස තථාගතස්ස සාවකො සෙක්ඛො වා පුථුජ්ජනො වා, නිප්පරියායෙන ච අරහා. සො හි චතුරාපස්සෙනො ‘‘සඞ්ඛායෙකං පටිසෙවති, සඞ්ඛායෙකං අධිවාසෙති, සඞ්ඛායෙකං පරිවජ්ජෙති, සඞ්ඛායෙකං විනොදෙතී’’ති (දී. නි. 3.308; ම. නි. 2.168; අ. නි. 10.20) වුත්තො. යස්සා ච සඞ්ඛාය සෙවෙ වරපඤ්ඤසාවකො, තස්මා හි පිණ්ඩෙ…පෙ… යථා පොක්ඛරෙ වාරිබින්දු, තථා හොතීති වෙදිතබ්බො.

396. එවං ඛීණාසවපටිපත්තිං දස්සෙන්තො අරහත්තනිකූටෙන අනගාරියපටිපදං නිට්ඨාපෙත්වා ඉදානි අගාරියපටිපදං දස්සෙතුං ‘‘ගහට්ඨවත්තං පන වො’’තිආදිමාහ. තත්ථ පඨමගාථාය තාව සාවකොති අගාරියසාවකො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. අයං පන යොජනා – යො මයා ඉතො පුබ්බෙ කෙවලො අබ්‍යාමිස්සො සකලො පරිපුණ්ණො භික්ඛුධම්මො කථිතො. එස ඛෙත්තවත්ථුආදිපරිග්ගහෙහි සපරිග්ගහෙන න ලබ්භා ඵස්සෙතුං න සක්කා අධිගන්තුන්ති.

397. එවං තස්ස භික්ඛුධම්මං පටිසෙධෙත්වා ගහට්ඨධම්මමෙව දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පාණං න හනෙ’’ති. තත්ථ පුරිමඩ්ඪෙන තිකොටිපරිසුද්ධා පාණාතිපාතාවෙරමණි වුත්තා, පච්ඡිමඩ්ඪෙන සත්තෙසු හිතපටිපත්ති. තතියපාදො චෙත්ථ ඛග්ගවිසාණසුත්තෙ (සු. නි. 35 ආදයො) චතුත්ථපාදෙ ථාවරතසභෙදො මෙත්තසුත්තවණ්ණනායං (සු. නි. 143 ආදයො) සබ්බප්පකාරතො වණ්ණිතො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. උප්පටිපාටියා පන යොජනා කාතබ්බා – තසථාවරෙසු සබ්බෙසු භූතෙසු නිධාය දණ්ඩං න හනෙ න ඝාතයෙය්‍ය නානුජඤ්ඤාති. ‘‘නිධාය දණ්ඩ’’න්ති ඉතො වා පරං ‘‘වත්තෙය්‍යා’’ති පාඨසෙසො ආහරිතබ්බො. ඉතරථා හි න පුබ්බෙනාපරං සන්ධියති.

398. එවං පඨමසික්ඛාපදං දස්සෙත්වා ඉදානි දුතියසික්ඛාපදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තතො අදින්න’’න්ති. තත්ථ කිඤ්චීති අප්පං වා බහුං වා. ක්වචීති ගාමෙ වා අරඤ්ඤෙ වා. සාවකොති අගාරියසාවකො. බුජ්ඣමානොති ‘‘පරසන්තකමිද’’න්ති ජානමානො. සබ්බං අදින්නං පරිවජ්ජයෙය්‍යාති එවඤ්හි පටිපජ්ජමානො සබ්බං අදින්නං පරිවජ්ජෙය්‍ය, නො අඤ්ඤථාති දීපෙති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයඤ්ච පාකටඤ්චාති.

399. එවං දුතියසික්ඛාපදම්පි තිකොටිපරිසුද්ධං දස්සෙත්වා උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො පභුති තතියං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අබ්‍රහ්මචරිය’’න්ති. තත්ථ අසම්භුණන්තොති අසක්කොන්තො.

400. ඉදානි චතුත්ථසික්ඛාපදං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සභග්ගතො වා’’ති. තත්ථ සභග්ගතොති සන්ථාගාරාදිගතො. පරිසග්ගතොති පූගමජ්ජගතො. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයඤ්ච පාකටඤ්චාති.

