2. සාණවාසිත්ථෙරපෙතවත්ථුවණ්ණනා

කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරොති ඉදං සත්ථරි වෙළුවනෙ විහරන්තෙ ආයස්මතො සාණවාසිත්ථෙරස්ස ඤාතිපෙතෙ ආරබ්භ වුත්තං. අතීතෙ කිර බාරාණසියං කිතවස්ස නාම රඤ්ඤො පුත්තො උය්‍යානකීළං කීළිත්වා නිවත්තන්තො සුනෙත්තං නාම පච්චෙකබුද්ධං පිණ්ඩාය චරිත්වා නගරතො නික්ඛමන්තං දිස්වා ඉස්සරියමදමත්තො හුත්වා ‘‘කථඤ්හි නාම මය්හං අඤ්ජලිං අකත්වා අයං මුණ්ඩකො ගච්ඡතී’’ති පදුට්ඨචිත්තො හත්ථික්ඛන්ධතො ඔතරිත්වා ‘‘කච්චි තෙ පිණ්ඩපාතො ලද්ධො’’ති ආලපන්තො හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා පථවියං පාතෙත්වා භින්දි. අථ නං සබ්බත්ථ තාදිභාවප්පත්තියා නිබ්බිකාරං කරුණාවිප්ඵාරසොමනස්සනිපාතපසන්නචිත්තමෙව ඔලොකෙන්තං අට්ඨානාඝාතෙන දූසිතචිත්තො ‘‘කිං මං කිතවස්ස රඤ්ඤො පුත්තං න ජානාසි, ත්වං ඔලොකයන්තො මය්හං කිං කරිස්සසී’’ති වත්වා අවහසන්තො පක්කාමි. පක්කන්තමත්තස්සෙව චස්ස නරකග්ගිදාහපටිභාගො බලවසරීරදාහො උප්පජ්ජි. සො තෙන මහාසන්තාපෙනාභිභූතකායො අතිබාළ්හං දුක්ඛවෙදනාභිතුන්නො කාලං කත්වා අවීචීමහානිරයෙ නිබ්බත්ති.

සො තත්ථ දක්ඛිණපස්සෙන වාමපස්සෙන උත්තානො අවකුජ්ජොති බහූහි පකාරෙහි පරිවත්තිත්වා චතුරාසීති වස්සසහස්සානි පච්චිත්වා තතො චුතො පෙතෙසු අපිරිමිතකාලං ඛුප්පිපාසාදිදුක්ඛං අනුභවිත්වා තතො චුතො ඉමස්මිං බුද්ධුප්පාදෙ කුණ්ඩිනගරස්ස සමීපෙ කෙවට්ටගාමෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ජාතිස්සරඤාණං උප්පජ්ජි, තෙන සො පුබ්බෙ අත්තනා අනුභූතපුබ්බං දුක්ඛං අනුස්සරන්තො වයප්පත්තොපි පාපභයෙන ඤාතකෙහිපි සද්ධිං මච්ඡබන්ධනත්ථං න ගච්ඡති. තෙසු ගච්ඡන්තෙසු මච්ඡෙ ඝාතෙතුං අනිච්ඡන්තො නිලීයති, ගතො ච ජාලං භින්දති, ජීවන්තෙ වා මච්ඡෙ ගහෙත්වා උදකෙ විස්සජ්ජෙති, තස්ස තං කිරියං අරොචන්තා ඤාතකා ගෙහතො තං නීහරිංසු. එකො පනස්ස භාතා සිනෙහබද්ධහදයො අහොසි.

තෙන ච සමයෙන ආයස්මා ආනන්දො කුණ්ඩිනගරං උපනිස්සාය සාණපබ්බතෙ විහරති. අථ සො කෙවට්ටපුත්තො ඤාතකෙහි පරිච්චත්තො හුත්වා ඉතො චිතො ච පරිබ්භමන්තො තං පදෙසං පත්තො භොජනවෙලාය ථෙරස්ස සන්තිකං උපසඞ්කමි. ථෙරො තං පුච්ඡිත්වා භොජනෙන අත්ථිකභාවං ඤත්වා තස්ස භත්තං දත්වා කතභත්තකිච්චො සබ්බං තං පවත්තිං ඤත්වා ධම්මකථාය පසන්නමානසං ඤත්වා ‘‘පබ්බජිස්සසි, ආවුසො’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, පබ්බජිස්සාමී’’ති. ථෙරො තං පබ්බාජෙත්වා තෙන සද්ධිං භගවතො සන්තිකං අගමාසි. අථ නං සත්ථා ආහ – ‘‘ආනන්ද, ඉමං සාමණෙරං අනුකම්පෙය්‍යාසී’’ති. සො ච අකතකුසලත්තා අප්පලාභො අහොසි. අථ නං සත්ථා අනුග්ගණ්හන්තො භික්ඛූනං පරිභොගත්ථාය පානීයඝටානං පරිපූරණෙ නියොජෙසි. තං දිස්වා උපාසකා තස්ස බහූනි නිච්චභත්තානි පට්ඨපෙසුං.

