12. උරගපෙතවත්ථුවණ්ණනා
උරගොව තචං ජිණ්ණන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියං කිර අඤ්ඤතරස්ස උපාසකස්ස පුත්තො කාලමකාසි. සො පුත්තමරණහෙතු පරිදෙවසොකසමාපන්නො බහි නික්ඛමිත්වා කිඤ්චි කම්මං කාතුං අසක්කොන්තො ගෙහෙයෙව අට්ඨාසි. අථ සත්ථා පච්චූසවෙලායං මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො තං උපාසකං දිස්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය තස්ස ගෙහං ගන්ත්වා ද්වාරෙ අට්ඨාසි. උපාසකො ච සත්ථු ආගතභාවං සුත්වා සීඝං උට්ඨාය ගන්ත්වා පච්චුග්ගමනං කත්වා හත්ථතො පත්තං ගහෙත්වා ගෙහං පවෙසෙත්වා ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා අදාසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. උපාසකොපි භගවන්තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. තං භගවා ‘‘කිං, උපාසක, සොකපරෙතො විය දිස්සතී’’ති ආහ. ‘‘ආම, භගවා, පියො මෙ පුත්තො කාලකතො, තෙනාහං සොචාමී’’ති. අථස්ස භගවා සොකවිනොදනං කරොන්තො උරගජාතකං (ජා. 1.5.19 ආදයො) කථෙසි.
අතීතෙ කිර කාසිරට්ඨෙ බාරාණසියං ධම්මපාලං නාම බ්‍රාහ්මණකුලං අහොසි. තත්ථ බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණී පුත්තො ධීතා සුණිසා දාසීති ඉමෙ සබ්බෙපි මරණානුස්සතිභාවනාභිරතා අහෙසුං. තෙසු යො ගෙහතො නික්ඛමති, සො සෙසජනෙ ඔවදිත්වා නිරපෙක්ඛොව නික්ඛමති. අථෙකදිවසං බ්‍රාහ්මණො පුත්තෙන සද්ධිං ඝරතො නික්ඛමිත්වා ඛෙත්තං ගන්ත්වා කසති. පුත්තො සුක්ඛතිණපණ්ණකට්ඨානි ආලිම්පෙති. තත්ථෙකො කණ්හසප්පො ඩාහභයෙන රුක්ඛසුසිරතො නික්ඛමිත්වා ඉමං බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තං ඩංසි. සො විසවෙගෙන මුච්ඡිතො තත්ථෙව පරිපතිත්වා කාලකතො, සක්කො දෙවරාජා හුත්වා නිබ්බත්ති. බ්‍රාහ්මණො පුත්තං මතං දිස්වා කම්මන්තසමීපෙන ගච්ඡන්තං එකං පුරිසං එවමාහ – ‘‘සම්ම, මම ඝරං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණිං එවං වදෙහි ‘න්හායිත්වා සුද්ධවත්ථනිවත්ථා එකස්ස භත්තං මාලාගන්ධාදීනි ච ගහෙත්වා තුරිතං ආගච්ඡතූ’ති’’. සො තත්ථ ගන්ත්වා තථා ආරොචෙසි, ගෙහජනොපි තථා අකාසි. බ්‍රාහ්මණො න්හත්වා භුඤ්ජිත්වා විලිම්පිත්වා පරිජනපරිවුතො පුත්තස්ස සරීරං චිතකං ආරොපෙත්වා අග්ගිං දත්වා දාරුක්ඛන්ධං ඩහන්තො විය නිස්සොකො නිස්සන්තාපො අනිච්චසඤ්ඤං මනසි කරොන්තො අට්ඨාසි.
