13. සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්ත-(මහාසමයසුත්ත)-වණ්ණනා

362. පුච්ඡාමි මුනිං පහූතපඤ්ඤන්ති සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්තං, ‘‘මහාසමයසුත්ත’’න්තිපි වුච්චති මහාසමයදිවසෙ කථිතත්තා. කා උප්පත්ති? පුච්ඡාවසිකා උප්පත්ති. නිම්මිතබුද්ධෙන හි පුට්ඨො භගවා ඉමං සුත්තමභාසි, තං සද්ධිං පුච්ඡාය ‘‘සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්ත’’න්ති වුච්චති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන සාකියකොලියානං උප්පත්තිතො පභුති පොරාණෙහි වණ්ණීයති.

තත්‍රායං උද්දෙසමග්ගවණ්ණනා – පඨමකප්පිකානං කිර රඤ්ඤො මහාසම්මතස්ස රොජො නාම පුත්තො අහොසි. රොජස්ස වරරොජො, වරරොජස්ස කල්‍යාණො, කල්‍යාණස්ස වරකල්‍යාණො, වරකල්‍යාණස්ස මන්ධාතා, මන්ධාතුස්ස වරමන්ධාතා, වරමන්ධාතුස්ස උපොසථො, උපොසථස්ස වරො, වරස්ස උපවරො, උපවරස්ස මඝදෙවො, මඝදෙවස්ස පරම්පරා චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අහෙසුං. තෙසං පරතො තයො ඔක්කාකවංසා අහෙසුං. තෙසු තතියඔක්කාකස්ස පඤ්ච මහෙසියො අහෙසුං – හත්ථා, චිත්තා, ජන්තු, ජාලිනී, විසාඛාති. එකෙකිස්සා පඤ්ච පඤ්ච ඉත්ථිසතානි පරිවාරා. සබ්බජෙට්ඨාය චත්තාරො පුත්තා – ඔක්කාමුඛො, කරකණ්ඩු, හත්ථිනිකො, සිනිපුරොති; පඤ්ච ධීතරො – පියා, සුප්පියා, ආනන්දා, විජිතා, විජිතසෙනාති. එවං සා නව පුත්තෙ ලභිත්වා කාලමකාසි.

අථ රාජා අඤ්ඤං දහරං අභිරූපං රාජධීතරං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. සාපි ජන්තුං නාම එකං පුත්තං විජායි. තං ජන්තුකුමාරං පඤ්චමදිවසෙ අලඞ්කරිත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසි. රාජා තුට්ඨො මහෙසියා වරං අදාසි. සා ඤාතකෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා පුත්තස්ස රජ්ජං යාචි. රාජා ‘‘නස්ස වසලි, මම පුත්තානං අන්තරායමිච්ඡසී’’ති නාදාසි. සා පුනප්පුනං රහො රාජානං පරිතොසෙත්වා ‘‘න, මහාරාජ, මුසාවාදො වට්ටතී’’තිආදීනි වත්වා යාචති එව. අථ රාජා පුත්තෙ ආමන්තෙසි – ‘‘අහං, තාතා, තුම්හාකං කනිට්ඨං ජන්තුකුමාරං දිස්වා තස්ස මාතුයා සහසා වරං අදාසිං. සා පුත්තස්ස රජ්ජං පරිණාමෙතුං ඉච්ඡති. තුම්හෙ මමච්චයෙන ආගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙය්‍යාථා’’ති අට්ඨහි අමච්චෙහි සද්ධිං උය්‍යොජෙසි. තෙ භගිනියො ආදාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය නගරා නික්ඛමිංසු. ‘‘කුමාරා පිතුඅච්චයෙන ආගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ගච්ඡාම නෙ උපට්ඨහාමා’’ති චින්තෙත්වා බහූ මනුස්සා අනුබන්ධිංසු. පඨමදිවසෙ යොජනමත්තා සෙනා අහොසි, දුතියදිවසෙ ද්වියොජනමත්තා, තතියදිවසෙ තියොජනමත්තා. කුමාරා චින්තෙසුං – ‘‘මහා අයං බලකායො, සචෙ මයං කඤ්චි සාමන්තරාජානං අක්කමිත්වා ජනපදං ගණ්හිස්සාම, සොපි නො න පහොස්සති, කිං පරෙසං පීළං කත්වා ලද්ධරජ්ජෙන, මහා ජම්බුදීපො, අරඤ්ඤෙ නගරං මාපෙස්සාමා’’ති හිමවන්තාභිමුඛා අගමිංසු.

තත්ථ නගරමාපනොකාසං පරියෙසමානා හිමවති කපිලො නාම ඝොරතපො තාපසො පටිවසති පොක්ඛරණිතීරෙ මහාසාකසණ්ඩෙ, තස්ස වසනොකාසං ගතා. සො තෙ දිස්වා පුච්ඡිත්වා සබ්බං පවත්තිං සුත්වා තෙසු අනුකම්පං අකාසි. සො කිර භුම්මජාලං නාම විජ්ජං ජානාති, යාය උද්ධං අසීතිහත්ථෙ ආකාසෙ ච හෙට්ඨා භූමියඤ්ච ගුණදොසෙ පස්සති. අථෙකස්මිං පදෙසෙ සූකරමිගා සීහබ්‍යග්ඝාදයො තාසෙත්වා පරිපාතෙන්ති, මණ්ඩූකමූසිකා සප්පෙ භිංසාපෙන්ති. සො තෙ දිස්වා ‘‘අයං භූමිප්පදෙසො පථවීඅග්ග’’න්ති තස්මිං පදෙසෙ අස්සමං මාපෙසි. තතො සො රාජකුමාරෙ ආහ – ‘‘සචෙ මම නාමෙන නගරං කරොථ, දෙමි වො ඉමං ඔකාස’’න්ති. තෙ තථා පටිජානිංසු. තාපසො ‘‘ඉමස්මිං ඔකාසෙ ඨත්වා චණ්ඩාලපුත්තොපි චක්කවත්තිං බලෙන අතිසෙතී’’ති වත්වා ‘‘අස්සමෙ රඤ්ඤො ඝරං මාපෙත්වා නගරං මාපෙථා’’ති තං ඔකාසං දත්වා සයං අවිදූරෙ පබ්බතපාදෙ අස්සමං කත්වා වසි. තතො කුමාරා තත්ථ නගරං මාපෙත්වා කපිලස්ස වුත්ථොකාසෙ කතත්තා ‘‘කපිලවත්ථූ’’ති නාමං ආරොපෙත්වා තත්ථ නිවාසං කප්පෙසුං.