සො අපරෙන සමයෙන ලද්ධූපසම්පදො අරහත්තං පත්වා ථෙරො හුත්වා ද්වාදසහි භික්ඛූහි සද්ධිං සාණපබ්බතෙ වසි. තස්ස පන ඤාතකා පඤ්චසතමත්තා අනුපචිතකුසලකම්මා උපචිතමච්ඡෙරාදිපාපධම්මා කාලං කත්වා පෙතෙසු නිබ්බත්තිංසු. තස්ස පන මාතාපිතරො ‘‘එස අම්හෙහි පුබ්බෙ ගෙහතො නික්කඩ්ඪිතො’’ති සාරජ්ජමානා තං අනුපසඞ්කමිත්වා තස්මිං බද්ධසිනෙහං භාතිකං පෙසෙසුං. සො ථෙරස්ස ගාමං පිණ්ඩාය පවිට්ඨසමයෙ දක්ඛිණජාණුමණ්ඩලං පථවියං පතිට්ඨාපෙත්වා කතඤ්ජලී අත්තානං දස්සෙත්වා ‘‘මාතා පිතා ච තෙ, භන්තෙ’’තිආදිගාථා අවොච. කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරොතිආදයො පන ආදිතො පඤ්ච ගාථා තාසං සම්බන්ධදස්සනත්ථං ධම්මසඞ්ගාහකෙහි ඨපිතා.

408. ‘‘කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරො, සාණවාසිනිවාසිකො;

පොට්ඨපාදොති නාමෙන, සමණො භාවිතින්ද්‍රියො.

409. ‘‘තස්ස මාතා පිතා භාතා, දුග්ගතා යමලොකිකා;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතා.

410. ‘‘තෙ දුග්ගතා සූචිකට්ටා, කිලන්තා නග්ගිනො කිසා;

උත්තසන්තා මහත්තාසා, න දස්සෙන්ති කුරූරිනො.

411. ‘‘තස්ස භාතා විතරිත්වා, නග්ගො එකපථෙකකො;

චතුකුණ්ඩිකො භවිත්වාන, ථෙරස්ස දස්සයීතුමං.

412. ‘‘ථෙරො චාමනසිකත්වා, තුණ්හීභූතො අතික්කමි;

සො ච විඤ්ඤාපයී ථෙරං, ‘භාතා පෙතගතො අහං’.

413. ‘‘මාතා පිතා ච තෙ භන්තෙ, දුග්ගතා යමලොකිකා;

පාපකම්මං කරිත්වාන, පෙතලොකං ඉතො ගතා.

414. ‘‘තෙන දුග්ගතා සූචිකට්ටා, කිලන්තා නග්ගිනො කිසා;

උත්තසන්තා මහත්තාසා, න දස්සෙන්ති කුරූරිනො.

415. ‘‘අනුකම්පස්සු කාරුණිකො, දත්වා අන්වාදිසාහි නො;

තව දින්නෙන දානෙන, යාපෙස්සන්ති කුරූරිනො’’ති.

408-9. තත්ථ කුණ්ඩිනාගරියො ථෙරොති එවංනාමකෙ නගරෙ ජාතසංවඩ්ඪත්ථෙරො, ‘‘කුණ්ඩිකනගරො ථෙරො’’තිපි පාඨො, සො එවත්ථො. සාණවාසිනිවාසිකොති සාණපබ්බතවාසී. පොට්ඨපාදොති නාමෙනාති නාමෙන පොට්ඨපාදො නාම. සමණොති සමිතපාපො. භාවිතින්ද්‍රියොති අරියමග්ගභාවනාය භාවිතසද්ධාදිඉන්ද්‍රියො, අරහාති අත්ථො. තස්සාති තස්ස සාණවාසිත්ථෙරස්ස. දුග්ගතාති දුග්ගතිගතා.