අථ බ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො සක්කො හුත්වා නිබ්බත්ති, සො ච අම්හාකං බොධිසත්තො අහොසි. සො අත්තනො පුරිමජාතිං කතපුඤ්ඤඤ්ච පච්චවෙක්ඛිත්වා පිතරං ඤාතකෙ ච අනුකම්පමානො බ්‍රාහ්මණවෙසෙන තත්ථ ආගන්ත්වා ඤාතකෙ අසොචන්තෙ දිස්වා ‘‘අම්භො, මිගං ඣාපෙථ, අම්හාකං මංසං දෙථ, ඡාතොම්හී’’ති ආහ. ‘‘න මිගො, මනුස්සො බ්‍රාහ්මණා’’ති ආහ. ‘‘කිං තුම්හාකං පච්චත්ථිකො එසො’’ති? ‘‘න පච්චත්ථිකො, උරෙ ජාතො ඔරසො මහාගුණවන්තො තරුණපුත්තො’’ති ආහ. ‘‘කිමත්ථං තුම්හෙ තථාරූපෙ ගුණවති තරුණපුත්තෙ මතෙ න සොචථා’’ති? තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො අසොචනකාරණං කථෙන්තො –
85. ‘‘උරගොව තචං ජිණ්ණං, හිත්වා ගච්ඡති සං තනුං;
එවං සරීරෙ නිබ්භොගෙ, පෙතෙ කාලකතෙ සති.
86. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;
තස්මා එතං න රොදාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. –
ද්වෙ ගාථා අභාසි.
85-86. තත්ථ උරගොති උරෙන ගච්ඡතීති උරගො. සප්පස්සෙතං අධිවචනං. තචං ජිණ්ණන්ති ජජ්ජරභාවෙන ජිණ්ණං පුරාණං අත්තනො තචං නිම්මොකං. හිත්වා ගච්ඡති සං තනුන්ති යථා උරගො අත්තනො ජිණ්ණතචං රුක්ඛන්තරෙ වා කට්ඨන්තරෙ වා මූලන්තරෙ වා පාසාණන්තරෙ වා කඤ්චුකං ඔමුඤ්චන්තො විය සරීරතො ඔමුඤ්චිත්වා පහාය ඡඩ්ඩෙත්වා යථාකාමං ගච්ඡති, එවමෙව සංසාරෙ පරිබ්භමන්තො සත්තො පොරාණස්ස කම්මස්ස පරික්ඛීණත්තා ජජ්ජරීභූතං සං තනුං අත්තනො සරීරං හිත්වා ගච්ඡති, යථාකම්මං ගච්ඡති, පුනබ්භවවසෙන උපපජ්ජතීති අත්ථො. එවන්ති ඩය්හමානං පුත්තස්ස සරීරං දස්සෙන්තො ආහ. සරීරෙ නිබ්භොගෙති අස්ස විය අඤ්ඤෙසම්පි කායෙ එවං භොගවිරහිතෙ නිරත්ථකෙ ජාතෙ. පෙතෙති ආයුඋස්මාවිඤ්ඤාණතො අපගතෙ. කාලකතෙ සතීති මතෙ ජාතෙ. තස්මාති යස්මා ඩය්හමානො කායො අපෙතවිඤ්ඤාණත්තා ඩාහදුක්ඛං විය ඤාතීනං රුදිතං පරිදෙවිතම්පි න ජානාති, තස්මා එතං මම පුත්තං නිමිත්තං කත්වා න රොදාමි. ගතො සො තස්ස යා ගතීති යදි මතසත්තා න උච්ඡිජ්ජන්ති, මතස්ස පන කතොකාසස්ස කම්මස්ස වසෙන යා ගති පාටිකඞ්ඛා, තං චුතිඅනන්තරමෙව ගතො, සො න පුරිමඤාතීනං රුදිතං පරිදෙවිතං වා පච්චාසීසති, නාපි යෙභුය්‍යෙන පුරිමඤාතීනං රුදිතෙන කාචි අත්ථසිද්ධීති අධිප්පායො.
