11. රාහුලසුත්තවණ්ණනා

338. කච්චි අභිණ්හසංවාසාති රාහුලසුත්තං. කා උප්පත්ති? භගවා සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා බොධිමණ්ඩතො අනුපුබ්බෙන කපිලවත්ථුං ගන්ත්වා තත්ථ රාහුලකුමාරෙන ‘‘දායජ්ජං මෙ සමණ දෙහී’’ති දායජ්ජං යාචිතො සාරිපුත්තත්ථෙරං ආණාපෙසි – ‘‘රාහුලකුමාරං පබ්බාජෙහී’’ති. තං සබ්බං ඛන්ධකට්ඨකථායං (මහාව. අට්ඨ. 105) වුත්තනයෙනෙව ගහෙතබ්බං. එවං පබ්බජිතං පන රාහුලකුමාරං වුඩ්ඪිප්පත්තං සාරිපුත්තත්ථෙරොව උපසම්පාදෙසි, මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරො අස්ස කම්මවාචාචරියො අහොසි. තං භගවා ‘‘අයං කුමාරො ජාතිආදිසම්පන්නො, සො ජාතිගොත්තකුලවණ්ණපොක්ඛරතාදීනි නිස්සාය මානං වා මදං වා මා අකාසී’’ති දහරකාලතො පභුති යාව න අරියභූමිං පාපුණි, තාව ඔවදන්තො අභිණ්හං ඉමං සුත්තමභාසි. තස්මා චෙතං සුත්තපරියොසානෙපි වුත්තං ‘‘ඉත්ථං සුදං භගවා ආයස්මන්තං රාහුලං ඉමාහි ගාථාහි අභිණ්හං ඔවදතී’’ති. තත්ථ පඨමගාථායං අයං සඞ්ඛෙපත්ථො ‘‘කච්චි ත්වං, රාහුල, අභිණ්හං සංවාසහෙතු ජාතිආදීනං අඤ්ඤතරෙන වත්ථුනා න පරිභවසි පණ්ඩිතං, ඤාණපදීපස්ස ධම්මදෙසනාපදීපස්ස ච ධාරණතො උක්කාධාරො මනුස්සානං කච්චි අපචිතො තයා, කච්චි නිච්චං පූජිතො තයා’’ති ආයස්මන්තං සාරිපුත්තං සන්ධාය භණති.

339. එවං වුත්තෙ ආයස්මා රාහුලො ‘‘නාහං භගවා නීචපුරිසො විය සංවාසහෙතු මානං වා මදං වා කරොමී’’ති දීපෙන්තො ඉමං පටිගාථමාහ ‘‘නාහං අභිණ්හසංවාසා’’ති. සා උත්තානත්ථා එව.

340. තතො නං භගවා උත්තරිං ඔවදන්තො පඤ්ච කාමගුණෙතිආදිකා අවසෙසගාථායො ආහ. තත්ථ යස්මා පඤ්ච කාමගුණා සත්තානං පියරූපා පියජාතිකා අතිවිය සත්තෙහි ඉච්ඡිතා පත්ථිතා, මනො ච නෙසං රමයන්ති, තෙ චායස්මා රාහුලො හිත්වා සද්ධාය ඝරා නික්ඛන්තො, න රාජාභිනීතො, න චොරාභිනීතො, න ඉණට්ටො, න භයට්ටො, න ජීවිකාපකතො, තස්මා නං භගවා ‘‘පඤ්ච කාමගුණෙ හිත්වා, පියරූපෙ මනොරමෙ, සද්ධාය ඝරා නික්ඛම්මා’’ති සමුත්තෙජෙත්වා ඉමස්ස නෙක්ඛම්මස්ස පතිරූපාය පටිපත්තියා නියොජෙන්තො ආහ – ‘‘දුක්ඛස්සන්තකරො භවා’’ති.

