1. අස්සාදදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

122. ඉදානි ඤාණකථානන්තරං කථිතාය දිට්ඨිකථාය අනුපුබ්බඅනුවණ්ණනා අනුප්පත්තා. අයඤ්හි දිට්ඨිකථා ඤාණකථාය කතඤාණපරිචයස්ස සමධිගතසම්මාදිට්ඨිස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිමලවිසොධනා සුකරා හොති, සම්මාදිට්ඨි ච සුපරිසුද්ධා හොතීති ඤාණකථානන්තරං කථිතා. තත්ථ කා දිට්ඨීතිආදිකා පුච්ඡා. කා දිට්ඨීති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීතිආදිකං පුච්ඡිතපුච්ඡාය විස්සජ්ජනං. කථං අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීතිආදිකො විස්සජ්ජිතවිස්සජ්ජනස්ස විත්ථාරනිද්දෙසො, සබ්බාව තා දිට්ඨියො අස්සාදදිට්ඨියොතිආදිකා දිට්ඨිසුත්තසංසන්දනාති එවමිමෙ චත්තාරො පරිච්ඡෙදා. තත්ථ පුච්ඡාපරිච්ඡෙදෙ තාව කා දිට්ඨීති ධම්මපුච්ඡා, සභාවපුච්ඡා. කති දිට්ඨිට්ඨානානීති හෙතුපුච්ඡා පච්චයපුච්ඡා, කිත්තකානි දිට්ඨීනං කාරණානීති අත්ථො. කති දිට්ඨිපරියුට්ඨානානීති සමුදාචාරපුච්ඡා විකාරපුච්ඡා. දිට්ඨියො එව හි සමුදාචාරවසෙන චිත්තං පරියොනන්ධන්තියො උට්ඨහන්තීති දිට්ඨිපරියුට්ඨානානි නාම හොන්ති. කති දිට්ඨියොති දිට්ඨීනං සඞ්ඛාපුච්ඡා ගණනාපුච්ඡා. කති දිට්ඨාභිනිවෙසාති වත්ථුප්පභෙදවසෙන ආරම්මණනානත්තවසෙන දිට්ඨිප්පභෙදපුච්ඡා. දිට්ඨියො එව හි තං තං වත්ථුං තං තං ආරම්මණං අභිනිවිසන්ති පරාමසන්තීති දිට්ඨිපරාමාසාති වුච්චන්ති. කතමො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති දිට්ඨීනං පටිපක්ඛපුච්ඡා පහානූපායපුච්ඡා. දිට්ඨිකාරණානි හි ඛන්ධාදීනි දිට්ඨිසමුග්ඝාතෙන තාසං කාරණානි න හොන්තීති තානි ච කාරණානි සමුග්ඝාතිතානි නාම හොන්ති. තස්මා දිට්ඨිට්ඨානානි සම්මා භුසං හඤ්ඤන්ති එතෙනාති දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති වුච්චති.

ඉදානි එතාසං ඡන්නං පුච්ඡානං කා දිට්ඨීතිආදීනි ඡ විස්සජ්ජනානි. තත්ථ කා දිට්ඨීති විස්සජ්ජෙතබ්බපුච්ඡා. අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීති විස්සජ්ජනං. සා පන අනිච්චාදිකෙ වත්ථුස්මිං නිච්චාදිවසෙන අභිනිවිසති පතිට්ඨහති දළ්හං ගණ්හාතීති අභිනිවෙසො. අනිච්චාදිආකාරං අතික්කමිත්වා නිච්චන්තිආදිවසෙන වත්තමානො පරතො ආමසති ගණ්හාතීති පරාමාසො. අථ වා නිච්චන්තිආදිකං පරං උත්තමං සච්චන්ති ආමසති ගණ්හාතීති පරාමාසො, අභිනිවෙසො ච සො පරාමාසො චාති අභිනිවෙසපරාමාසො. එවංපකාරො දිට්ඨීති කිච්චතො දිට්ඨිසභාවං විස්සජ්ජෙති. තීණි සතන්ති තීණි සතානි, වචනවිපල්ලාසො කතො. කතමො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති පුච්ඡං අනුද්ධරිත්වාව සොතාපත්තිමග්ගො දිට්ඨිට්ඨානසමුග්ඝාතොති විස්සජ්ජනං කතං.