එවං බ්‍රාහ්මණෙන අත්තනො අසොචනකාරණෙ කථිතෙ පරියායමනසිකාරකොසල්ලෙ පකාසිතෙ බ්‍රාහ්මණරූපො සක්කො බ්‍රාහ්මණිං ආහ – ‘‘අම්ම, තුය්හං සො මතො කිං හොතී’’ති? ‘‘දස මාසෙ කුච්ඡිනා පරිහරිත්වා ථඤ්ඤං පායෙත්වා හත්ථපාදෙ සණ්ඨපෙත්වා සංවඩ්ඪිතො පුත්තො මෙ, සාමී’’ති. ‘‘යදි එවං පිතා තාව පුරිසභාවෙන මා රොදතු, මාතු නාම හදයං මුදුකං, ත්වං කස්මා න රොදසී’’ති? තං සුත්වා සා අරොදනකාරණං කථෙන්තී –
87. ‘‘අනබ්භිතො තතො ආගා, නානුඤ්ඤාතො ඉතො ගතො;
යථාගතො තථා ගතො, තත්ථ කා පරිදෙවනා.
88. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;
තස්මා එතං න රොදාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. –
ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ අනබ්භිතොති අනව්හාතො, ‘‘එහි මය්හං පුත්තභාවං උපගච්ඡා’’ති එවං අපක්කොසිතො. තතොති යත්ථ පුබ්බෙ ඨිතො, තතො පරලොකතො. ආගාති ආගඤ්ඡි. නානුඤ්ඤාතොති අනනුමතො, ‘‘ගච්ඡ, තාත, පරලොක’’න්ති එවං අම්හෙහි අවිස්සට්ඨො. ඉතොති ඉධලොකතො. ගතොති අපගතො. යථාගතොති යෙනාකාරෙන ආගතො, අම්හෙහි අනබ්භිතො එව ආගතොති අත්ථො. තථා ගතොති තෙනෙවාකාරෙන ගතො. යථා සකෙනෙව කම්මුනා ආගතො, තථා සකෙනෙව කම්මුනා ගතොති. එතෙන කම්මස්සකතං දස්සෙති. තත්ථ කා පරිදෙවනාති එවං අවසවත්තිකෙ සංසාරපවත්තෙ මරණං පටිච්ච කා නාම පරිදෙවනා, අයුත්තා සා පඤ්ඤවතා අකරණීයාති දස්සෙති.
එවං බ්‍රාහ්මණියා වචනං සුත්වා තස්ස භගිනිං පුච්ඡි – ‘‘අම්ම, තුය්හං සො කිං හොතී’’ති? ‘‘භාතා මෙ, සාමී’’ති. ‘‘අම්ම, භගිනියො නාම භාතූසු සිනෙහා, ත්වං කස්මා න රොදසී’’ති? සාපි අරොදනකාරණං කථෙන්තී –
89. ‘‘සචෙ රොදෙ කිස්ස අස්සං, තත්ථ මෙ කිං ඵලං සියා;
ඤාතිමිත්තසුහජ්ජානං, භිය්‍යො නො අරතී සියා.
90. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;
තස්මා එතං න රොදාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. –
ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ සචෙ රොදෙ කිසා අස්සන්ති යදි අහං රොදෙය්‍යං, කිසා පරිසුක්ඛසරීරා භවෙය්‍යං. තත්ථ මෙ කිං ඵලං සියාති තස්මිං මය්හං භාතු මරණනිමිත්තෙ රොදනෙ කිං නාම ඵලං, කො ආනිසංසො භවෙය්‍ය? න තෙන මය්හං භාතිකො ආගච්ඡෙය්‍ය, නාපි සො තෙන සුගතිං ගච්ඡෙය්‍යාති අධිප්පායො. ඤාතිමිත්තසුහජ්ජානං, භිය්‍යො නො අරතී සියාති අම්හාකං ඤාතීනං මිත්තානං සුහදයානඤ්ච මම සොචනෙන භාතුමරණදුක්ඛතො භිය්‍යොපි අරති දුක්ඛමෙව සියාති.
එවං භගිනියා වචනං සුත්වා තස්ස භරියං පුච්ඡි – ‘‘තුය්හං සො කිං හොතී’’ති? ‘‘භත්තා මෙ, සාමී’’ති. ‘‘භද්දෙ, ඉත්ථියො නාම භත්තරි සිනෙහා හොන්ති, තස්මිඤ්ච මතෙ විධවා අනාථා හොන්ති, කස්මා ත්වං න රොදසී’’ති? සාපි අත්තනො අරොදනකාරණං කථෙන්තී –
91. ‘‘යථාපි දාරකො චන්දං, ගච්ඡන්තමනුරොදති;
එවංසම්පදමෙවෙතං, යො පෙතමනුසොචති.
92. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;
තස්මා එතං න රොදාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ;
තත්ථ දාරකොති බාලදාරකො. චන්දන්ති චන්දමණ්ඩලං. ගච්ඡන්තන්ති නභං අබ්භුස්සුක්කමානං. අනුරොදතීති ‘‘මය්හං රථචක්කං ගහෙත්වා දෙහී’’ති අනුරොදති. එවංසම්පදමෙවෙතන්ති යො පෙතං මතං අනුසොචති, තස්සෙතං අනුසොචනං එවංසම්පදං එවරූපං, ආකාසෙන ගච්ඡන්තස්ස චන්දස්ස ගහෙතුකාමතාසදිසං අලබ්භනෙය්‍යවත්ථුස්මිං ඉච්ඡාභාවතොති අධිප්පායො.
එවං තස්ස භරියාය වචනං සුත්වා දාසිං පුච්ඡි – ‘‘අම්ම, තුය්හං සො කිං හොතී’’ති? ‘‘අය්‍යො මෙ, සාමී’’ති. ‘‘යදි එවං තෙන ත්වං පොථෙත්වා වෙය්‍යාවච්චං කාරිතා භවිස්සසි, තස්මා මඤ්ඤෙ ‘සුමුත්තාහං තෙනා’ති න රොදසී’’ති? ‘‘සාමි, මා මං එවං අවච, න චෙතං අනුච්ඡවිකං, අතිවිය ඛන්තිමෙත්තානුද්දයාසම්පන්නො යුත්තවාදී මය්හං අය්‍යපුත්තො උරෙ සංවඩ්ඪපුත්තො විය අහොසී’’ති. අථ ‘‘කස්මා න රොදසී’’ති? සාපි අත්තනො අරොදනකාරණං කථෙන්තී –
93. ‘‘යථාපි බ්‍රහ්මෙ උදකුම්භො, භින්නො අප්පටිසන්ධියො;
එවංසම්පදමෙවෙතං, යො පෙතමනුසොචති.
94. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;
තස්මා එතං න රොදාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. –
ගාථාද්වයමාහ. තත්ථ යථාපි බ්‍රහ්මෙ උදකුබ්භො, භින්නො අප්පටිසන්ධියොති බ්‍රාහ්මණ සෙය්‍යථාපි උදකඝටො මුග්ගරප්පහාරාදිනා භින්නො අප්පටිසන්ධියො පුන පාකතිකො න හොති. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථමෙව.
සක්කො තෙසං කථං සුත්වා පසන්නමානසො ‘‘සම්මදෙව තුම්හෙහි මරණස්සති භාවිතා, ඉතො පට්ඨාය න තුම්හෙහි කසිආදිකරණකිච්චං අත්ථී’’ති තෙසං ගෙහං සත්තරතනභරිතං කත්වා ‘‘අප්පමත්තා දානං දෙථ, සීලං රක්ඛථ, උපොසථකම්මං කරොථා’’ති ඔවදිත්වා අත්තානඤ්ච තෙසං නිවෙදෙත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො. තෙපි බ්‍රාහ්මණාදයො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරොන්තා යාවතායුකං ඨත්වා දෙවලොකෙ උප්පජ්ජිංසු.
සත්ථා ඉමං ජාතකං ආහරිත්වා තස්ස උපාසකස්ස සොකසල්ලං සමුද්ධරිත්වා උපරි සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ උපාසකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහීති.
උරගපෙතවත්ථුවණ්ණනා නිට්ඨිතා.
ඉති ඛුද්දක-අට්ඨකථාය පෙතවත්ථුස්මිං
ද්වාදසවත්ථුපටිමණ්ඩිතස්ස
පඨමස්ස උරගවග්ගස්ස අත්ථසංවණ්ණනා නිට්ඨිතා.