අථ අමච්චා ‘‘ඉමෙ කුමාරා වයප්පත්තා, යදි නෙසං පිතා සන්තිකෙ භවෙය්‍ය, සො ආවාහවිවාහං කාරෙය්‍ය. ඉදානි පන අම්හාකං භාරො’’ති චින්තෙත්වා කුමාරෙහි සද්ධිං මන්තෙසුං. කුමාරා ‘‘අම්හාකං සදිසා ඛත්තියධීතරො න පස්සාම, තාසම්පි භගිනීනං සදිසෙ ඛත්තියකුමාරෙ, ජාතිසම්භෙදඤ්ච න කරොමා’’ති. තෙ ජාතිසම්භෙදභයෙන ජෙට්ඨභගිනිං මාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අවසෙසාහි සංවාසං කප්පෙසුං. තෙසං පිතා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘සක්‍යා වත, භො කුමාරා, පරමසක්‍යා වත, භො කුමාරා’’ති උදානං උදානෙසි. අයං තාව සක්‍යානං උප්පත්ති. වුත්තම්පි චෙතං භගවතා –

‘‘අථ ඛො, අම්බට්ඨ, රාජා ඔක්කාකො අමච්චෙ පාරිසජ්ජෙ ආමන්තෙසි – ‘කහං නු ඛො, භො, එතරහි කුමාරා සම්මන්තී’ති. අත්ථි, දෙව, හිමවන්තපස්සෙ පොක්ඛරණියා තීරෙ මහාසාකසණ්ඩො, තත්ථෙතරහි කුමාරා සම්මන්ති. තෙ ජාතිසම්භෙදභයා සකාහි භගිනීහි සද්ධිං සංවාසං කප්පෙන්තීති. අථ ඛො, අම්බට්ඨ, රාජා ඔක්කාකො උදානං උදානෙසි – ‘සක්‍යා වත, භො කුමාරා, පරමසක්‍යා වත, භො කුමාරා’ති, තදග්ගෙ ඛො පන, අම්බට්ඨ, සක්‍යා පඤ්ඤායන්ති, සො ච සක්‍යානං පුබ්බපුරිසො’’ති (දී. නි. 1.267).

තතො නෙසං ජෙට්ඨභගිනියා කුට්ඨරොගො උදපාදි, කොවිළාරපුප්ඵසදිසානි ගත්තානි අහෙසුං. රාජකුමාරා ‘‘ඉමාය සද්ධිං එකතො නිසජ්ජට්ඨානභොජනාදීනි කරොන්තානම්පි උපරි එස රොගො සඞ්කමතී’’ති චින්තෙත්වා උය්‍යානකීළං ගච්ඡන්තා විය තං යානෙ ආරොපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා පොක්ඛරණිං ඛණාපෙත්වා තං තත්ථ ඛාදනීයභොජනීයෙහි සද්ධිං පක්ඛිපිත්වා උපරි පදරං පටිච්ඡාදාපෙත්වා පංසුං දත්වා පක්කමිංසු. තෙන ච සමයෙන රාමො නාම රාජා කුට්ඨරොගී ඔරොධෙහි ච නාටකෙහි ච ජිගුච්ඡියමානො තෙන සංවෙගෙන ජෙට්ඨපුත්තස්ස රජ්ජං දත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ පණ්ණමූලඵලානි පරිභුඤ්ජන්තො නචිරස්සෙව අරොගො සුවණ්ණවණ්ණො හුත්වා, ඉතො චිතො ච විචරන්තො මහන්තං සුසිරරුක්ඛං දිස්වා තස්සබ්භන්තරෙ සොළසහත්ථප්පමාණං තං කොලාපං සොධෙත්වා, ද්වාරඤ්ච වාතපානඤ්ච කත්වා නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා තත්ථ වාසං කප්පෙසි. සො අඞ්ගාරකටාහෙ අග්ගිං කත්වා රත්තිං විස්සරඤ්ච සුස්සරඤ්ච සුණන්තො සයති. සො ‘‘අසුකස්මිං පදෙසෙ සීහො සද්දමකාසි, අසුකස්මිං බ්‍යග්ඝො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පභාතෙ තත්ථ ගන්ත්වා විඝාසමංසං ආදාය පචිත්වා ඛාදති.

අථෙකදිවසං සො පච්චූසසමයෙ අග්ගිං ජාලෙත්වා නිසීදි. තෙන ච සමයෙන තස්සා රාජධීතාය ගන්ධං ඝායිත්වා බ්‍යග්ඝො තං පදෙසං ඛණිත්වා පදරත්ථරෙ විවරමකාසි. තෙන විවරෙන සා බ්‍යග්ඝං දිස්වා භීතා විස්සරමකාසි. සො තං සද්දං සුත්වා ‘‘ඉත්ථිසද්දො එසො’’ති ච සල්ලක්ඛෙත්වා පාතොව තත්ථ ගන්ත්වා ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. ‘‘මාතුගාමො සාමී’’ති. ‘‘නික්ඛමා’’ති. ‘‘න නික්ඛමාමී’’ති. ‘‘කිං කාරණා’’ති? ‘‘ඛත්තියකඤ්ඤා අහ’’න්ති. එවං සොබ්භෙ නිඛාතාපි මානමෙව කරොති. සො සබ්බං පුච්ඡිත්වා ‘‘අහම්පි ඛත්තියො’’ති ජාතිං ආචික්ඛිත්වා ‘‘එහි දානි ඛීරෙ පක්ඛිත්තසප්පි විය ජාත’’න්ති ආහ. සා ‘‘කුට්ඨරොගිනීම්හි සාමි, න සක්කා නික්ඛමිතු’’න්ති ආහ. සො ‘‘කතකම්මො දානි අහං සක්කා තිකිච්ඡිතු’’න්ති නිස්සෙණිං දත්වා තං උද්ධරිත්වා අත්තනො වසනොකාසං නෙත්වා සයං පරිභුත්තභෙසජ්ජානි එව දත්වා නචිරස්සෙව අරොගං සුවණ්ණවණ්ණමකාසි. සො තාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි. සා පඨමසංවාසෙනෙව ගබ්භං ගණ්හිත්වා ද්වෙ පුත්තෙ විජායි, පුනපි ද්වෙති එවං සොළසක්ඛත්තුං විජායි. එවං තෙ ද්වත්තිංස භාතරො අහෙසුං. තෙ අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිප්පත්තෙ පිතා සබ්බසිප්පානි සික්ඛාපෙසි.