තත්ථ සියා ‘‘නනු චායස්මා දායජ්ජං පත්ථෙන්තො බලක්කාරෙන පබ්බාජිතො, අථ කස්මා භගවා ආහ – ‘සද්ධාය ඝරා නික්ඛම්මා’’’ති වුච්චතෙ – නෙක්ඛම්මාධිමුත්තත්තා. අයඤ්හි ආයස්මා දීඝරත්තං නෙක්ඛම්මාධිමුත්තො පදුමුත්තරසම්මාසම්බුද්ධස්ස පුත්තං උපරෙවතං නාම සාමණෙරං දිස්වා සඞ්ඛො නාම නාගරාජා හුත්වා සත්ත දිවසෙ දානං දත්වා තථාභාවං පත්ථෙත්වා තතො පභුති පත්ථනාසම්පන්නො අභිනීහාරසම්පන්නො සතසහස්සකප්පෙ පාරමියො පූරෙත්වා අන්තිමභවං උපපන්නො. එවං නෙක්ඛම්මාධිමුත්තතඤ්චස්ස භගවා ජානාති. තථාගතබලඤ්ඤතරඤ්හි එතං ඤාණං. තස්මා ආහ – ‘‘සද්ධාය ඝරා නික්ඛම්මා’’ති. අථ වා දීඝරත්තං සද්ධායෙව ඝරා නික්ඛම්ම ඉදානි දුක්ඛස්සන්තකරො භවාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො.

341. ඉදානිස්ස ආදිතො පභුති වට්ටදුක්ඛස්ස අන්තකිරියාය පටිපත්තිං දස්සෙතුං ‘‘මිත්තෙ භජස්සු කල්‍යාණෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සීලාදීහි අධිකා කල්‍යාණමිත්තා නාම, තෙ භජන්තො හිමවන්තං නිස්සාය මහාසාලා මූලාදීහි විය සීලාදීහි වඩ්ඪති. තෙනාහ – ‘‘මිත්තෙ භජස්සු කල්‍යාණෙ’’ති. පන්තඤ්ච සයනාසනං, විවිත්තං අප්පනිග්ඝොසන්ති යඤ්ච සයනාසනං පන්තං දූරං විවිත්තං අප්පාකිණ්ණං අප්පනිග්ඝොසං, යත්ථ මිගසූකරාදිසද්දෙන අරඤ්ඤසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තථාරූපං සයනාසනඤ්ච භජස්සු. මත්තඤ්ඤූ හොහි භොජනෙති පමාණඤ්ඤූ හොහි, පටිග්ගහණමත්තං පරිභොගමත්තඤ්ච ජානාහීති අත්ථො. තත්ථ පටිග්ගහණමත්තඤ්ඤුනා දෙය්‍යධම්මෙපි අප්පෙ දායකෙපි අප්පං දාතුකාමෙ අප්පමෙව ගහෙතබ්බං, දෙය්‍යධම්මෙ අප්පෙ දායකෙ පන බහුං දාතුකාමෙපි අප්පමෙව ගහෙතබ්බං, දෙය්‍යධම්මෙ පන බහුතරෙ දායකෙපි අප්පං දාතුකාමෙ අප්පමෙව ගහෙතබ්බං, දෙය්‍යධම්මෙපි බහුතරෙ දායකෙපි බහුං දාතුකාමෙ අත්තනො බලං ජානිත්වා ගහෙතබ්බං. අපිච මත්තායෙව වණ්ණිතා භගවතාති පරිභොගමත්තඤ්ඤුනා පුත්තමංසං විය අක්ඛබ්භඤ්ජනමිව ච යොනිසො මනසි කරිත්වා භොජනං පරිභුඤ්ජිතබ්බන්ති.

