2. අත්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා

130. අත්තානුදිට්ඨියං අස්සුතවා පුථුජ්ජනොති ආගමාධිගමාභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. යස්ස හි ඛන්ධධාතුආයතනසච්චපච්චයාකාරසතිපට්ඨානාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයවිරහිතත්තා අත්තානුදිට්ඨිපටිසෙධකරො නෙව ආගමො, පටිපත්තියා අධිගන්තබ්බස්ස අනධිගතත්තා න ච අධිගමො අත්ථි, සො ආගමාධිගමානං අභාවා ඤෙය්‍යො අස්සුතවා ඉති. සුතන්ති හි බුද්ධවචනාගමො ච සුතඵලත්තා හෙතුවොහාරවසෙන අධිගමො ච, තං සුතං අස්ස අත්ථීති සුතවා, න සුතවා අස්සුතවා. ස්වායං –

පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති.

සො හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ – ‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාසන්තාපෙහි සන්තප්පෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාපරිළාහෙහි පරිදය්හන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොසන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා’’ති (මහානි. 94). පුථූනං වා ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමුදාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනා, පුථු වා අයං, විසුංයෙව සඞ්ඛං ගතො විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනොතිපි පුථුජ්ජනො. එවමෙතෙහි ‘‘අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති ද්වීහි පදෙහි යෙ තෙ –

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති. –

ද්වෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, තෙසු අන්ධපුථුජ්ජනො වුත්තො හොතීති වෙදිතබ්බො.

අරියානං අදස්සාවීතිආදීසු අරියාති ආරකත්තා කිලෙසෙහි, අනයෙ න ඉරියනතො, අයෙ ච ඉරියනතො, සදෙවකෙන ච ලොකෙන අරණීයතො බුද්ධා ච පච්චෙකබුද්ධා ච බුද්ධසාවකා ච වුච්චන්ති, බුද්ධා එව වා ඉධ අරියා. යථාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… තථාගතො අරියොති වුච්චතී’’ති (සං. නි. 5.1098).

සප්පුරිසාති එත්ථ පන පච්චෙකබුද්ධා තථාගතසාවකා ච ‘‘සප්පුරිසා’’ති වෙදිතබ්බා. තෙ හි ලොකුත්තරගුණයොගෙන සොභනා පුරිසාති සප්පුරිසා. සබ්බෙයෙව වා එතෙ ද්වෙධාපි වුත්තා. බුද්ධාපි හි අරියා ච සප්පුරිසා ච පච්චෙකබුද්ධා බුද්ධසාවකාපි. යථාහ –

‘‘යො වෙ කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො, කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති ච හොති;

දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්චං, තථාවිධං සප්පුරිසං වදන්තී’’ති. (ජා. 2.17.78);

එත්ථ හි ‘‘කතඤ්ඤූ කතවෙදි ධීරො’’ති පච්චෙකසම්බුද්ධො වුත්තො, ‘‘කල්‍යාණමිත්තො දළ්හභත්ති චා’’ති බුද්ධසාවකො, ‘‘දුඛිතස්ස සක්කච්ච කරොති කිච්ච’’න්ති සම්මාසම්බුද්ධොති. ඉදානි යො තෙසං අරියානං අදස්සනසීලො, න ච දස්සනෙ සාධුකාරී, සො ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො. සො ච චක්ඛුනා අදස්සාවී ඤාණෙන අදස්සාවීති දුවිධො. තෙසු ඤාණෙන අදස්සාවී ඉධාධිප්පෙතො. මංසචක්ඛුනා හි දිබ්බචක්ඛුනා වා අරියා දිට්ඨාපි අදිට්ඨාව හොන්ති තෙසං චක්ඛූනං වණ්ණමත්තගහණතො න අරියභාවගොචරතො. සොණසිඞ්ගාලාදයොපි හි චක්ඛුනා අරියෙ පස්සන්ති, න ච තෙ අරියානං දස්සාවිනො, තස්මා චක්ඛුනා දස්සනං න දස්සනං, ඤාණෙන දස්සනමෙව දස්සනං. යථාහ – ‘‘කිං තෙ, වක්කලි, ඉමිනා පූතිකායෙන දිට්ඨෙන, යො ඛො, වක්කලි, ධම්මං පස්සති, සො මං පස්සතී’’ති (සං. නි. 3.87). තස්මා චක්ඛුනා පස්සන්තොපි ඤාණෙන අරියෙහි දිට්ඨං අනිච්චාදිලක්ඛණං අපස්සන්තො අරියාධිගතඤ්ච ධම්මං අනධිගච්ඡන්තො අරියකරධම්මානං අරියභාවස්ස ච අදිට්ඨත්තා ‘‘අරියානං අදස්සාවී’’ති වෙදිතබ්බො.