410. සූචිකට්ටාති පූතිනා ලූඛගත්තා අට්ටකා, සූචිකාති ලද්ධනාමාය ඛුප්පිපාසාය අට්ටා පීළිතා. ‘‘සූචිකණ්ඨා’’ති කෙචි පඨන්ති, සූචිඡිද්දසදිසමුඛද්වාරාති අත්ථො. කිලන්තාති කිලන්තකායචිත්තා. නග්ගිනොති නග්ගරූපා නිච්චොළා. කිසාති අට්ඨිත්තචමත්තසරීරතාය කිසදෙහා. උත්තසන්තාති ‘‘අයං සමණො අම්හාකං පුත්තො’’ති ඔත්තප්පෙන උත්‍රාසං ආපජ්ජන්තා. මහත්තාසාති අත්තනා පුබ්බෙ කතකම්මං පටිච්ච සඤ්ජාතමහාභයා. න දස්සෙන්තීති අත්තානං න දස්සෙන්ති, සම්මුඛීභාවං න ගච්ඡන්ති. කුරූරිනොති දාරුණකම්මන්තා.

411. තස්ස භාතාති සාණවාසිත්ථෙරස්ස භාතා. විතරිත්වාති විතිණ්ණො හුත්වා, ඔත්තප්පසන්තාසභයාති අත්ථො. විතුරිත්වාති වා පාඨො, තුරිතො හුත්වා, තරමානරූපො හුත්වාති වුත්තං හොති. එකපථෙති එකපදිකමග්ගෙ. එකකොති එකිකො අදුතියො. චතුකුණ්ඩිකො භවිත්වානාති චතූහි අඞ්ගෙහි කුණ්ඩෙති අත්තභාවං පවත්තෙතීති චතුකුණ්ඩිකො, ද්වීහි ජාණූහි ද්වීහි හත්ථෙහි ගච්ඡන්තො තිට්ඨන්තො ච, එවංභූතො හුත්වාති අත්ථො. සො හි එවං පුරතො කොපීනපටිච්ඡාදනා හොතීති තථා අකාසි. ථෙරස්ස දස්සයීතුමන්ති ථෙරස්ස අත්තානං උද්දිසයි දස්සෙසි.

412. අමනසිකත්වාති ‘‘අයං නාම එසො’’ති එවං මනසි අකරිත්වා අනාවජ්ජෙත්වා. සො චාති සො පෙතො. භාතා පෙතගතො අහන්ති ‘‘අහං අතීතත්තභාවෙ භාතා, ඉදානි පෙතභූතො ඉධාගතො’’ති වත්වා විඤ්ඤාපයි ථෙරන්ති යොජනා.

413-5. යථා පන විඤ්ඤාපයි, තං දස්සෙතුං ‘‘මාතා පිතා චා’’තිආදිනා තිස්සො ගාථා වුත්තා. තත්ථ මාතා පිතා ච තෙති තව මාතා ච පිතා ච. අනුකම්පස්සූති අනුග්ගණ්හ අනුදයං කරොහි. අන්වාදිසාහීති ආදිස. නොති අම්හාකං. තව දින්නෙනාති තයා දින්නෙන.

තං සුත්වා ථෙරො යථා පටිපජ්ජි, තං දස්සෙතුං –

416. ‘‘ථෙරො චරිත්වා පිණ්ඩාය, භික්ඛූ අඤ්ඤෙ ච ද්වාදස;

එකජ්ඣං සන්නිපතිංසු, භත්තවිස්සග්ගකාරණා.

417. ‘‘ථෙරො සබ්බෙව තෙ ආහ, යථාලද්ධං දදාථ මෙ;

සඞ්ඝභත්තං කරිස්සාමි, අනුකම්පාය ඤාතිනං.

418. ‘‘නිය්‍යාදයිංසු ථෙරස්ස, ථෙරො සඞ්ඝං නිමන්තයි;

දත්වා අන්වාදිසි ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

419. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, භොජනං උදපජ්ජථ;

සුචිං පණීතං සම්පන්නං, අනෙකරසබ්‍යඤ්ජනං.

420. ‘‘තතො උද්දස්සයී භාතා, වණ්ණවා බලවා සුඛී;

පහූතං භොජනං භන්තෙ, පස්ස නග්ගාම්හසෙ මයං;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා වත්ථං ලභාමසෙ.

421. ‘‘ථෙරො සඞ්කාරකූටම්හා, උච්චිනිත්වාන නන්තකෙ;

පිලොතිකං පටං කත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා.

422. ‘‘දත්වා අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

423. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, වත්ථානි උදපජ්ජිසුං;

තතො සුවත්ථවසනො, ථෙරස්ස දස්සයීතුමං.

424. ‘‘යාවතා නන්දරාජස්ස, විජිතස්මිං පටිච්ඡදා;

තතො බහුතරා භන්තෙ, වත්ථානච්ඡාදනානි නො.