401. එවං චතුත්ථසික්ඛාපදම්පි තිකොටිපරිසුද්ධං දස්සෙත්වා පඤ්චමං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘මජ්ජඤ්ච පාන’’න්ති. තත්ථ මජ්ජඤ්ච පානන්ති ගාථාබන්ධසුඛත්ථං එවං වුත්තං. අයං පනත්ථො ‘‘මජ්ජපානඤ්ච න සමාචරෙය්‍යා’’ති. ධම්මං ඉමන්ති ඉමං මජ්ජපානවෙරමණීධම්මං. උම්මාදනන්තන්ති උම්මාදනපරියොසානං. යො හි සබ්බලහුකො මජ්ජපානස්ස විපාකො, සො මනුස්සභූතස්ස උම්මත්තකසංවත්තනිකො හොති. ඉති නං විදිත්වාති ඉති නං මජ්ජපානං ඤත්වා. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයඤ්ච පාකටඤ්චාති.

402. එවං පඤ්චමසික්ඛාපදම්පි තිකොටිපරිසුද්ධං දස්සෙත්වා ඉදානි පුරිමසික්ඛාපදානම්පි මජ්ජපානමෙව සංකිලෙසකරඤ්ච භෙදකරඤ්ච දස්සෙත්වා දළ්හතරං තතො වෙරමණියං නියොජෙන්තො ආහ ‘‘මදා හි පාපානි කරොන්තී’’ති. තත්ථ මදාති මදහෙතු. හිකාරො පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. පාපානි කරොන්තීති පාණාතිපාතාදීනි සබ්බාකුසලානි කරොන්ති. උම්මාදනං මොහනන්ති පරලොකෙ උම්මාදනං ඉහලොකෙ මොහනං. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

403-4. එත්තාවතා අගාරියසාවකස්ස නිච්චසීලං දස්සෙත්වා ඉදානි උපොසථඞ්ගානි දස්සෙන්තො ‘‘පාණං න හනෙ’’ති ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ අබ්‍රහ්මචරියාති අසෙට්ඨචරියභූතා. මෙථුනාති මෙථුනධම්මසමාපත්තිතො. රත්තිං න භුඤ්ජෙය්‍ය විකාලභොජනන්ති රත්තිම්පි න භුඤ්ජෙය්‍ය, දිවාපි කාලාතික්කන්තභොජනං න භුඤ්ජෙය්‍ය. න ච ගන්ධන්ති එත්ථ ගන්ධග්ගහණෙන විලෙපනචුණ්ණාදීනිපි ගහිතානෙවාති වෙදිතබ්බානි. මඤ්චෙති කප්පියමඤ්චෙ. සන්ථතෙති තට්ටිකාදීහි කප්පියත්ථරණෙහි අත්ථතෙ. ඡමායං පන ගොනකාදිසන්ථතායපි වට්ටති. අට්ඨඞ්ගිකන්ති පඤ්චඞ්ගිකං විය තූරියං, න අඞ්ගවිනිමුත්තං. දුක්ඛන්තගුනාති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තගතෙන. සෙසමෙත්ථ පාකටමෙව. පච්ඡිමඩ්ඪුං පන සඞ්ගීතිකාරකෙහි වුත්තන්තිපි ආහු.