අරියධම්මස්ස අකොවිදොති සතිපට්ඨානාදිභෙදෙ අරියධම්මෙ අකුසලො. අරියධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථ පන –

දුවිධො විනයො නාම, එකමෙකෙත්ථ පඤ්චධා;

අභාවතො තස්ස අයං, ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චති.

අයඤ්හි සංවරවිනයො පහානවිනයොති දුවිධො විනයො. එත්ථ ච දුවිධෙපි විනයෙ එකමෙකො විනයො පඤ්චධා භිජ්ජති. සංවරවිනයොපි හි සීලසංවරො, සතිසංවරො, ඤාණසංවරො, ඛන්තිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්චවිධො. පහානවිනයොපි තදඞ්ගප්පහානං, වික්ඛම්භනප්පහානං, සමුච්ඡෙදප්පහානං, පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං, නිස්සරණප්පහානන්ති පඤ්චවිධො.

තත්ථ ‘‘ඉමිනා පාතිමොක්ඛසංවරෙන උපෙතො හොති සමුපෙතො’’ති (විභ. 511) අයං සීලසංවරො. ‘‘රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජතී’’ති (දී. නි. 1.213; ම. නි. 1.295; සං. නි. 4.239; අ. නි. 3.16) අයං සතිසංවරො.

‘‘යානි සොතානි ලොකස්මිං, (අජිතාති භගවා)

සති තෙසං නිවාරණං;

සොතානං සංවරං බ්‍රූමි, පඤ්ඤායෙතෙ පිධීයරෙ’’ති. (සු. නි. 1041; චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 4) –

අයං ඤාණසංවරො. ‘‘ඛමො හොති සීතස්ස උණ්හස්සා’’ති (ම. නි. 1.24; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං ඛන්තිසංවරො. ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙතී’’ති (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.114; 6.58) අයං වීරියසංවරො. සබ්බොපි චායං සංවරො යථාසකං සංවරිතබ්බානං විනෙතබ්බානඤ්ච කායදුච්චරිතාදීනං සංවරණතො ‘‘සංවරො’’, විනයනතො ‘‘විනයො’’ති වුච්චති. එවං තාව සංවරවිනයො පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

තථා යං නාමරූපපරිච්ඡෙදාදීසු විපස්සනාඤාණෙසු පටිපක්ඛභාවතො දීපාලොකෙන විය තමස්ස තෙන තෙන විපස්සනාඤාණෙන තස්ස තස්ස අනත්ථස්ස පහානං, සෙය්‍යථිදං – නාමරූපවවත්ථානෙන සක්කායදිට්ඨියා, පච්චයපරිග්ගහෙන අහෙතුවිසමහෙතුදිට්ඨීනං, කඞ්ඛාවිතරණෙන කථංකථීභාවස්ස, කලාපසම්මසනෙන ‘‘අහං මමා’’ති ගාහස්ස, මග්ගාමග්ගවවත්ථානෙන අමග්ගෙ මග්ගසඤ්ඤාය, උදයදස්සනෙන උච්ඡෙදදිට්ඨියා, වයදස්සනෙන සස්සතදිට්ඨියා, භයදස්සනෙන සභයෙ අභයසඤ්ඤාය, ආදීනවදස්සනෙන අස්සාදසඤ්ඤාය, නිබ්බිදානුපස්සනෙන අභිරතිසඤ්ඤාය, මුඤ්චිතුකම්‍යතාඤාණෙන අමුඤ්චිතුකම්‍යතාය, උපෙක්ඛාඤාණෙන අනුපෙක්ඛාය, අනුලොමඤාණෙන ධම්මට්ඨිතියං නිබ්බානෙ ච පටිලොමභාවස්ස, ගොත්‍රභුනා සඞ්ඛාරනිමිත්තගාහස්ස පහානං, එතං තදඞ්ගප්පහානං නාම.