342. එවමිමාය ගාථාය බ්‍රහ්මචරියස්ස උපකාරභූතාය කල්‍යාණමිත්තසෙවනාය නියොජෙත්වා සෙනාසනභොජනමුඛෙන ච පච්චයපරිභොගපාරිසුද්ධිසීලෙ සමාදපෙත්වා ඉදානි යස්මා චීවරාදීසු තණ්හාය මිච්ඡාආජීවො හොති, තස්මා තං පටිසෙධෙත්වා ආජීවපාරිසුද්ධිසීලෙ සමාදපෙන්තො ‘‘චීවරෙ පිණ්ඩපාතෙ චා’’ති ඉමං ගාථමාහ. තත්ථ පච්චයෙති ගිලානප්පච්චයෙ. එතෙසූති එතෙසු චතූසු චීවරාදීසු භික්ඛූනං තණ්හුප්පාදවත්ථූසු. තණ්හං මාකාසීති ‘‘හිරිකොපීනපටිච්ඡාදනාදිඅත්ථමෙව තෙ චත්තාරො පච්චයා නිච්චාතුරානං පුරිසානං පටිකාරභූතා ජජ්ජරඝරස්සෙවිමස්ස අතිදුබ්බලස්ස කායස්ස උපත්ථම්භභූතා’’තිආදිනා නයෙන ආදීනවං පස්සන්තො තණ්හං මා ජනෙසි, අජනෙන්තො අනුප්පාදෙන්තො විහරාහීති වුත්තං හොති. කිං කාරණං? මා ලොකං පුනරාගමි. එතෙසු හි තණ්හං කරොන්තො තණ්හාය ආකඩ්ඪියමානො පුනපි ඉමං ලොකං ආගච්ඡති. සො ත්වං එතෙසු තණ්හං මාකාසි, එවං සන්තෙ න පුන ඉමං ලොකං ආගමිස්සසීති.

එවං වුත්තෙ ආයස්මා රාහුලො ‘‘චීවරෙ තණ්හං මාකාසීති මං භගවා ආහා’’ති චීවරපටිසංයුත්තානි ද්වෙ ධුතඞ්ගානි සමාදියි පංසුකූලිකඞ්ගඤ්ච, තෙචීවරිකඞ්ගඤ්ච. ‘‘පිණ්ඩපාතෙ තණ්හං මාකාසීති මං භගවා ආහා’’ති පිණ්ඩපාතපටිසංයුත්තානි පඤ්ච ධුතඞ්ගානි සමාදියි – පිණ්ඩපාතිකඞ්ගං, සපදානචාරිකඞ්ගං, එකාසනිකඞ්ගං, පත්තපිණ්ඩිකඞ්ගං, ඛලුපච්ඡාභත්තිකඞ්ගන්ති. ‘‘සෙනාසනෙ තණ්හං මාකාසීති මං භගවා ආහා’’ති සෙනාසනපටිසංයුත්තානි ඡ ධුතඞ්ගානි සමාදියි – ආරඤ්ඤිකඞ්ගං, අබ්භොකාසිකඞ්ගං, රුක්ඛමූලිකඞ්ගං, යථාසන්ථතිකඞ්ගං, සොසානිකඞ්ගං, නෙසජ්ජිකඞ්ගන්ති. ‘‘ගිලානප්පච්චයෙ තණ්හං මාකාසීති මං භගවා ආහා’’ති සබ්බප්පච්චයෙසු යථාලාභං යථාබලං යථාසාරුප්පන්ති තීහි සන්තොසෙහි සන්තුට්ඨො අහොසි, යථා තං සුබ්බචො කුලපුත්තො පදක්ඛිණග්ගාහී අනුසාසනින්ති.

343. එවං භගවා ආයස්මන්තං රාහුලං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලෙ සමාදපෙත්වා ඉදානි අවසෙසසීලෙ සමථවිපස්සනාසු ච සමාදපෙතුං ‘‘සංවුතො පාතිමොක්ඛස්මි’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ සංවුතො පාතිමොක්ඛස්මින්ති එත්ථ භවස්සූති පාඨසෙසො. භවාති අන්තිමපදෙන වා සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො, තථා දුතියපදෙ. එවමෙතෙහි ද්වීහි වචනෙහි පාතිමොක්ඛසංවරසීලෙ, ඉන්ද්‍රියසංවරසීලෙ ච සමාදපෙසි. පාකටවසෙන චෙත්ථ පඤ්චින්ද්‍රියානි වුත්තානි. ලක්ඛණතො පන ඡට්ඨම්පි වුත්තංයෙව හොතීති වෙදිතබ්බං. සති කායගතා ත්‍යත්ථූති එවං චතුපාරිසුද්ධිසීලෙ පතිට්ඨිතස්ස තුය්හං චතුධාතුවවත්ථානචතුබ්බිධසම්පජඤ්ඤානාපානස්සතිආහාරෙපටිකූලසඤ්ඤාභාවනාදිභෙදා කායගතා සති අත්ථු භවතු, භාවෙහි නන්ති අත්ථො. නිබ්බිදාබහුලො භවාති සංසාරවට්ටෙ උක්කණ්ඨනබහුලො සබ්බලොකෙ අනභිරතසඤ්ඤී හොහීති අත්ථො.