අථෙකදිවසං එකො රාමරඤ්ඤො නගරවාසී පබ්බතෙ රතනානි ගවෙසන්තො තං පදෙසං ආගතො රාජානං දිස්වා අඤ්ඤාසි. ‘‘ජානාමහං, දෙව, තුම්හෙ’’ති ආහ. ‘‘කුතො ත්වං ආගතොසී’’ති ච තෙන පුට්ඨො ‘‘නගරතො දෙවා’’ති ආහ. තතො නං රාජා සබ්බං පවත්තිං පුච්ඡි. එවං තෙසු සමුල්ලපමානෙසු තෙ දාරකා ආගමිංසු. සො තෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ කෙ දෙවා’’ති පුච්ඡි. ‘‘පුත්තා මෙ භණෙ’’ති. ‘‘ඉමෙහි දානි, දෙව, ද්වත්තිංසකුමාරෙහි පරිවුතො වනෙ කිං කරිස්සසි, එහි රජ්ජමනුසාසා’’ති? ‘‘අලං, භණෙ, ඉධෙව සුඛ’’න්ති. සො ‘‘ලද්ධං දානි මෙ කථාපාභත’’න්ති නගරං ගන්ත්වා රඤ්ඤො පුත්තස්සාරොචෙසි. රඤ්ඤො පුත්තො ‘‘පිතරං ආනෙස්සාමී’’ති චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය තත්ථ ගන්ත්වා නානප්පකාරෙහි පිතරං යාචි. සොපි ‘‘අලං, තාත කුමාර, ඉධෙව සුඛ’’න්ති නෙව ඉච්ඡි. තතො රාජපුත්තො ‘‘න දානි රාජා ආගන්තුං ඉච්ඡති, හන්දස්ස ඉධෙව නගරං මාපෙමී’’ති චින්තෙත්වා තං කොලරුක්ඛං උද්ධරිත්වා ඝරං කත්වා නගරං මාපෙත්වා කොලරුක්ඛං අපනෙත්වා කතත්තා ‘‘කොලනගර’’න්ති ච බ්‍යග්ඝපථෙ කතත්තා ‘‘බ්‍යග්ඝපජ්ජ’’න්ති චාති ද්වෙ නාමානි ආරොපෙත්වා අගමාසි.

තතො වයප්පත්තෙ කුමාරෙ මාතා ආණාපෙසි – ‘‘තාතා, තුම්හාකං කපිලවත්ථුවාසිනො සක්‍යා මාතුලා හොන්ති, ධීතරො නෙසං ගණ්හථා’’ති. තෙ යං දිවසං ඛත්තියකඤ්ඤායො නදීකීළනං ගච්ඡන්ති, තං දිවසං ගන්ත්වා නදීතිත්ථං උපරුන්ධිත්වා නාමානි සාවෙත්වා පත්ථිතා පත්ථිතා රාජධීතරො ගහෙත්වා අගමංසු. සක්‍යරාජානො සුත්වා ‘‘හොතු භණෙ, අම්හාකං ඤාතකා එවා’’ති තුණ්හී අහෙසුං. අයං කොලියානං උප්පත්ති.

එවං තෙසං සාකියකොලියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරොන්තානං ආගතො වංසො යාව සීහහනුරාජා, තාව විත්ථාරතො වෙදිතබ්බො – සීහහනුරඤ්ඤො කිර පඤ්ච පුත්තා අහෙසුං – සුද්ධොදනො, අමිතොදනො, ධොතොදනො, සක්කොදනො, සුක්කොදනොති. තෙසු සුද්ධොදනෙ රජ්ජං කාරයමානෙ තස්ස පජාපතියා අඤ්ජනරඤ්ඤො ධීතාය මහාමායාදෙවියා කුච්ඡිම්හි පූරිතපාරමී මහාපුරිසො ජාතකනිදානෙ වුත්තනයෙන තුසිතපුරා චවිත්වා පටිසන්ධිං ගහෙත්වා අනුපුබ්බෙන කතමහාභිනික්ඛමනො සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා පවත්තිතවරධම්මචක්කො අනුක්කමෙන කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා සුද්ධොදනමහාරාජාදයො අරියඵලෙ පතිට්ඨාපෙත්වා ජනපදචාරිකං පක්කමිත්වා පුනපි අපරෙන සමයෙන පච්චාගන්ත්වා පන්නරසහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං කපිලවත්ථුස්මිං විහරති නිග්‍රොධාරාමෙ.

තත්ථ විහරන්තෙ ච භගවති සාකියකොලියානං උදකං පටිච්ච කලහො අහොසි. කථං? නෙසං කිර උභින්නම්පි කපිලපුරකොලියපුරානං අන්තරෙ රොහිණී නාම නදී පවත්තති. සා කදාචි අප්පොදකා හොති, කදාචි මහොදකා. අප්පොදකකාලෙ සෙතුං කත්වා සාකියාපි කොලියාපි අත්තනො අත්තනො සස්සපායනත්ථං උදකං ආනෙන්ති. තෙසං මනුස්සා එකදිවසං සෙතුං කරොන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤං භණ්ඩන්තා ‘‘අරෙ තුම්හාකං රාජකුලං භගිනීහි සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි කුක්කුටසොණසිඞ්ගාලාදිතිරච්ඡානා විය, තුම්හාකං රාජකුලං සුසිරරුක්ඛෙ වාසං කප්පෙසි පිසාචිල්ලිකා වියා’’ති එවං ජාතිවාදෙන ඛුංසෙත්වා අත්තනො අත්තනො රාජූනං ආරොචෙසුං. තෙ කුද්ධා යුද්ධසජ්ජා හුත්වා රොහිණීනදීතීරං සම්පත්තා. එවං සාගරසදිසං බලං අට්ඨාසි.