123. ඉදානි කථං අභිනිවෙසපරාමාසොතිආදි විත්ථාරනිද්දෙසො. තත්ථ රූපන්ති උපයොගවචනං. රූපං අභිනිවෙසපරාමාසොති සම්බන්ධො. රූපන්ති චෙත්ථ රූපුපාදානක්ඛන්ධො කසිණරූපඤ්ච. ‘‘එතං මමා’’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි, ‘‘එසොහමස්මී’’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨි, ‘‘එසො මෙ අත්තා’’ති අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීති පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. එතන්ති සාමඤ්ඤවචනං. තෙනෙව ‘‘වෙදනං එතං මම, සඞ්ඛාරෙ එතං මමා’’ති නපුංසකවචනං එකවචනඤ්ච කතං. එසොති පන වත්තබ්බමපෙක්ඛිත්වා පුල්ලිඞ්ගෙකවචනං කතං. එතං මමාති තණ්හාමඤ්ඤනාමූලිකා දිට්ඨි. එසොහමස්මීති මානමඤ්ඤනාමූලිකා දිට්ඨි. එසො මෙ අත්තාති දිට්ඨිමඤ්ඤනා එව. කෙචි පන ‘‘එතං මමාති මමංකාරකප්පනා, එසොහමස්මීති අහංකාරකප්පනා, එසො මෙ අත්තාති අහංකාරමමංකාරකප්පිතො අත්තාභිනිවෙසොති ච, තථා යථාක්කමෙනෙව තණ්හාමූලනිවෙසො මානපග්ගාහො, තණ්හාමූලනිවිට්ඨො මානපග්ගහිතො, අත්තාභිනිවෙසොති ච, සඞ්ඛාරානං දුක්ඛලක්ඛණාදස්සනං, සඞ්ඛාරානං අනිච්චලක්ඛණාදස්සනං, සඞ්ඛාරානං තිලක්ඛණාදස්සනහෙතුකො අත්තාභිනිවෙසොති ච, දුක්ඛෙ අසුභෙ ච සුඛං සුභන්ති විපල්ලාසගතස්ස, අනිච්චෙ නිච්චන්ති විපල්ලාසගතස්ස, චතුබ්බිධවිපල්ලාසගතස්ස ච අත්තාභිනිවෙසොති ච, පුබ්බෙනිවාසඤාණස්ස ආකාරකප්පනා, දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස අනාගතපටිලාභකප්පනා, පුබ්බන්තාපරන්තඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු කප්පනිස්සිතස්ස අත්තාභිනිවෙසොති ච, නන්දියා අතීතමන්වාගමෙති, නන්දියා අනාගතං පටිකඞ්ඛති, පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරති අත්තාභිනිවෙසොති ච, පුබ්බන්තෙ අඤ්ඤාණහෙතුකා දිට්ඨි, අපරන්තෙ අඤ්ඤාණහෙතුකා දිට්ඨි, පුබ්බන්තාපරන්තෙ ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු අඤ්ඤාණහෙතුකො අත්තාභිනිවෙසො’’ති ච එතෙසං තිණ්ණං වචනානං අත්ථං වණ්ණයන්ති.

දිට්ඨියො පනෙත්ථ පඨමං පඤ්චක්ඛන්ධවත්ථුකා. තතො ඡඅජ්ඣත්තිකබාහිරායතනවිඤ්ඤාණ- කායසම්ඵස්සකායවෙදනාකායසඤ්ඤාකායචෙතනාකායතණ්හාකායවිතක්කවිචාරධාතුදසකසිණ- ද්වත්තිංසාකාරවත්ථුකා දිට්ඨියො වුත්තා. ද්වත්තිංසාකාරෙසු ච යත්ථ විසුං අභිනිවෙසො න යුජ්ජති, තත්ථ සකලසරීරාභිනිවෙසවසෙනෙව විසුං අභිනිවෙසො විය කතොති වෙදිතබ්බං. තතො ද්වාදසායතනඅට්ඨාරසධාතුඑකූනවීසතිඉන්ද්‍රියවසෙන යොජනා කතා. තීණි එකන්තලොකුත්තරින්ද්‍රියානි න යොජිතානි. න හි ලොකුත්තරවත්ථුකා දිට්ඨියො හොන්ති. සබ්බත්ථාපි ච ලොකියලොකුත්තරමිස්සෙසු ධම්මෙසු ලොකුත්තරෙ ඨපෙත්වා ලොකියා එව ගහෙතබ්බා. අනින්ද්‍රියබද්ධරූපඤ්ච න ගහෙතබ්බමෙව. තතො තෙධාතුකවසෙන නවවිධභවවසෙන ඣානබ්‍රහ්මවිහාරසමාපත්තිවසෙන පටිච්චසමුප්පාදඞ්ගවසෙන ච යොජනා කතා. ජාතිජරාමරණානං විසුං ගහණෙ පරිහාරො වුත්තනයො එව. සබ්බානි චෙතානි රූපාදිකානි ජරාමරණන්තානි අට්ඨනවුතිසතං පදානි භවන්ති.