344. එත්තාවතා නිබ්බෙධභාගියං උපචාරභූමිං දස්සෙත්වා ඉදානි අප්පනාභූමිං දස්සෙන්තො ‘‘නිමිත්තං පරිවජ්ජෙහී’’තිආදිමාහ. තත්ථ නිමිත්තන්ති රාගට්ඨානියං සුභනිමිත්තං. තෙනෙව නං පරතො විසෙසෙන්තො ආහ – ‘‘සුභං රාගූපසඤ්හිත’’න්ති. පරිවජ්ජෙහීති අමනසිකාරෙන පරිච්චජාහි. අසුභාය චිත්තං භාවෙහීති යථා සවිඤ්ඤාණකෙ අවිඤ්ඤාණකෙ වා කායෙ අසුභභාවනා සම්පජ්ජති, එවං චිත්තං භාවෙහි. එකග්ගං සුසමාහිතන්ති උපචාරසමාධිනා එකග්ගං, අප්පනාසමාධිනා සුසමාහිතං. යථා තෙ ඊදිසං චිත්තං හොති, තථා නං භාවෙහීති අත්ථො.

345. එවමස්ස අප්පනාභූමිං දස්සෙත්වා විපස්සනං දස්සෙන්තො ‘‘අනිමිත්ත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අනිමිත්තඤ්ච භාවෙහීති එවං නිබ්බෙධභාගියෙන සමාධිනා සමාහිතචිත්තො විපස්සනං භාවෙහීති වුත්තං හොති. විපස්සනා හි ‘‘අනිච්චානුපස්සනාඤාණං නිච්චනිමිත්තතො විමුච්චතීති අනිමිත්තො විමොක්ඛො’’තිආදිනා නයෙන රාගනිමිත්තාදීනං වා අග්ගහණෙන අනිමිත්තවොහාරං ලභති. යථාහ –

‘‘සො ඛ්වාහං, ආවුසො, සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා අනිමිත්තං චෙතොසමාධිං උපසම්පජ්ජ විහරාමි. තස්ස මය්හං, ආවුසො, ඉමිනා විහාරෙන විහරතො නිමිත්තානුසාරි විඤ්ඤාණං හොතී’’ති (සං. නි. 4.340).

මානානුසයමුජ්ජහාති ඉමාය අනිමිත්තභාවනාය අනිච්චසඤ්ඤං පටිලභිත්වා ‘‘අනිච්චසඤ්ඤිනො, මෙඝිය, අනත්තසඤ්ඤා සණ්ඨාති, අනත්තසඤ්ඤී අස්මිමානසමුග්ඝාතං පාපුණාතී’’ති එවමාදිනා (අ. නි. 9.3; උදා. 31) අනුක්කමෙන මානානුසයං උජ්ජහ පජහ පරිච්චජාහීති අත්ථො. තතො මානාභිසමයා, උපසන්තො චරිස්සසීති අථෙවං අරියමග්ගෙන මානස්ස අභිසමයා ඛයා වයා පහානා පටිනිස්සග්ගා උපසන්තො නිබ්බුතො සීතිභූතො සබ්බදරථපරිළාහවිරහිතො යාව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බාසි, තාව සුඤ්ඤතානිමිත්තාප්පණිහිතානං අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන ඵලසමාපත්තිවිහාරෙන චරිස්සසි විහරිස්සසීති අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

තතො පරං ‘‘ඉත්ථං සුදං භගවා’’තිආදි සඞ්ගීතිකාරකානං වචනං. තත්ථ ඉත්ථං සුදන්ති ඉත්ථං සු ඉදං, එවමෙවාති වුත්තං හොති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙව. එවං ඔවදියමානො චායස්මා රාහුලො පරිපාකගතෙසු විමුත්තිපරිපාචනියෙසු ධම්මෙසු චූළරාහුලොවාදසුත්තපරියොසානෙ අනෙකෙහි දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං අරහත්තෙ පතිට්ඨාසීති.

පරමත්ථජොතිකාය ඛුද්දක-අට්ඨකථාය

සුත්තනිපාත-අට්ඨකථාය රාහුලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.