අථ භගවා ‘‘ඤාතකා කලහං කරොන්ති, හන්ද, නෙ වාරෙස්සාමී’’ති ආකාසෙනාගන්ත්වා ද්වින්නං සෙනානං මජ්ඣෙ අට්ඨාසි. තම්පි ආවජ්ජෙත්වා සාවත්ථිතො ආගතොති එකෙ. එවං ඨත්වා ච පන අත්තදණ්ඩසුත්තං (සු. නි. 941 ආදයො) අභාසි. තං සුත්වා සබ්බෙ සංවෙගප්පත්තා ආවුධානි ඡඩ්ඩෙත්වා භගවන්තං නමස්සමානා අට්ඨංසු, මහග්ඝඤ්ච ආසනං පඤ්ඤාපෙසුං. භගවා ඔරුය්හ පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘කුඨාරීහත්ථො පුරිසො’’තිආදිකං ඵන්දනජාතකං (ජා. 1.13.14), ‘‘වන්දාමි තං කුඤ්ජරා’’තිආදිකං ලටුකිකජාතකං (ජා. 1.5.39).

‘‘සම්මොදමානා ගච්ඡන්ති, ජාලමාදාය පක්ඛිනො;

යදා තෙ විවදිස්සන්ති, තදා එහින්ති මෙ වස’’න්ති. (ජා. 1.1.33) –

ඉමං වට්ටකජාතකඤ්ච කථෙත්වා පුන තෙසං චිරකාලප්පවත්තං ඤාතිභාවං දස්සෙන්තො ඉමං මහාවංසං කථෙසි. තෙ ‘‘පුබ්බෙ කිර මයං ඤාතකා එවා’’ති අතිවිය පසීදිංසු. තතො සක්‍යා අඩ්ඪතෙය්‍යකුමාරසතෙ, කොලියා අඩ්ඪතෙය්‍යකුමාරසතෙති පඤ්ච කුමාරසතෙ භගවතො පරිවාරත්ථාය අදංසු. භගවා තෙසං පුබ්බහෙතුං දිස්වා ‘‘එථ භික්ඛවො’’ති ආහ. තෙ සබ්බෙ ඉද්ධියා නිබ්බත්තඅට්ඨපරික්ඛාරයුත්තා ආකාසෙ අබ්භුග්ගන්ත්වා ආගම්ම භගවන්තං වන්දිත්වා අට්ඨංසු. භගවා තෙ ආදාය මහාවනං අගමාසි. තෙසං පජාපතියො දූතෙ පාහෙසුං, තෙ තාහි නානප්පකාරෙහි පලොභියමානා උක්කණ්ඨිංසු. භගවා තෙසං උක්කණ්ඨිතභාවං ඤත්වා හිමවන්තං දස්සෙත්වා තත්ථ කුණාලජාතකකථාය (ජා. 2.21.289 කුණාලජාතකං) තෙසං අනභිරතිං විනොදෙතුකාමො ආහ – ‘‘දිට්ඨපුබ්බො වො, භික්ඛවෙ, හිමවා’’ති? ‘‘න භගවා’’ති. ‘‘එථ, භික්ඛවෙ, පෙක්ඛථා’’ති අත්තනො ඉද්ධියා තෙ ආකාසෙන නෙන්තො ‘‘අයං සුවණ්ණපබ්බතො, අයං රජතපබ්බතො, අයං මණිපබ්බතො’’ති නානප්පකාරෙ පබ්බතෙ දස්සෙත්වා කුණාලදහෙ මනොසිලාතලෙ පච්චුට්ඨාසි. තතො ‘‘හිමවන්තෙ සබ්බෙ චතුප්පදබහුප්පදාදිභෙදා තිරච්ඡානගතා පාණා ආගච්ඡන්තු, සබ්බෙසඤ්ච පච්ඡතො කුණාලසකුණො’’ති අධිට්ඨාසි. ආගච්ඡන්තෙ ච තෙ ජාතිනාමනිරුත්තිවසෙන වණ්ණෙන්තො ‘‘එතෙ, භික්ඛවෙ, හංසා, එතෙ කොඤ්චා, එතෙ චක්කවාකා, කරවීකා, හත්ථිසොණ්ඩකා, පොක්ඛරසාතකා’’ති තෙසං දස්සෙසි.

තෙ විම්හිතහදයා පස්සන්තා සබ්බපච්ඡතො ආගච්ඡන්තං ද්වීහි දිජකඤ්ඤාහි මුඛතුණ්ඩකෙන ඩංසිත්වා ගහිතකට්ඨවෙමජ්ඣෙ නිසින්නං සහස්සදිජකඤ්ඤාපරිවාරං කුණාලසකුණං දිස්වා අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතා භගවන්තං ආහංසු – ‘‘කච්චි, භන්තෙ, භගවාපි ඉධ කුණාලරාජා භූතපුබ්බො’’ති? ‘‘ආම, භික්ඛවෙ, මයාවෙස කුණාලවංසො කතො. අතීතෙ හි මයං චත්තාරො ජනා ඉධ වසිම්හා – නාරදො දෙවිලො ඉසි, ආනන්දො ගිජ්ඣරාජා, පුණ්ණමුඛො ඵුස්සකොකිලො, අහං කුණාලො සකුණො’’ති සබ්බං මහාකුණාලජාතකං කථෙසි. තං සුත්වා තෙසං භික්ඛූනං පුරාණදුතියිකායො ආරබ්භ උප්පන්නා අනභිරති වූපසන්තා. තතො තෙසං භගවා සච්චකථං කථෙසි, කථාපරියොසානෙ සබ්බපච්ඡිමකො සොතාපන්නො, සබ්බඋපරිමො අනාගාමී අහොසි, එකොපි පුථුජ්ජනො වා අරහා වා නත්ථි. තතො භගවා තෙ ආදාය පුනදෙව මහාවනෙ ඔරුහි. ආගච්ඡමානා ච තෙ භික්ඛූ අත්තනොව ඉද්ධියා ආගච්ඡිංසු.