යං පන උපචාරප්පනාභෙදෙන සමාධිනා පවත්තිභාවනිවාරණතො ඝටප්පහාරෙන විය උදකපිට්ඨෙ සෙවාලස්ස තෙසං තෙසං නීවරණාදිධම්මානං පහානං, ඉදං වික්ඛම්භනප්පහානං නාම. යං චතුන්නං අරියමග්ගානං භාවිතත්තා තංතංමග්ගවතො අත්තනො සන්තානෙ ‘‘දිට්ඨිගතානං පහානායා’’තිආදිනා (ධ. ස. 277; විභ. 628) නයෙන වුත්තස්ස සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසග්ගණස්ස අච්චන්තඅප්පවත්තිභාවෙන පහානං, ඉදං සමුච්ඡෙදප්පහානං නාම. යං පන ඵලක්ඛණෙ පටිප්පස්සද්ධත්තං කිලෙසානං, ඉදං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානං නාම. යං සබ්බසඞ්ඛතනිස්සටත්තා පහීනසබ්බසඞ්ඛතං නිබ්බානං, ඉදං නිස්සරණප්පහානං නාම. සබ්බම්පි චෙතං පහානං යස්මා චාගට්ඨෙන පහානං, විනයනට්ඨෙන විනයො, තස්මා ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති, තංතංපහානවතො වා තස්ස තස්ස විනයස්ස සම්භවතොපෙතං ‘‘පහානවිනයො’’ති වුච්චති. එවං පහානවිනයොපි පඤ්චධා භිජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

එවමයං සඞ්ඛෙපතො දුවිධො, පභෙදතො ච දසවිධො විනයො භින්නසංවරත්තා පහාතබ්බස්ස ච අප්පහීනත්තා යස්මා එතස්ස අස්සුතවතො පුථුජ්ජනස්ස නත්ථි, තස්මා අභාවතො තස්ස අයං ‘‘අවිනීතො’’ති වුච්චතීති. එස නයො සප්පුරිසානං අදස්සාවී සප්පුරිසධම්මස්ස අකොවිදො සප්පුරිසධම්මෙ අවිනීතොති එත්ථාපි. නින්නානාකාරණඤ්හි එතං අත්ථතො. යථාහ – ‘‘යෙව තෙ අරියා, තෙව තෙ සප්පුරිසා. යෙව තෙ සප්පුරිසා, තෙව තෙ අරියා. යොව සො අරියානං ධම්මො, සොව සො සප්පුරිසානං ධම්මො. යොව සො සප්පුරිසානං ධම්මො, සොව සො අරියානං ධම්මො. යෙව තෙ අරියවිනයා, තෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා. යෙව තෙ සප්පුරිසවිනයා, තෙව තෙ අරියවිනයා. අරියෙති වා සප්පුරිසෙති වා, අරියධම්මෙති වා සප්පුරිසධම්මෙති වා, අරියවිනයෙති වා සප්පුරිසවිනයෙති වා එසෙසෙ එකෙ එකට්ඨෙ සමෙ සමභාගෙ තජ්ජාතෙ තඤ්ඤෙවා’’ති.