124. දිට්ඨිට්ඨානෙසු ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති වීසතිවත්ථුකායපි සක්කායදිට්ඨියා පඤ්චන්නං ඛන්ධානංයෙව වත්ථුත්තා ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අත්තානං සමනුපස්සමානා සමනුපස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙසුයෙව සමනුපස්සන්ති, එතෙසං වා අඤ්ඤතර’’න්ති (සං. නි. 3.47) වුත්තත්තා ච පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දිට්ඨීනං කාරණං. අවිජ්ජාපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති අවිජ්ජාය අන්ධීකතානං දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘යායං, භන්තෙ, දිට්ඨි ‘අසම්මාසම්බුද්ධෙසු සම්මාසම්බුද්ධා’ති, අයං නු ඛො, භන්තෙ, දිට්ඨි කිං පටිච්ච පඤ්ඤායතීති? මහතී ඛො එසා, කච්චාන, ධාතු, යදිදං අවිජ්ජාධාතු. හීනං, කච්චාන, ධාතුං පටිච්ච උප්පජ්ජති හීනා සඤ්ඤා හීනා දිට්ඨී’’ති (සං. නි. 2.97) වචනතො ච අවිජ්ජා දිට්ඨීනං කාරණං. ඵස්සොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති තෙන ඵස්සෙන ඵුට්ඨස්ස දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘යෙ තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිවුත්තිපදානි අභිවදන්ති, තදපි ඵස්සපච්චයා’’ති (දී. නි. 1.123) වචනතො ච ඵස්සො දිට්ඨීනං කාරණං. සඤ්ඤාපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති ආකාරමත්තග්ගහණෙන අයාථාවසභාවගාහහෙතුත්තා සඤ්ඤාය –

‘‘යානි ච තීණි යානි ච සට්ඨි, සමණප්පවාදසිතානි භූරිපඤ්ඤ;

සඤ්ඤක්ඛරසඤ්ඤනිස්සිතානි, ඔසරණානි විනෙය්‍ය ඔඝතමගා’’ති. (සු. නි. 543) –

වචනතො ‘‘සඤ්ඤානිදානා හි පපඤ්චසඞ්ඛා’’ති (සු. නි. 880; මහානි. 109) වචනතො ච සඤ්ඤා දිට්ඨීනං කාරණං. විතක්කොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති ආකාරපරිවිතක්කෙන දිට්ඨිඋප්පත්තිතො –

‘‘නහෙව සච්චානි බහූනි නානා, අඤ්ඤත්‍ර සඤ්ඤාය නිච්චානි ලොකෙ;

තක්කඤ්ච දිට්ඨීසු පකප්පයිත්වා, සච්චං මුසාති ද්වයධම්මමාහූ’’ති. (සු. නි. 892) –

වචනතො ච විතක්කො දිට්ඨීනං කාරණං. අයොනිසොමනසිකාරොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති අයොනිසො මනසිකාරස්ස අකුසලානං අසාධාරණහෙතුත්තා ‘‘තස්සෙවං අයොනිසො මනසිකරොතො ඡන්නං දිට්ඨීනං අඤ්ඤතරා දිට්ඨි උප්පජ්ජතී’’ති (ම. නි. 1.19) වචනතො ච අයොනිසො මනසිකාරො දිට්ඨීනං කාරණං. පාපමිත්තොපි දිට්ඨිට්ඨානන්ති පාපමිත්තස්ස දිට්ඨානුගතිආපජ්ජනෙන දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘බාහිරං, භික්ඛවෙ, අඞ්ගන්ති කරිත්වා න අඤ්ඤං එකඞ්ගම්පි සමනුපස්සාමි, යං එවං මහතො අනත්ථාය සංවත්තති. යථයිදං, භික්ඛවෙ, පාපමිත්තතා’’ති (අ. නි. 1.110) වචනතො ච පාපමිත්තො දිට්ඨීනං කාරණං. පරතොපි ඝොසො දිට්ඨිට්ඨානන්ති දුරක්ඛාතධම්මස්සවනෙන දිට්ඨිඋප්පත්තිතො ‘‘ද්වෙමෙ, භික්ඛවෙ, හෙතූ ද්වෙ පච්චයා මිච්ඡාදිට්ඨියා උප්පාදාය පරතො ච ඝොසො අයොනිසො ච මනසිකාරො’’ති (අ. නි. 2.126) වචනතො ච පරතො ඝොසො මිච්ඡාදිට්ඨිකතො මිච්ඡාදිට්ඨිපටිසඤ්ඤුත්තකථා දිට්ඨීනං කාරණං.