405. එවං උපොසථඞ්ගානි දස්සෙත්වා ඉදානි උපොසථකාලං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තතො ච පක්ඛස්සා’’ති. තත්ථ තතොති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො. පක්ඛස්සුපවස්සුපොසථන්ති එවං පරපදෙන යොජෙතබ්බං ‘‘පක්ඛස්ස චාතුද්දසිං පඤ්චදසිං අට්ඨමින්ති එතෙ තයො දිවසෙ උපවස්ස උපොසථං, එතං අට්ඨඞ්ගිකඋපොසථං උපගම්ම වසිත්වා’’ති. පාටිහාරියපක්ඛඤ්චාති එත්ථ පන වස්සූපනායිකාය පුරිමභාගෙ ආසාළ්හමාසො, අන්තොවස්සං තයො මාසා, කත්තිකමාසොති ඉමෙ පඤ්ච මාසා ‘‘පාටිහාරියපක්ඛො’’ති වුච්චන්ති. ආසාළ්හකත්තිකඵග්ගුණමාසා තයො එවාති අපරෙ. පක්ඛුපොසථදිවසානං පුරිමපච්ඡිමදිවසවසෙන පක්ඛෙ පක්ඛෙ තෙරසීපාටිපදසත්තමීනවමීසඞ්ඛාතා චත්තාරො චත්තාරො දිවසාති අපරෙ. යං රුච්චති, තං ගහෙතබ්බං. සබ්බං වා පන පුඤ්ඤකාමීනං භාසිතබ්බං. එවමෙතං පාටිහාරියපක්ඛඤ්ච පසන්නමානසො සුසමත්තරූපං සුපරිපුණ්ණරූපං එකම්පි දිවසං අපරිච්චජන්තො අට්ඨඞ්ගුපෙතං උපොසථං උපවස්සාති සම්බන්ධිතබ්බං.

406. එවං උපොසථකාලං දස්සෙත්වා ඉදානි තෙසු කාලෙසු එතං උපොසථං උපවස්ස යං කාතබ්බං, තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තතො ච පාතො’’ති. එත්ථාපි තතොති පදපූරණමත්තෙ නිපාතො, අනන්තරත්ථෙ වා, අථාති වුත්තං හොති. පාතොති අපරජ්ජුදිවසපුබ්බභාගෙ. උපවුත්ථුපොසථොති උපවසිතඋපොසථො. අන්නෙනාති යාගුභත්තාදිනා. පානෙනාති අට්ඨවිධපානෙන. අනුමොදමානොති අනුපමොදමානො, නිරන්තරං මොදමානොති අත්ථො. යථාරහන්ති අත්තනො අනුරූපෙන, යථාසත්ති යථාබලන්ති වුත්තං හොති. සංවිභජෙථාති භාජෙය්‍ය පතිමානෙය්‍ය. සෙසං පාකටමෙව.

407. එවං උපවුත්ථුපොසථස්ස කිච්චං වත්වා ඉදානි යාවජීවිකං ගරුවත්තං ආජීවපාරිසුද්ධිඤ්ච කථෙත්වා තාය පටිපදාය අධිගන්තබ්බට්ඨානං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ධම්මෙන මාතාපිතරො’’ති. තත්ථ ධම්මෙනාති ධම්මලද්ධෙන භොගෙන. භරෙය්‍යාති පොසෙය්‍ය. ධම්මිකං සො වණිජ්ජන්ති සත්තවණිජ්ජා, සත්ථවණිජ්ජා, විසවණිජ්ජා, මංසවණිජ්ජා, සුරාවණිජ්ජාති ඉමා පඤ්ච අධම්මවණිජ්ජා වජ්ජෙත්වා අවසෙසා ධම්මිකවණිජ්ජා. වණිජ්ජාමුඛෙන චෙත්ථ කසිගොරක්ඛාදි අපරොපි ධම්මිකො වොහාරො සඞ්ගහිතො. සෙසමුත්තානත්ථමෙව. අයං පන යොජනා – සො නිච්චසීලඋපොසථසීලදානධම්මසමන්නාගතො අරියසාවකො පයොජයෙ ධම්මිකං වණිජ්ජං, තතො ලද්ධෙන ච ධම්මතො අනපෙතත්තා ධම්මෙන භොගෙන මාතාපිතරො භරෙය්‍ය. අථ සො ගිහී එවං අප්පමත්තො ආදිතො පභුති වුත්තං ඉමං වත්තං වත්තයන්තො කායස්ස භෙදා යෙ තෙ අත්තනො ආභාය අන්ධකාරං විධමෙත්වා ආලොකකරණෙන සයම්පභාති ලද්ධනාමා ඡ කාමාවචරදෙවා, තෙ සයම්පභෙ නාම දෙවෙ උපෙති භජති අල්ලීයති, තෙසං නිබ්බත්තට්ඨානෙ නිබ්බත්තතීති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය ධම්මිකසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

නිට්ඨිතො ච දුතියො වග්ගො අත්ථවණ්ණනානයතො, නාමෙන

චූළවග්ගොති.