අථ නෙසං භගවා උපරිමග්ගත්ථාය පුන ධම්මං දෙසෙසි. තෙ පඤ්චසතාපි විපස්සනං ආරභිත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු. පඨමං පත්තො පඨමමෙව අගමාසි ‘‘භගවතො ආරොචෙස්සාමී’’ති. ආගන්ත්වා ච ‘‘අභිරමාමහං භගවා, න උක්කණ්ඨාමී’’ති වත්වා භගවන්තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. එවං තෙ සබ්බෙපි අනුක්කමෙන ආගන්ත්වා භගවන්තං පරිවාරෙත්වා නිසීදිංසු ජෙට්ඨමාසඋපොසථදිවසෙ සායන්හසමයෙ. තතො පඤ්චසතඛීණාසවපරිවුතං වරබුද්ධාසනෙ නිසින්නං භගවන්තං ඨපෙත්වා අසඤ්ඤසත්තෙ ච අරූපබ්‍රහ්මානො ච සකලදසසහස්සචක්කවාළෙ අවසෙසදෙවතාදයො මඞ්ගලසුත්තවණ්ණනායං වුත්තනයෙන සුඛුමත්තභාවෙ නිම්මිනිත්වා සම්පරිවාරෙසුං ‘‘විචිත්‍රපටිභානං ධම්මදෙසනං සොස්සාමා’’ති. තත්ථ චත්තාරො ඛීණාසවබ්‍රහ්මානො සමාපත්තිතො වුට්ඨාය බ්‍රහ්මගණං අපස්සන්තා ‘‘කුහිං ගතා’’ති ආවජ්ජෙත්වා තමත්ථං ඤත්වා පච්ඡා ආගන්ත්වා ඔකාසං අලභමානා චක්කවාළමුද්ධනි ඨත්වා පච්චෙකගාථායො අභාසිංසු. යථාහ –

‘‘අථ ඛො චතුන්නං සුද්ධාවාසකායිකානං දෙවතානං එතදහොසි – ‘අයං, ඛො, භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්ථුස්මිං මහාවනෙ මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි. දසහි ච ලොකධාතූහි දෙවතා යෙභුය්‍යෙන සන්නිපතිතා හොන්ති භගවන්තං දස්සනාය භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. යංනූන මයම්පි යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමෙය්‍යාම, උපසඞ්කමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පච්චෙකං ගාථං භාසෙය්‍යාමා’’’ති (දී. නි. 2.331; සං. නි. 1.37).

සබ්බං සගාථාවග්ගෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. එවං ගන්ත්වා ච තත්ථ එකො බ්‍රහ්මා පුරත්ථිමචක්කවාළමුද්ධනි ඔකාසං ලභිත්වා තත්ථ ඨිතො ඉමං ගාථං අභාසි –

‘‘මහාසමයො පවනස්මිං…පෙ…

දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37);

ඉමඤ්චස්ස ගාථං භාසමානස්ස පච්ඡිමචක්කවාළපබ්බතෙ ඨිතො සද්දං අස්සොසි.

දුතියො පච්ඡිමචක්කවාළමුද්ධනි ඔකාසං ලභිත්වා තත්ථ ඨිතො තං ගාථං සුත්වා ඉමං ගාථං අභාසි –

‘‘තත්‍ර භික්ඛවො සමාදහංසු…පෙ…

ඉන්ද්‍රියානි රක්ඛන්ති පණ්ඩිතා’’ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37);

තතියො දක්ඛිණචක්කවාළමුද්ධනි ඔකාසං ලභිත්වා තත්ථ ඨිතො තං ගාථං සුත්වා ඉමං ගාථං අභාසි –

‘‘ඡෙත්වා ඛීලං ඡෙත්වා පලිඝං…පෙ… සුසුනාගා’’ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37);

චතුත්ථො උත්තරචක්කවාළමුද්ධනි ඔකාසං ලභිත්වා තත්ථ ඨිතො තං ගාථං සුත්වා ඉමං ගාථමභාසි –

‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ…පෙ…

දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37);

තස්සපි තං සද්දං දක්ඛිණචක්කවාළමුද්ධනි ඨිතො අස්සොසි. එවං තදා ඉමෙ චත්තාරො බ්‍රහ්මානො පරිසං ථොමෙත්වා ඨිතා අහෙසුං, මහාබ්‍රහ්මානො එකචක්කවාළං ඡාදෙත්වා අට්ඨංසු.

අථ භගවා දෙවපරිසං ඔලොකෙත්වා භික්ඛූනං ආරොචෙසි – ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතප්පරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසුං. සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහි, යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතප්පරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා භවිස්සන්ති සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහී’’ති. තතො තං දෙවපරිසං භබ්බාභබ්බවසෙන ද්විධා විභජි ‘‘එත්තකා භබ්බා, එත්තකා අභබ්බා’’ති. තත්ථ ‘‘අභබ්බපරිසා බුද්ධසතෙපි ධම්මං දෙසෙන්තෙ න බුජ්ඣති, භබ්බපරිසා සක්කා බොධෙතු’’න්ති ඤත්වා පුන භබ්බපුග්ගලෙ චරියවසෙන ඡධා විභජි ‘‘එත්තකා රාගචරිතා, එත්තකා දොස-මොහ-විතක්ක-සද්ධා-බුද්ධිචරිතා’’ති. එවං චරියවසෙන පරිග්ගහෙත්වා ‘‘අස්සා පරිසාය කීදිසා ධම්මදෙසනා සප්පායා’’ති ධම්මකථං විචිනිත්වා පුන තං පරිසං මනසාකාසි – ‘‘අත්තජ්ඣාසයෙන නු ඛො ජානෙය්‍ය, පරජ්ඣාසයෙන, අට්ඨුප්පත්තිවසෙන, පුච්ඡාවසෙනා’’ති. තතො ‘‘පුච්ඡාවසෙන ජානෙය්‍යා’’ති ඤත්වා ‘‘පඤ්හං පුච්ඡිතුං සමත්ථො අත්ථි, නත්ථී’’ති පුන සකලපරිසං ආවජ්ජෙත්වා ‘‘නත්ථි කොචී’’ති ඤත්වා ‘‘සචෙ අහමෙව පුච්ඡිත්වා අහමෙව විස්සජ්ජෙය්‍යං, එවමස්සා පරිසාය සප්පායං න හොති. යංනූනාහං නිම්මිතබුද්ධං මාපෙය්‍යන්ති පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය මනොමයිද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා නිම්මිතබුද්ධං මාපෙසි. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී ලක්ඛණසම්පන්නො පත්තචීවරධරො ආලොකිතවිලොකිතාදිසම්පන්නො හොතූ’’ති අධිට්ඨානචිත්තෙන සහ පාතුරහොසි. සො පාචීනලොකධාතුතො ආගන්ත්වා භගවතො සමසමෙ ආසනෙ නිසින්නො එවං ආගන්ත්වා යානි භගවතා ඉමම්හි සමාගමෙ චරියවසෙන ඡ සුත්තානි (සු. නි. 854 ආදයො, 868 ආදයො, 884 ආදයො, 901 ආදයො, 921 ආදයො) කථිතානි. සෙය්‍යථිදං – පුරාභෙදසුත්තං කලහවිවාදසුත්තං චූළබ්‍යූහං මහාබ්‍යූහං තුවටකං ඉදමෙව සම්මාපරිබ්බාජනීයන්ති. තෙසු රාගචරිතදෙවතානං සප්පායවසෙන කථෙතබ්බස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස පවත්තනත්ථං පඤ්හං පුච්ඡන්තො ‘‘පුච්ඡාමි මුනිං පහූතපඤ්ඤ’’න්ති ඉමං ගාථමාහ.