425. ‘‘කොසෙය්‍යකම්බලීයානි, ඛොමකප්පාසිකානි ච;

විපුලා ච මහග්ඝා ච, තෙපාකාසෙවලම්බරෙ.

426. ‘‘තෙ මයං පරිදහාම, යං යඤ්හි මනසො පියං;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා ගෙහං ලභාමසෙ.

427. ‘‘ථෙරො පණ්ණකුටිං කත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා;

දත්වා ච අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

428. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, ඝරානි උදපජ්ජිසුං;

කූටාගාරනිවෙසනා, විභත්තා භාගසො මිතා.

429. ‘‘න මනුස්සෙසු ඊදිසා, යාදිසා නො ඝරා ඉධ;

අපි දිබ්බෙසු යාදිසා, තාදිසා නො ඝරා ඉධ.

430. ‘‘දද්දල්ලමානා ආභෙන්ති, සමන්තා චතුරො දිසා;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා පානීයං ලභාමසෙ.

431. ‘‘ථෙරො කරණං පූරෙත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා;

දත්වා අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

432. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, පානීයං උදපජ්ජථ;

ගම්භීරා චතුරස්සා ච, පොක්ඛරඤ්ඤො සුනිම්මිතා.

433. ‘‘සීතොදිකා සුප්පතිත්ථා, සීතා අප්පටිගන්ධියා;

පදුමුප්පලසඤ්ඡන්නා, වාරිකිඤ්ජක්ඛපූරිතා.

434. ‘‘තත්ථ න්හත්වා පිවිත්වා ච, ථෙරස්ස පටිදස්සයුං;

පහූතං පානීයං භන්තෙ, පාදා දුක්ඛා ඵලන්ති නො.

435. ‘‘ආහිණ්ඩමානා ඛඤ්ජාම, සක්ඛරෙ කුසකණ්ටකෙ;

තථා භන්තෙ පරක්කම, යථා යානං ලභාමසෙ.

436. ‘‘ථෙරො සිපාටිකං ලද්ධා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා;

දත්වා අන්වාදිසී ථෙරො, මාතු පිතු ච භාතුනො;

‘ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’.

437. ‘‘සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙ, පෙතා රථෙන මාගමුං;

අනුකම්පිතම්හ භදන්තෙ, භත්තෙනච්ඡාදනෙන ච.

438. ‘‘ඝරෙන පානීයදානෙන, යානදානෙන චූභයං;

මුනිං කාරුණිකං ලොකෙ, භන්තෙ වන්දිතුමාගතා’’ති. – ගාථායො ආහංසු;

416-7. තත්ථ ථෙරො චරිත්වා පිණ්ඩායාති ථෙරො පිණ්ඩාපාතචාරිකාය චරිත්වා. භික්ඛූ අඤ්ඤෙ ච ද්වාදසාති ථෙරෙන සහ වසන්තා අඤ්ඤෙ ච ද්වාදස භික්ඛූ එකජ්ඣං එකතො සන්නිපතිංසු. කස්මාති චෙ? භත්තවිස්සග්ගකාරණාති භත්තකිච්චකාරණා භුඤ්ජනනිමිත්තං. තෙති තෙ භික්ඛූ. යථාලද්ධන්ති යං යං ලද්ධං. දදාථාති දෙථ.

418. නිය්‍යාදයිංසූති අදංසු. සඞ්ඝං නිමන්තයීති තෙ එව ද්වාදස භික්ඛූ සඞ්ඝුද්දෙසවසෙන තං භත්තං දාතුං නිමන්තෙසි. අන්වාදිසීති ආදිසි. තත්ථ යෙසං අන්වාදිසි, තෙ දස්සෙතුං ‘‘මාතු පිතු ච භාතුනො, ඉදං මෙ ඤාතීනං හොතු, සුඛිතා හොන්තු ඤාතයො’’ති වුත්තං.

419. සමනන්තරානුද්දිට්ඨෙති උද්දිට්ඨසමනන්තරමෙව. භොජනං උදපජ්ජථාති තෙසං පෙතානං භොජනං උප්පජ්ජි. කීදිසන්ති ආහ ‘‘සුචි’’න්තිආදි. තත්ථ අනෙකරසබ්‍යඤ්ජනන්ති නානාරසෙහි බ්‍යඤ්ජනෙහි යුත්තං, අථ වා අනෙකරසං අනෙකබ්‍යඤ්ජනඤ්ච. තතොති භොජනලාභතො පච්ඡා.