ඉදානි දිට්ඨිට්ඨානන්ති පදස්ස අත්ථං විවරන්තො ඛන්ධා හෙතු ඛන්ධා පච්චයොතිආදිමාහ. ඛන්ධා එව දිට්ඨීනං උපාදාය, ජනකහෙතු චෙව උපත්ථම්භකපච්චයො චාති අත්ථො. සමුට්ඨානට්ඨෙනාති සමුට්ඨහන්ති උප්පජ්ජන්ති එතෙනාති සමුට්ඨානං, කාරණන්ති අත්ථො. තෙන සමුට්ඨානට්ඨෙන, දිට්ඨිකාරණභාවෙනාති අත්ථො.

125. ඉදානි කිච්චභෙදෙන දිට්ඨිභෙදං දස්සෙන්තො කතමානි අට්ඨාරස දිට්ඨිපරියුට්ඨානානීතිආදිමාහ. තත්ථ යා දිට්ඨීති ඉදානි වුච්චමානානං අට්ඨාරසන්නං පදානං සාධාරණං මූලපදං. යා දිට්ඨි, තදෙව දිට්ඨිගතං, යා දිට්ඨි, තදෙව දිට්ඨිගහනන්ති සබ්බෙහි සම්බන්ධො කාතබ්බො. අයාථාවදස්සනට්ඨෙන දිට්ඨි, තදෙව දිට්ඨීසු ගතං දස්සනං ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිඅන්තොගධත්තාති දිට්ඨිගතං. හෙට්ඨාපිස්ස අත්ථො වුත්තොයෙව. ද්වින්නං අන්තානං එකන්තගතත්තාපි දිට්ඨිගතං. සා එව දිට්ඨි දුරතික්කමනට්ඨෙන දිට්ඨිගහනං තිණගහනවනගහනපබ්බතගහනානි විය. සාසඞ්කසප්පටිභයට්ඨෙන දිට්ඨිකන්තාරං චොරකන්තාරවාළකන්තාරනිරුදකකන්තාරදුබ්භික්ඛකන්තාරා විය. ධම්මසඞ්ගණියං ‘‘දිට්ඨිකන්තාරො’’ති සකලිඞ්ගෙනෙව ආගතං. සම්මාදිට්ඨියා විනිවිජ්ඣනට්ඨෙන පටිලොමට්ඨෙන ච දිට්ඨිවිසූකං. මිච්ඡාදස්සනඤ්හි උප්පජ්ජමානං සම්මාදස්සනං විනිවිජ්ඣති චෙව විලොමෙති ච. ධම්මසඞ්ගණියං (ධ. ස. 392, 1105) ‘‘දිට්ඨිවිසූකායික’’න්ති ආගතං. කදාචි සස්සතස්ස, කදාචි උච්ඡෙදස්ස ගහණතො දිට්ඨියා විරූපං ඵන්දිතන්ති දිට්ඨිවිප්ඵන්දිතං. දිට්ඨිගතිකො හි එකස්මිං පතිට්ඨාතුං න සක්කොති, කදාචි සස්සතං අනුස්සරති, කදාචි උච්ඡෙදං. දිට්ඨියෙව අනත්ථෙ සංයොජෙතීති දිට්ඨිසඤ්ඤොජනං. දිට්ඨියෙව අන්තොතුදනට්ඨෙන දුන්නීහරණීයට්ඨෙන ච සල්ලන්ති දිට්ඨිසල්ලං. දිට්ඨියෙව පීළාකරණට්ඨෙන සම්බාධොති දිට්ඨිසම්බාධො. දිට්ඨියෙව මොක්ඛාවරණට්ඨෙන පලිබොධොති දිට්ඨිපලිබොධො. දිට්ඨියෙව දුම්මොචනීයට්ඨෙන බන්ධනන්ති දිට්ඨිබන්ධනං. දිට්ඨියෙව දුරුත්තරට්ඨෙන පපාතොති දිට්ඨිපපාතො. දිට්ඨියෙව ථාමගතට්ඨෙන අනුසයොති දිට්ඨානුසයො. දිට්ඨියෙව අත්තානං සන්තාපෙතීති දිට්ඨිසන්තාපො. දිට්ඨියෙව අත්තානං අනුදහතීති දිට්ඨිපරිළාහො. දිට්ඨියෙව කිලෙසකායං ගන්ථෙතීති දිට්ඨිගන්ථො. දිට්ඨියෙව භුසං ආදියතීති දිට්ඨුපාදානං. දිට්ඨියෙව ‘‘සච්ච’’න්තිආදිවසෙන අභිනිවිසතීති දිට්ඨාභිනිවෙසො. දිට්ඨියෙව ඉදං පරන්ති ආමසති, පරතො වා ආමසතීති දිට්ඨිපරාමාසො.