තත්ථ පහූතපඤ්ඤන්ති මහාපඤ්ඤං. තිණ්ණන්ති චතුරොඝතිණ්ණං. පාරඞ්ගතන්ති නිබ්බානප්පත්තං. පරිනිබ්බුතන්ති සඋපාදිසෙසනිබ්බානවසෙන පරිනිබ්බුතං. ඨිතත්තන්ති ලොකධම්මෙහි අකම්පනීයචිත්තං. නික්ඛම්ම ඝරා පනුජ්ජ කාමෙති වත්ථුකාමෙ පනුදිත්වා ඝරාවාසා නික්ඛම්ම. කථං භික්ඛු සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යාති සො භික්ඛු කථං ලොකෙ සම්මා පරිබ්බජෙය්‍ය විහරෙය්‍ය අනුපලිත්තො ලොකෙන හුත්වා, ලොකං අතික්කමෙය්‍යාති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයමෙව.

363. අථ භගවා යස්මා ආසවක්ඛයං අප්පත්වා ලොකෙ සම්මා පරිබ්බජන්තො නාම නත්ථි, තස්මා තස්මිං රාගචරිතාදිවසෙන පරිග්ගහිතෙ සබ්බපුග්ගලසමූහෙ තං තං තෙසං තෙසං සමානදොසානං දෙවතාගණානං ආචිණ්ණදොසප්පහානත්ථං ‘‘යස්ස මඞ්ගලා’’ති ආරභිත්වා අරහත්තනිකූටෙනෙව ඛීණාසවපටිපදං පකාසෙන්තො පන්නරස ගාථායො අභාසි.

තත්ථ පඨමගාථාය තාව මඞ්ගලාති මඞ්ගලසුත්තෙ වුත්තානං දිට්ඨමඞ්ගලාදීනමෙතං අධිවචනං. සමූහතාති සුට්ඨු ඌහතා පඤ්ඤාසත්ථෙන සමුච්ඡින්නා. උප්පාතාති ‘‘උක්කාපාතදිසාඩාහාදයො එවං විපාකා හොන්තී’’ති එවං පවත්තා උප්පාතාභිනිවෙසා. සුපිනාති ‘‘පුබ්බණ්හසමයෙ සුපිනං දිස්වා ඉදං නාම හොති, මජ්ඣන්හිකාදීසු ඉදං, වාමපස්සෙන සයතා දිට්ඨෙ ඉදං නාම හොති, දක්ඛිණපස්සාදීහි ඉදං, සුපිනන්තෙ චන්දං දිස්වා ඉදං නාම හොති, සූරියාදයො දිස්වා ඉද’’න්ති එවං පවත්තා සුපිනාභිනිවෙසා. ලක්ඛණාති දණ්ඩලක්ඛණවත්ථලක්ඛණාදිපාඨං පඨිත්වා ‘‘ඉමිනා ඉදං නාම හොතී’’ති එවං පවත්තා ලක්ඛණාභිනිවෙසා. තෙ සබ්බෙපි බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. සො මඞ්ගලදොසවිප්පහීනොති අට්ඨතිංස මහාමඞ්ගලානි ඨපෙත්වා අවසෙසා මඞ්ගලදොසා නාම. යස්ස පනෙතෙ මඞ්ගලාදයො සමූහතා, සො මඞ්ගලදොසවිප්පහීනො හොති. අථ වා මඞ්ගලානඤ්ච උප්පාතාදිදොසානඤ්ච පහීනත්තා මඞ්ගලදොසවිප්පහීනො හොති, න මඞ්ගලාදීහි සුද්ධිං පච්චෙති අරියමග්ගස්ස අධිගතත්තා. තස්මා සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය, සො ඛීණාසවො සම්මා ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය අනුපලිත්තො ලොකෙනාති.

364. දුතියගාථාය රාගං විනයෙථ මානුසෙසු, දිබ්බෙසු කාමෙසු චාපි භික්ඛූති මානුසෙසු ච දිබ්බෙසු ච කාමගුණෙසු අනාගාමිමග්ගෙන අනුප්පත්තිධම්මතං නෙන්තො රාගං විනයෙථ. අතික්කම්ම භවං සමෙච්ච ධම්මන්ති එවං රාගං විනෙත්වා තතො පරං අරහත්තමග්ගෙන සබ්බප්පකාරතො පරිඤ්ඤාභිසමයාදයො සාධෙන්තො චතුසච්චභෙදම්පි සමෙච්ච ධම්මං ඉමාය පටිපදාය තිවිධම්පි අතික්කම්ම භවං. සම්මා සොති සොපි භික්ඛු සම්මා ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය.

365. තතියගාථාය ‘‘අනුරොධවිරොධවිප්පහීනො’’ති සබ්බවත්ථූසු පහීනරාගදොසො. සෙසං වුත්තනයමෙව සබ්බගාථාසු ච ‘‘සොපි භික්ඛු සම්මා ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යා’’ති යොජෙතබ්බං. ඉතො පරඤ්හි යොජනම්පි අවත්වා අවුත්තනයමෙව වණ්ණයිස්සාම.