කස්මා පන ථෙරො අත්තානුදිට්ඨියා කතමෙහි වීසතියා ආකාරෙහි අභිනිවෙසො හොතීති පුච්ඡිත්වා තං අවිස්සජ්ජෙත්වාව ‘‘ඉධ අස්සුතවා පුථුජ්ජනො’’ති එවං පුථුජ්ජනං නිද්දිසීති? පුග්ගලාධිට්ඨානාය දෙසනාය තං අත්ථං ආවිකාතුං පඨමං පුථුජ්ජනං නිද්දිසීති වෙදිතබ්බං.

131. එවං පුථුජ්ජනං නිද්දිසිත්වා ඉදානි අභිනිවෙසුද්දෙසං දස්සෙන්තො රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීතිආදිමාහ. තත්ථ රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති රූපක්ඛන්ධං කසිණරූපඤ්ච ‘‘අත්තා’’ති දිට්ඨිපස්සනාය සමනුපස්සති. නිද්දෙසෙ පනස්ස රූපක්ඛන්ධෙ අභිනිවෙසො පඤ්චක්ඛන්ධාධිකාරත්තා පාකටොති තං අවත්වා කසිණරූපමෙව ‘‘රූප’’න්ති සාමඤ්ඤවසෙන වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. රූපවන්තං වා අත්තානන්ති අරූපං ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තං අත්තානං රූපවන්තං සමනුපස්සති. අත්තනි වා රූපන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තස්මිං අත්තනි රූපං සමනුපස්සති. රූපස්මිං වා අත්තානන්ති අරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති ගහෙත්වා තං අත්තානං රූපස්මිං සමනුපස්සති.

තත්ථ රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති සුද්ධරූපමෙව ‘‘අත්තා’’ති කථිතං. රූපවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා රූපං, රූපස්මිං වා අත්තානං, වෙදනං අත්තතො සමනුපස්සති, සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතීති ඉමෙසු සත්තසු ඨානෙසු අරූපං ‘‘අත්තා’’ති කථිතං. වෙදනාවන්තං වා අත්තානං, අත්තනි වා වෙදනං, වෙදනාය වා අත්තානන්ති එවං චතූසු ඛන්ධෙසු තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන ද්වාදසසු ඨානෙසු රූපාරූපමිස්සකො අත්තා කථිතො. තා පන වීසතිපි දිට්ඨියො මග්ගාවරණා, න සග්ගාවරණා, සොතාපත්තිමග්ගවජ්ඣා.

ඉදානි තං නිද්දිසන්තො කථං රූපන්තිආදිමාහ. තත්ථ පථවීකසිණන්ති පථවීමණ්ඩලං නිස්සාය උප්පාදිතං පටිභාගනිමිත්තසඞ්ඛාතං සකලඵරණවසෙන පථවීකසිණං. අහන්ති අත්තානමෙව සන්ධාය ගණ්හාති. අත්තන්ති අත්තානං. අද්වයන්ති එකමෙව. තෙලප්පදීපස්සාති තෙලයුත්තස්ස පදීපස්ස. ඣායතොති ජලතො. යා අච්චි, සො වණ්ණොතිආදි අච්චිං මුඤ්චිත්වා වණ්ණස්ස අභාවතො වුත්තං. යා ච දිට්ඨි යඤ්ච වත්ථූති තදුභයං එකතො කත්වා රූපවත්ථුකා අත්තානුදිට්ඨි වුච්චතීති අත්ථො.