126. ඉදානි රාසිවසෙන සොළස දිට්ඨියො උද්දිසන්තො කතමා සොළස දිට්ඨියොතිආදිමාහ. තත්ථ සුඛසොමනස්සසඞ්ඛාතෙ අස්සාදෙ දිට්ඨි අස්සාදදිට්ඨි. අත්තානං අනුගතා දිට්ඨි අත්තානුදිට්ඨි. නත්ථීති පවත්තත්තා විපරීතා දිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨි. සති කායෙ දිට්ඨි, සන්තී වා කායෙ දිට්ඨි සක්කායදිට්ඨි. කායොති චෙත්ථ ඛන්ධපඤ්චකං, ඛන්ධපඤ්චකසඞ්ඛාතො සක්කායො වත්ථු පතිට්ඨා එතිස්සාති සක්කායවත්ථුකා. සස්සතන්ති පවත්තා දිට්ඨි සස්සතදිට්ඨි. උච්ඡෙදොති පවත්තා දිට්ඨි උච්ඡෙදදිට්ඨි. සස්සතාදිඅන්තං ගණ්හාතීති අන්තග්ගාහිකා, අන්තග්ගාහො වා අස්සා අත්ථීති අන්තග්ගාහිකා. අතීතසඞ්ඛාතං පුබ්බන්තං අනුගතා දිට්ඨි පුබ්බන්තානුදිට්ඨි. අනාගතසඞ්ඛාතං අපරන්තං අනුගතා දිට්ඨි අපරන්තානුදිට්ඨි. අනත්ථෙ සංයොජෙතීති සඤ්ඤොජනිකා. අහඞ්කාරවසෙන අහන්ති උප්පන්නෙන මානෙන දිට්ඨියා මූලභූතෙන විනිබන්ධා ඝටිතා උප්පාදිතා දිට්ඨි අහන්ති මානවිනිබන්ධා දිට්ඨි. තථා මමඞ්කාරවසෙන මමන්ති උප්පන්නෙන මානෙන විනිබන්ධා දිට්ඨි මමන්ති මානවිනිබන්ධා දිට්ඨි. අත්තනො වදනං කථනං අත්තවාදො, තෙන පටිසඤ්ඤුත්තා බද්ධා දිට්ඨි අත්තවාදපටිසංයුත්තා දිට්ඨි. අත්තානං ලොකොති වදනං කථනං ලොකවාදො, තෙන පටිසඤ්ඤුත්තා දිට්ඨි ලොකවාදපටිසංයුත්තා දිට්ඨි. භවො වුච්චති සස්සතං, සස්සතවසෙන උප්පජ්ජනදිට්ඨි භවදිට්ඨි. විභවො වුච්චති උච්ඡෙදො, උච්ඡෙදවසෙන උප්පජ්ජනදිට්ඨි විභවදිට්ඨි.