366. චතුත්ථගාථාය සත්තසඞ්ඛාරවසෙන දුවිධං පියඤ්ච අප්පියඤ්ච වෙදිතබ්බං, තත්ථ ඡන්දරාගපටිඝප්පහානෙන හිත්වා. අනුපාදායාති චතූහි උපාදානෙහි කඤ්චි ධම්මං අග්ගහෙත්වා. අනිස්සිතො කුහිඤ්චීති අට්ඨසතභෙදෙන තණ්හානිස්සයෙන ද්වාසට්ඨිභෙදෙන දිට්ඨිනිස්සයෙන ච කුහිඤ්චි රූපාදිධම්මෙ භවෙ වා අනිස්සිතො. සංයොජනියෙහි විප්පමුත්තොති සබ්බෙපි තෙභූමකධම්මා දසවිධසංයොජනස්ස විසයත්තා සංයොජනියා, තෙහි සබ්බප්පකාරතො මග්ගභාවනාය පරිඤ්ඤාතත්තා ච විප්පමුත්තොති අත්ථො. පඨමපාදෙන චෙත්ථ රාගදොසප්පහානං වුත්තං, දුතියෙන උපාදානනිස්සයාභාවො, තතියෙන සෙසාකුසලෙහි අකුසලවත්ථූහි ච විප්පමොක්ඛො. පඨමෙන වා රාගදොසප්පහානං, දුතියෙන තදුපායො, තතියෙන තෙසං පහීනත්තා සංයොජනියෙහි විප්පමොක්ඛොති වෙදිතබ්බො.

367. පඤ්චමගාථාය උපධීසූති ඛන්ධුපධීසු. ආදානන්ති ආදාතබ්බට්ඨෙන තෙයෙව වුච්චන්ති. අනඤ්ඤනෙය්‍යොති අනිච්චාදීනං සුදිට්ඨත්තා ‘‘ඉදං සෙය්‍යො’’ති කෙනචි අනෙතබ්බො. සෙසං උත්තානපදත්ථමෙව. ඉදං වුත්තං හොති – ආදානෙසු චතුත්ථමග්ගෙන සබ්බසො ඡන්දරාගං විනෙත්වා සො විනීතඡන්දරාගො, තෙසු උපධීසු න සාරමෙති, සබ්බෙ උපධී අසාරකත්තෙනෙව පස්සති. තතො තෙසු දුවිධෙනපි නිස්සයෙන අනිස්සිතො අඤ්ඤෙන වා කෙනචි ‘‘ඉදං සෙය්‍යො’’ති අනෙතබ්බො ඛීණාසවො භික්ඛු සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය.

368. ඡට්ඨගාථාය අවිරුද්ධොති එතෙසං තිණ්ණං දුච්චරිතානං පහීනත්තා සුචරිතෙහි සද්ධිං අවිරුද්ධො. විදිත්වා ධම්මන්ති මග්ගෙන චතුසච්චධම්මං ඤත්වා. නිබ්බානපදාභිපත්ථයානොති අනුපාදිසෙසං ඛන්ධපරිනිබ්බානපදං පත්ථයමානො. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

369. සත්තමගාථාය අක්කුට්ඨොති දසහි අක්කොසවත්ථූහි අභිසත්තො. න සන්ධියෙථාති න උපනය්හෙථ න කුප්පෙය්‍ය. ලද්ධා පරභොජනං න මජ්ජෙති පරෙහි දින්නං සද්ධාදෙය්‍යං ලභිත්වා ‘‘අහං ඤාතො යසස්සී ලාභී’’ති න මජ්ජෙය්‍ය. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

370. අට්ඨමගාථාය ලොභන්ති විසමලොභං. භවන්ති කාමභවාදිභවං. එවං ද්වීහි පදෙහි භවභොගතණ්හා වුත්තා. පුරිමෙන වා සබ්බාපි තණ්හා, පච්ඡිමෙන කම්මභවො. විරතො ඡෙදනබන්ධනා චාති එවමෙතෙසං කම්මකිලෙසානං පහීනත්තා පරසත්තඡෙදනබන්ධනා ච විරතොති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

371. නවමගාථාය සාරුප්පං අත්තනො විදිත්වාති අත්තනො භික්ඛුභාවස්ස පතිරූපං අනෙසනාදිං පහාය සම්මාඑසනාදිආජීවසුද්ධිං අඤ්ඤඤ්ච සම්මාපටිපත්තිං තත්ථ පතිට්ඨහනෙන විදිත්වා. න හි ඤාතමත්තෙනෙව කිඤ්චි හොති. යථාතථියන්ති යථාතථං යථාභූතං. ධම්මන්ති ඛන්ධායතනාදිභෙදං යථාභූතඤාණෙන, චතුසච්චධම්මං වා මග්ගෙන විදිත්වා. සෙසං උත්තානත්ථමෙව.

372. දසමගාථාය සො නිරාසො අනාසිසානොති යස්ස අරියමග්ගෙන විනාසිතත්තා අනුසයා ච න සන්ති, අකුසලමූලා ච සමූහතා, සො නිරාසො නිත්තණ්හො හොති. තතො ආසාය අභාවෙන කඤ්චි රූපාදිධම්මං නාසීසති. තෙනාහ ‘‘නිරාසො අනාසිසානො’’ති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

373. එකාදසමගාථාය ආසවඛීණොති ඛීණචතුරාසවො. පහීනමානොති පහීනනවවිධමානො. රාගපථන්ති රාගවිසයභූතං තෙභූමකධම්මජාතං. උපාතිවත්තොති පරිඤ්ඤාපහානෙහි අතික්කන්තො. දන්තොති සබ්බද්වාරවිසෙවනං හිත්වා අරියෙන දමථෙන දන්තභූමිං පත්තො. පරිනිබ්බුතොති කිලෙසග්ගිවූපසමෙන සීතිභූතො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

374. ද්වාදසමගාථාය සද්ධොති බුද්ධාදිගුණෙසු පරප්පච්චයවිරහිතත්තා සබ්බාකාරසම්පන්නෙන අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො, න පරස්ස සද්ධාය පටිපත්තියං ගමනභාවෙන. යථාහ – ‘‘න ඛ්වාහං එත්ථ භන්තෙ භගවතො සද්ධාය ගච්ඡාමී’’ති (අ. නි. 5.34). සුතවාති වොසිතසුතකිච්චත්තා පරමත්ථිකසුතසමන්නාගතො. නියාමදස්සීති සංසාරකන්තාරමූළ්හෙ ලොකෙ අමතපුරගාමිනො සම්මත්තනියාමභූතස්ස මග්ගස්ස දස්සාවී, දිට්ඨමග්ගොති වුත්තං හොති. වග්ගගතෙසු න වග්ගසාරීති වග්ගගතා නාම ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතිකා අඤ්ඤමඤ්ඤං පටිලොමත්තා, එවං වග්ගාහි දිට්ඨීහි ගතෙසු සත්තෙසු න වග්ගසාරී – ‘‘ඉදං උච්ඡිජ්ජිස්සති, ඉදං තථෙව භවිස්සතී’’ති එවං දිට්ඨිවසෙන අගමනතො. පටිඝන්ති පටිඝාතකං, චිත්තවිඝාතකන්ති වුත්තං හොති. දොසවිසෙසනමෙවෙතං. විනෙය්‍යාති විනෙත්වා. සෙසං වුත්තනයමෙව.