ආපොකසිණාදීනි ආපාදීනි නිස්සාය උප්පාදිතකසිණනිමිත්තානෙව. පරිච්ඡින්නාකාසකසිණං පන රූපජ්ඣානස්ස ආරම්මණං හොන්තම්පි ආකාසකසිණන්ති වුච්චමානෙ අරූපජ්ඣානාරම්මණෙන කසිණුග්ඝාටිමාකාසෙන සංකිණ්ණං හොතීති න ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. රූපාධිකාරත්තා විඤ්ඤාණකසිණං න ගහෙතබ්බමෙවාති. ඉධෙකච්චො වෙදනං සඤ්ඤං සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණං අත්තතො සමනුපස්සතීති චත්තාරො ඛන්ධෙ අභින්දිත්වා එකතො ගහණවසෙන වුත්තං. සො හි චිත්තචෙතසිකානං විසුං විසුං කරණෙ අසමත්ථත්තා සබ්බෙ එකතො කත්වා ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. ඉමිනා රූපෙන රූපවාති එත්ථ සරීරරූපම්පි කසිණරූපම්පි ලබ්භති. ඡායාසම්පන්නොති ඡායාය සම්පන්නො අවිරළො. තමෙනාති එත්ථ එන-සද්දො නිපාතමත්තං, තමෙතන්ති වා අත්ථො. ඡායාවාති විජ්ජමානච්ඡායො. රූපං අත්තාති අග්ගහිතෙපි රූපං අමුඤ්චිත්වා දිට්ඨියා උප්පන්නත්තා රූපවත්ථුකාති වුත්තං.

අත්තනි රූපං සමනුපස්සතීති සරීරරූපස්ස කසිණරූපස්ස ච චිත්තනිස්සිතත්තා තස්මිං අරූපසමුදායෙ අත්තනි තං රූපං සමනුපස්සති. අයං ගන්ධොති ඝායිතගන්ධං ආහ. ඉමස්මිං පුප්ඵෙති පුප්ඵනිස්සිතත්තා ගන්ධස්ස එවමාහ.

රූපස්මිං අත්තානං සමනුපස්සතීති යත්ථ රූපං ගච්ඡති, තත්ථ චිත්තං ගච්ඡති. තස්මා රූපනිස්සිතං චිත්තං ගහෙත්වා තං අරූපසමුදායං අත්තානං තස්මිං රූපෙ සමනුපස්සති. ඔළාරිකත්තා රූපස්ස ඔළාරිකාධාරං කරණ්ඩකමාහ.

132. ඉධෙකච්චො චක්ඛුසම්ඵස්සජං වෙදනන්තිආදීසු විසුං විසුං වෙදනාය දිට්ඨිගහණෙ අසතිපි වෙදනාති එකග්ගහණෙන ගහිතෙ සබ්බාසං වෙදනානං අන්තොගධත්තා විසුං විසුං ගහිතා එව හොන්තීති විසුං විසුං යොජනා කතාති වෙදිතබ්බා. සො හි අනුභවනවසෙන වෙදනාය ඔළාරිකත්තා වෙදනංයෙව ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. සඤ්ඤං සඞ්ඛාරෙ විඤ්ඤාණං රූපං අත්තතො සමනුපස්සතීති සඤ්ඤාදයො අරූපධම්මෙ රූපඤ්ච එකතො කත්වා ‘‘අත්තා’’ති සමනුපස්සති. උම්මත්තකො විය හි පුථුජ්ජනො යථා යථා උපට්ඨාති, තථා තථා ගණ්හාති.

133. චක්ඛුසම්ඵස්සජං සඤ්ඤන්තිආදීසු සඤ්ජානනවසෙන සඤ්ඤාය පාකටත්තා සඤ්ඤං ‘‘අත්තා’ති ගණ්හාති. සෙසං වෙදනාය වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං.

134. චක්ඛුසම්ඵස්සජං චෙතනන්තිආදීසු සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු චෙතනාය පධානත්තා පාකටත්තා ච චෙතනා එව නිද්දිට්ඨා. තාය ඉතරෙපි නිද්දිට්ඨාව හොන්ති. සො පන චෙතසිකභාවවසෙන පාකටත්තා චෙතනං ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. සෙසං වුත්තනයමෙව.

135. චක්ඛුවිඤ්ඤාණන්තිආදීසු විජානනවසෙන චිත්තස්ස පාකටත්තා චිත්තං ‘‘අත්තා’’ති ගණ්හාති. සෙසමෙත්ථාපි වුත්තනයමෙව.

අත්තානුදිට්ඨිනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.