127-128. ඉදානි තීණි සතං දිට්ඨාභිනිවෙසෙ නිද්දිසිතුකාමො කතමෙ තීණි සතං දිට්ඨාභිනිවෙසාති පුච්ඡිත්වා තෙ අවිස්සජ්ජෙත්වාව විසුං විසුං අභිනිවෙසවිස්සජ්ජනෙනෙව තෙ විස්සජ්ජෙතුකාමො අස්සාදදිට්ඨියා, කතිහාකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතීතිආදිනා නයෙන සොළසන්නං දිට්ඨීනං අභිනිවෙසාකාරගණනං පුච්ඡිත්වා පුන අස්සාදදිට්ඨියා පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතීති තාසං සොළසන්නං දිට්ඨීනං අභිනිවෙසාකාරගණනං විස්සජ්ජෙත්වා පුන තානි ගණනානි විස්සජ්ජෙන්තො අස්සාදදිට්ඨියා කතමෙහි පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතීතිආදිමාහ. තත්ථ රූපං පටිච්චාති රූපක්ඛන්ධං පටිච්ච. උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සන්ති ‘‘අයං මෙ කායො ඊදිසො’’ති රූපසම්පදං නිස්සාය ගෙහසිතං රාගසම්පයුත්තං සුඛං සොමනස්සං උප්පජ්ජති. හෙට්ඨා වුත්තෙනට්ඨෙන සුඛඤ්ච සොමනස්සඤ්ච. තංයෙව රූපස්ස අස්සාදොති රූපනිස්සයො අස්සාදො. තඤ්හි සුඛං තණ්හාවසෙන අස්සාදීයති උපභුඤ්ජීයතීති අස්සාදො. අභිනිවෙසපරාමාසො දිට්ඨීති සො අස්සාදො සස්සතොති වා උච්ඡිජ්ජිස්සතීති වා සස්සතං වා උච්ඡිජ්ජමානං වා අත්තානං සුඛිතං කරොතීති වා අභිනිවෙසපරාමාසො හොති. තස්මා යා ච දිට්ඨි යො ච අස්සාදොති අස්සාදස්ස දිට්ඨිභාවාභාවෙපි අස්සාදං විනා සා දිට්ඨි න හොතීති කත්වා උභයම්පි සමුච්චිතං. අස්සාදදිට්ඨීති අස්සාදෙ පවත්තා දිට්ඨීති වුත්තං හොති.

ඉදානි නානාසුත්තෙහි සංසන්දෙත්වා මිච්ඡාදිට්ඨිං මිච්ඡාදිට්ඨිකඤ්ච ගරහිතුකාමො අස්සාදදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨීතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨිවිපත්තීති සම්මාදිට්ඨිවිනාසකමිච්ඡාදිට්ඨිසඞ්ඛාතදිට්ඨියා විපත්ති. දිට්ඨිවිපන්නොති විපන්නා විනට්ඨා සම්මාදිට්ඨි අස්සාති දිට්ඨිවිපන්නො, විපන්නදිට්ඨීති වුත්තං හොති. මිච්ඡාදිට්ඨියා වා විපන්නො විනට්ඨොති දිට්ඨිවිපන්නො. න සෙවිතබ්බො උපසඞ්කමනෙන. න භජිතබ්බො චිත්තෙන. න පයිරුපාසිතබ්බො උපසඞ්කමිත්වා නිසීදනෙන. තං කිස්ස හෙතූති ‘‘තං සෙවනාදිකං කෙන කාරණෙන න කාතබ්බ’’න්ති තස්ස කාරණපුච්ඡා. දිට්ඨි හිස්ස පාපිකාති කාරණවිස්සජ්ජනං. යස්මා අස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා, තස්මා තං සෙවනාදිකං න කාතබ්බන්ති අත්ථො. දිට්ඨියා රාගොති ‘‘සුන්දරා මෙ දිට්ඨී’’ති දිට්ඨිං ආරබ්භ දිට්ඨියා උප්පජ්ජනරාගො. දිට්ඨිරාගරත්තොති තෙන දිට්ඨිරාගෙන රඞ්ගෙන රත්තං වත්ථං විය රත්තො. න මහප්ඵලන්ති විපාකඵලෙන. න මහානිසංසන්ති නිස්සන්දඵලෙන.