420. උද්දස්සයී භාතාති භාතිකභූතො පෙතො ථෙරස්ස අත්තානං දස්සෙසි. වණ්ණවා බලවා සුඛීති තෙන භොජනලාභෙන තාවදෙව රූපසම්පන්නො බලසම්පන්නො සුඛිතොව හුත්වා. පහූතං භොජනං, භන්තෙති, භන්තෙ, තව දානානුභාවෙන පහූතං අනප්පකං භොජනං අම්හෙහි ලද්ධං. පස්ස නග්ගාම්හසෙති ඔලොකෙහි, නග්ගිකා පන අම්හ, තස්මා තථා, භන්තෙ, පරක්කම පයොගං කරොහි. යථා වත්ථං ලභාමසෙති යෙන පකාරෙන යාදිසෙන පයොගෙන සබ්බෙව මයං වත්ථානි ලභෙය්‍යාම, තථා වායමථාති අත්ථො.

421. සඞ්කාරකූටම්හාති තත්ථ තත්ථ සඞ්කාරට්ඨානතො. උච්චිනිත්වානාති ගවෙසනවසෙන ගහෙත්වා. නන්තකෙති ඡින්නපරියන්තෙ ඡඩ්ඩිතදුස්සඛණ්ඩෙ. තෙ පන යස්මා ඛණ්ඩභූතා පිලොතිකා නාම හොන්ති, තාහි ච ථෙරො චීවරං කත්වා සඞ්ඝස්ස අදාසි, තස්මා ආහ ‘‘පිලොතිකං පටං කත්වා, සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදා’’ති. තත්ථ සඞ්ඝෙ චාතුද්දිසෙ අදාති චතූහිපි දිසාහි ආගතභික්ඛුසඞ්ඝස්ස අදාසි. සම්පදානත්ථෙ හි ඉදං භුම්මවචනං.

423-4. සුවත්ථවසනොති සුන්දරවත්ථවසනො. ථෙරස්ස දස්සයීතුමන්ති ථෙරස්ස අත්තානං දස්සයි දස්සෙසි, පාකටො අහොසි. පටිච්ඡාදයති එත්ථාති පටිච්ඡදා.

428-9. කූටාගාරනිවෙසනාති කූටාගාරභූතා තදඤ්ඤනිවෙසනසඞ්ඛාතා ච ඝරා. ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන හෙතං වුත්තං. විභත්තාති සමචතුරස්සආයතවට්ටසණ්ඨානාදිවසෙන විභත්තා. භාගසො මිතාති භාගෙන පරිච්ඡින්නා. නොති අම්හාකං. ඉධාති ඉමස්මිං පෙතලොකෙ. අපි දිබ්බෙසූති අපීති නිපාතමත්තං, දෙවලොකෙසූති අත්ථො.

431. කරණන්ති ධමකරණං. පූරෙත්වාති උදකස්ස පූරෙත්වා. වාරිකිඤ්ජක්ඛපූරිතාති තත්ථ තත්ථ වාරිමත්ථකෙ පදුමුප්පලාදීනං කෙසරභාරෙහි සඤ්ඡාදිතවසෙන පූරිතා. ඵලන්තීති පුප්ඵන්ති, පණ්හිකපරියන්තාදීසු විදාලෙන්තීති අත්ථො.

435-6. ආහිණ්ඩමානාති විචරමානා. ඛඤ්ජාමාති ඛඤ්ජනවසෙන ගච්ඡාම. සක්ඛරෙ කුසකණ්ටකෙති සක්ඛරවති කුසකණ්ටකවති ච භූමිභාගෙ, සක්ඛරෙ කුසකණ්ටකෙ ච අක්කමන්තාති අත්ථො. යානන්ති රථවය්හාදිකං යංකිඤ්චි යානං. සිපාටිකන්ති එකපටලඋපාහනං.

437-8. රථෙන මාගමුන්ති මකාරො පදසන්ධිකරො, රථෙන ආගමංසු. උභයන්ති උභයෙන දානෙන, යානදානෙන චෙව භත්තාදිචතුපච්චයදානෙන ච. පානීයදානෙන හෙත්ථ භෙසජ්ජදානම්පි සඞ්ගහිතං. සෙසං හෙට්ඨා වුත්තනයත්තා උත්තානමෙවාති.

ථෙරො තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා තමත්ථං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා ‘‘යථා ඉමෙ එතරහි, එවං ත්වම්පි ඉතො අනන්තරාතීතෙ අත්තභාවෙ පෙතො හුත්වා මහාදුක්ඛං අනුභවී’’ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො සුත්තපෙතවත්ථුං කථෙත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙසි. තං සුත්වා මහාජනො සඤ්ජාතසංවෙගො දානසීලාදිපුඤ්ඤකම්මනිරතො අහොසීති.

සාණවාසිත්ථෙරපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.