375. තෙරසමගාථාය සංසුද්ධජිනොති සංසුද්ධෙන අරහත්තමග්ගෙන විජිතකිලෙසො. විවට්ටච්ඡදොති විවටරාගදොසමොහඡදනො. ධම්මෙසු වසීති චතුසච්චධම්මෙසු වසිප්පත්තො. න හිස්ස සක්කා තෙ ධම්මා යථා ඤාතා කෙනචි අඤ්ඤථා කාතුං, තෙන ඛීණාසවො ‘‘ධම්මෙසු වසී’’ති වුච්චති. පාරගූති පාරං වුච්චති නිබ්බානං, තං ගතො, සඋපාදිසෙසවසෙන අධිගතොති වුත්තං හොති. අනෙජොති අපගතතණ්හාචලනො. සඞ්ඛාරනිරොධඤාණකුසලොති සඞ්ඛාරනිරොධො වුච්චති නිබ්බානං, තම්හි ඤාණං අරියමග්ගපඤ්ඤා, තත්ථ කුසලො, චතුක්ඛත්තුං භාවිතත්තා ඡෙකොති වුත්තං හොති.

376. චුද්දසමගාථාය අතීතෙසූති පවත්තිං පත්වා අතික්කන්තෙසු පඤ්චක්ඛන්ධෙසු. අනාගතෙසූති පවත්තිං අප්පත්තෙසු පඤ්චක්ඛන්ධෙසු එව. කප්පාතීතොති ‘‘අහං මම’’න්ති කප්පනං සබ්බම්පි වා තණ්හාදිට්ඨිකප්පං අතීතො. අතිච්ච සුද්ධිපඤ්ඤොති අතීව සුද්ධිපඤ්ඤො, අතික්කමිත්වා වා සුද්ධිපඤ්ඤො. කිං අතික්කමිත්වා? අද්ධත්තයං. අරහා හි ය්වායං අවිජ්ජාසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතො අතීතො අද්ධා, ජාතිජරාමරණසඞ්ඛාතො අනාගතො අද්ධා, විඤ්ඤාණාදිභවපරියන්තො පච්චුප්පන්නො ච අද්ධා, තං සබ්බම්පි අතික්කම්ම කඞ්ඛං විතරිත්වා පරමසුද්ධිප්පත්තපඤ්ඤො හුත්වා ඨිතො. තෙන වුච්චති ‘‘අතිච්ච සුද්ධිපඤ්ඤො’’ති. සබ්බායතනෙහීති ද්වාදසහායතනෙහි. අරහා හි එවං කප්පාතීතො. කප්පාතීතත්තා අතිච්ච සුද්ධිපඤ්ඤත්තා ච ආයතිං න කිඤ්චි ආයතනං උපෙති. තෙනාහ – ‘‘සබ්බායතනෙහි විප්පමුත්තො’’ති.

377. පන්නරසමගාථාය අඤ්ඤාය පදන්ති යෙ තෙ ‘‘සච්චානං චතුරො පදා’’ති වුත්තා, තෙසු එකෙකපදං පුබ්බභාගසච්චවවත්ථාපනපඤ්ඤාය ඤත්වා. සමෙච්ච ධම්මන්ති තතො පරං චතූහි අරියමග්ගෙහි චතුසච්චධම්මං සමෙච්ච. විවටං දිස්වාන පහානමාසවානන්ති අථ පච්චවෙක්ඛණඤාණෙන ආසවක්ඛයසඤ්ඤිතං නිබ්බානං විවටං පාකටමනාවටං දිස්වා. සබ්බුපධීනං පරික්ඛයාති සබ්බෙසං ඛන්ධකාමගුණකිලෙසාභිසඞ්ඛාරභෙදානං උපධීනං පරික්ඛීණත්තා කත්ථචි අසජ්ජමානො භික්ඛු සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය විහරෙය්‍ය, අනල්ලීයන්තො ලොකං ගච්ඡෙය්‍යාති දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

378. තතො සො නිම්මිතො ධම්මදෙසනං ථොමෙන්තො ‘‘අද්ධා හි භගවා’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ යො සො එවං විහාරීති යො සො මඞ්ගලාදීනි සමූහනිත්වා සබ්බමඞ්ගලදොසප්පහානවිහාරී, යොපි සො දිබ්බමානුසකෙසු කාමෙසු රාගං විනෙය්‍ය භවාතික්කම්ම ධම්මාභිසමයවිහාරීති එවං තාය තාය ගාථාය නිද්දිට්ඨභික්ඛුං දස්සෙන්තො ආහ. සෙසං උත්තානමෙව. අයං පන යොජනා – අද්ධා හි භගවා තථෙව එතං යං ත්වං ‘‘යස්ස මඞ්ගලා සමූහතා’’තිආදීනි වත්වා තස්සා තස්සා ගාථාය පරියොසානෙ ‘‘සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍යා’’ති අවච. කිං කාරණං? යො සො එවංවිහාරී භික්ඛු, සො උත්තමෙන දමථෙන දන්තො, සබ්බානි ච දසපි සංයොජනානි චතුරො ච යොගෙ වීතිවත්තො හොති. තස්මා සම්මා සො ලොකෙ පරිබ්බජෙය්‍ය, නත්ථි මෙ එත්ථ විචිකිච්ඡාති ඉති දෙසනාථොමනගාථම්පි වත්වා අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං නිට්ඨාපෙසි. සුත්තපරියොසානෙ කොටිසතසහස්සදෙවතානං අග්ගඵලප්පත්ති අහොසි, සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලප්පත්තා පන ගණනතො අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යාති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය සම්මාපරිබ්බාජනීයසුත්තවණ්ණනා

නිට්ඨිතා.