පුරිසපුග්ගලස්සාති පුරිසසඞ්ඛාතස්ස පුග්ගලස්ස. ලොකියවොහාරෙන හි පුරි වුච්චති සරීරං, තස්මිං පුරිස්මිං සෙති පවත්තතීති පුරිසො, පුං වුච්චති නිරයො, තං පුං ගලති ගච්ඡතීති පුග්ගලො. යෙභුය්‍යෙන හි සත්තා සුගතිතො චුතා දුග්ගතියංයෙව නිබ්බත්තන්ති. තං කිස්ස හෙතූති තං න මහප්ඵලත්තං කෙන කාරණෙන හොති. දිට්ඨි හිස්ස පාපිකාති යස්මා අස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා, තස්මා න මහප්ඵලං හොතීති අත්ථො. ද්වෙව ගතියොති පඤ්චසු ගතීසු ද්වෙව ගතියො. විපජ්ජමානාය දිට්ඨියා නිරයො. සම්පජ්ජමානාය තිරච්ඡානයොනි. යඤ්චෙව කායකම්මන්ති සකලිඞ්ගධාරණපටිපදානුයොගඅභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මාදි කායකම්මං. යඤ්ච වචීකම්මන්ති සකසමයපරියාපුණනසජ්ඣායනදෙසනාසමාදපනාදි වචීකම්මං. යඤ්ච මනොකම්මන්ති ඉධලොකචින්තාපටිසංයුත්තඤ්ච පරලොකචින්තාපටිසංයුත්තඤ්ච කතාකතචින්තාපටිසංයුත්තඤ්ච මනොකම්මං. තිණකට්ඨධඤ්ඤබීජෙසු සත්තදිට්ඨිස්ස දානානුප්පදානපටිග්ගහණපරිභොගෙසු ච කායවචීමනොකම්මානි. යථාදිට්ඨීති යා අයං දිට්ඨි, තස්සානුරූපං. සමත්තන්ති පරිපුණ්ණං. සමාදින්නන්ති ගහිතං.

අට්ඨකථායං පන වුත්තං – තදෙතං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං, දිට්ඨිසහජාතකායකම්මං, දිට්ඨානුලොමිකකායකම්මන්ති තිවිධං හොති. තත්ථ ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති යං එවං දිට්ඨිකස්ස සතො පාණාතිපාතඅදින්නාදානමිච්ඡාචාරසඞ්ඛාතං කායකම්මං, ඉදං යථාදිට්ඨියං ඨිතකායකම්මං නාම. ‘‘පාණං හනතො අදින්නං ආදියතො මිච්ඡාචරතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො’’ති යං ඉමාය දිට්ඨියා ඉමිනා දස්සනෙන සහජාතං කායකම්මං, ඉදං දිට්ඨිසහජාතකායකම්මං නාම. තදෙව පන සමත්තං සමාදින්නං ගහිතං පරාමට්ඨං දිට්ඨානුලොමිකකායකම්මං නාම. වචීකම්මමනොකම්මෙසුපි එසෙව නයො. එත්ථ පන මුසා භණතො පිසුණං භණතො ඵරුසං භණතො සම්ඵං පලපතො අභිජ්ඣාලුනො බ්‍යාපන්නචිත්තස්ස මිච්ඡාදිට්ඨිකස්ස සතො නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමොති යොජනා කාතබ්බා. ලිඞ්ගධාරණාදිපරියාපුණනාදිලොකචින්තාදිවසෙන වුත්තනයො චෙත්ථ සුන්දරො.

චෙතනාදීසු දිට්ඨිසහජාතා චෙතනා චෙතනා නාම. දිට්ඨිසහජාතා පත්ථනා පත්ථනා නාම. චෙතනාපත්ථනානං වසෙන චිත්තට්ඨපනා පණිධි නාම. තෙහි පන චෙතනාදීහි සම්පයුත්තා ඵස්සාදයො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නා ධම්මා සඞ්ඛාරා නාම. අනිට්ඨායාතිආදීහි දුක්ඛමෙව වුත්තං. දුක්ඛඤ්හි සුඛකාමෙහි සත්තෙහි න එසිතත්තා අනිට්ඨං. අප්පියත්තා අකන්තං. මනස්ස අවඩ්ඪනතො, මනසි අවිසප්පනතො ච අමනාපං. ආයතිං අභද්දතාය අහිතං. පීළනතො දුක්ඛන්ති. තං කිස්ස හෙතූති තං එවං සංවත්තනං කෙන කාරණෙන හොතීති අත්ථො. ඉදානිස්ස කාරණං දිට්ඨි හිස්ස පාපිකාති. යස්මා තස්ස පුග්ගලස්ස දිට්ඨි පාපිකා ලාමකා, තස්මා එවං සංවත්තතීති අත්ථො. අල්ලාය පථවියා නික්ඛිත්තන්ති උදකෙන තින්තාය භූමියා රොපිතං. පථවීරසං ආපොරසන්ති තස්මිං තස්මිං ඨානෙ පථවියා ච සම්පදං ආපස්ස ච සම්පදං. බීජනික්ඛිත්තට්ඨානෙ හි න සබ්බා පථවී න සබ්බො ආපො ච බීජං ඵලං ගණ්හාපෙති. යො පන තෙසං පදෙසො බීජං ඵුසති, සොයෙව බීජං ඵලං ගණ්හාපෙති. තස්මා බීජපොසනාය පච්චයභූතොයෙව සො පදෙසො පථවීරසො ආපොරසොති වෙදිතබ්බො. රසසද්දස්ස හි සම්පත්ති ච අත්ථො. යථාහ ‘‘කිච්චසම්පත්තිඅත්ථෙන රසො නාම පවුච්චතී’’ති. ලොකෙ ච ‘‘සුරසො ගන්ධබ්බො’’ති වුත්තෙ සුසම්පන්නො ගන්ධබ්බොති අත්ථො ඤායති. උපාදියතීති ගණ්හාති. යො හි පදෙසො පච්චයො හොති, තං පච්චයං ලභමානං බීජං තං ගණ්හාති නාම. සබ්බං තන්ති සබ්බං තං රසජාතං. තිත්තකත්තායාති සො පථවීරසො ආපොරසො ච අතිත්තකො සමානොපි තිත්තකං බීජං නිස්සාය නිම්බරුක්ඛාදීනං තෙසං ඵලානඤ්ච තිත්තකභාවාය සංවත්තති. කටුකත්තායාති ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං.

‘‘වණ්ණගන්ධරසූපෙතො, අම්බොයං අහුවා පුරෙ;

තමෙව පූජං ලභමානො, කෙනම්බො කටුකප්ඵලො’’ති. (ජා. 1.2.71) –

ආගතට්ඨානෙ විය හි ඉධාපි තිත්තකමෙව අප්පියට්ඨෙන කටුකන්ති වෙදිතබ්බං. අසාතත්තායාති අමධුරභාවාය. අසාදුත්තායාතිපි පාඨො, අසාදුභාවායාති අත්ථො. සාදූති හි මධුරං. බීජං හිස්සාති අස්ස නිම්බාදිකස්ස බීජං. එවමෙවන්ති එවං එවං. යස්මා සුඛා වෙදනා පරමො අස්සාදො, තස්මා මිච්ඡාදිට්ඨියා දුක්ඛවෙදනාවසෙන ආදීනවො දස්සිතොති. පුන අට්ඨාරසභෙදෙන දිට්ඨියා ආදීනවං දස්සෙතුං අස්සාදදිට්ඨි මිච්ඡාදිට්ඨීතිආදිමාහ. තං වුත්තත්ථමෙව. ඉමෙහි අට්ඨාරසහි ආකාරෙහි පරියුට්ඨිතචිත්තස්ස සඤ්ඤොගොති දිට්ඨියා එව සංසාරෙ බන්ධනං දස්සෙති.

129. යස්මා පන දිට්ඨිභූතානිපි සඤ්ඤොජනානි අත්ථි අදිට්ඨිභූතානිපි, තස්මා තං පභෙදං දස්සෙන්තො අත්ථි සඤ්ඤොජනානි චෙවාතිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා කාමරාගසඤ්ඤොජනස්සෙව අනුනයසඤ්ඤොජනන්ති ආගතට්ඨානම්පි අත්ථි, තස්මා අනුනයසඤ්ඤොජනන්ති වුත්තං. කාමරාගභාවං අප්පත්වා පවත්තං ලොභං සන්ධාය එතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සෙසඛන්ධායතනාදිමූලකෙසුපි වාරෙසු ඉමිනාව නයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනාපරමත්තා ච අස්සාදස්ස වෙදනාපරියොසානා එව දෙසනා කතා. සඤ්ඤාදයො න ගහිතා. ඉමෙහි පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහීති පඤ්චක්ඛන්ධා අජ්ඣත්තිකායතනාදීනි පඤ්ච ඡක්කානි චාති ඉමානි පඤ්චතිංස වත්ථූනි නිස්සාය උප්පන්නඅස්සාදාරම්මණවසෙන පඤ්චතිංසාය ආකාරෙහි.

අස්සාදදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.