3. බොජ්ඣඞ්ගකථා
බොජ්ඣඞ්ගකථාවණ්ණනා
17. ඉදානි සච්චප්පටිවෙධසිද්ධං බොජ්ඣඞ්ගවිසෙසං දස්සෙන්තෙන කථිතාය සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය බොජ්ඣඞ්ගකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව බොජ්ඣඞ්ගාති බොධියා, බොධිස්ස වා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා. කිං වුත්තං හොති (සං. නි. අට්ඨ. 3.5.182) – යා හි අයං ධම්මසාමග්ගී, යාය ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානාය ලීනුද්ධච්චපතිට්ඨානායූහනකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගඋච්ඡෙදසස්සතාභිනිවෙසාදීනං අනෙකෙසං උපද්දවානං පටිපක්ඛභූතාය සතිධම්මවිචයවීරියපීතිපස්සද්ධිසමාධිඋපෙක්ඛාසඞ්ඛාතාය ධම්මසාමග්ගියා අරියසාවකො බුජ්ඣතීති කත්වා බොධීති වුච්චති, බුජ්ඣතීති කිලෙසසන්තානනිද්දාය වුට්ඨහති, චත්තාරි වා අරියසච්චානි පටිවිජ්ඣති, නිබ්බානමෙව වා සච්ඡිකරොතීති වුත්තං හොති. යථාහ – ‘‘සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’ති (සං. නි. 5.378; දී. නි. 3.143). තස්සා ධම්මසාමග්ගීසඞ්ඛාතාය බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා ඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගාදයො විය. යොපෙස යථාවුත්තප්පකාරාය එතාය ධම්මසාමග්ගියා බුජ්ඣතීති කත්වා අරියසාවකො බොධීති වුච්චති, තස්ස බොධිස්ස අඞ්ගාතිපි බොජ්ඣඞ්ගා සෙනඞ්ගරථඞ්ගාදයො විය. තෙනාහු අට්ඨකථාචරියා ‘‘බුජ්ඣනකස්ස පුග්ගලස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගා’’ති. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගාදීනං අත්ථො අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තො.
බොජ්ඣඞ්ගත්ථනිද්දෙසෙ බොධාය සංවත්තන්තීති බුජ්ඣනත්ථාය සංවත්තන්ති. කස්ස බුජ්ඣනත්ථාය? මග්ගඵලෙහි නිබ්බානස්ස පච්චවෙක්ඛණාය කතකිච්චස්ස බුජ්ඣනත්ථාය, මග්ගෙන වා කිලෙසනිද්දාතො පබුජ්ඣනත්ථාය ඵලෙන පබුද්ධභාවත්ථායාපීති වුත්තං හොති. බලවවිපස්සනායපි බොජ්ඣඞ්ගා බොධාය සංවත්තන්ති. තස්මා අයං විපස්සනාමග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගානං සාධාරණත්ථො. තීසුපි හි ඨානෙසු බොධාය නිබ්බානපටිවෙධාය සංවත්තන්ති. එතෙන බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගාතිආදීහි පඤ්චහි චතුක්කෙහි වුත්තානං බොජ්ඣඞ්ගානං උප්පත්තිට්ඨානං අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තං. අපි ච බුජ්ඣන්තීති බොජ්ඣඞ්ගානං සකිච්චකරණෙ සමත්ථභාවදස්සනත්ථං කත්තුනිද්දෙසො. බුජ්ඣනට්ඨෙනාති සකිච්චකරණසමත්ථත්තෙපි සති කත්තුනො අභාවදස්සනත්ථං භාවනිද්දෙසො. බොධෙන්තීති බොජ්ඣඞ්ගභාවනාය බුජ්ඣන්තානං යොගීනං පයොජකත්තා බොජ්ඣඞ්ගානං හෙතුකත්තුනිද්දෙසො. බොධනට්ඨෙනාති පඨමං වුත්තනයෙනෙව පයොජකහෙතුකත්තුනා භාවනිද්දෙසො. එතෙහි බොධියා අඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බොධිපක්ඛියට්ඨෙනාති බුජ්ඣනට්ඨෙන බොධීති ලද්ධනාමස්ස යොගිස්ස පක්ඛෙ භවත්තා. අයමෙතෙසං යොගිනො උපකාරකත්තනිද්දෙසො. එතෙහි බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොති. බුද්ධිලභනට්ඨෙනාතිආදිකෙ ඡක්කෙ බුද්ධිලභනට්ඨෙනාති යොගාවචරෙන බුද්ධියා පාපුණනට්ඨෙන. රොපනට්ඨෙනාති සත්තානං පතිට්ඨාපනට්ඨෙන. පාපනට්ඨෙනාති පතිට්ඨාපිතාය නිට්ඨාපනට්ඨෙන. ඉමෙ විපස්සනාබොජ්ඣඞ්ගා පති-අභි-සං-ඉති තීහි උපසග්ගෙහි විසෙසිතා මග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගාති වදන්ති. සබ්බෙසම්පි ධම්මවොහාරෙන නිද්දිට්ඨානං බොජ්ඣඞ්ගානං බොධියා අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං.
මූලමූලකාදිදසකවණ්ණනා
18. මූලට්ඨෙනාතිආදිකෙ මූලමූලකෙ දසකෙ මූලට්ඨෙනාති විපස්සනාදීසු පුරිමා පුරිමා බොජ්ඣඞ්ගා පච්ඡිමානං පච්ඡිමානං බොජ්ඣඞ්ගානඤ්ච සහජාතධම්මානඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච මූලට්ඨෙන. මූලචරියට්ඨෙනාති මූලං හුත්වා චරියා පවත්ති මූලචරියා. තෙන මූලචරියට්ඨෙන, මූලං හුත්වා පවත්තනට්ඨෙනාති අත්ථො. මූලපරිග්ගහට්ඨෙනාති තෙ එව බොජ්ඣඞ්ගා ආදිතො පභුති උප්පාදනත්ථාය පරිගය්හමානත්තා පරිග්ගහා, මූලානියෙව පරිග්ගහා මූලපරිග්ගහා. තෙන මූලපරිග්ගහට්ඨෙන. තෙ එව අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිවාරවසෙන පරිවාරට්ඨෙන. භාවනාපාරිපූරිවසෙන පරිපූරණට්ඨෙන. නිට්ඨං පාපුණනවසෙන පරිපාකට්ඨෙන. තෙ එව මූලානි ච ඡබ්බිධා පභෙදභින්නත්තා පටිසම්භිදා චාති මූලපටිසම්භිදා. තෙන මූලපටිසම්භිදට්ඨෙන. මූලපටිසම්භිදාපාපනට්ඨෙනාති බොජ්ඣඞ්ගභාවනානුයුත්තස්ස යොගිනො තං මූලපටිසම්භිදං පාපනට්ඨෙන. තස්සෙව යොගිනො තස්සා මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවට්ඨෙන. සෙසෙසුපි ඊදිසෙසු පුග්ගලවොහාරෙසු බොධිස්ස අඞ්ගාති බොජ්ඣඞ්ගාති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බං. මූලපටිසම්භිදාය වසීභාවප්පත්තානම්පීති ඊදිසෙසුපි නිට්ඨාවචනෙසු ඵලබොජ්ඣඞ්ගාති වෙදිතබ්බං. වසීභාවං පත්තානන්තිපි පාඨො.
මූලමූලකදසකං නිට්ඨිතං.
සෙසෙසුපි හෙතුමූලකාදීසු නවසු දසකෙසු ඉමිනාව නයෙන සාධාරණවචනානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. අසාධාරණෙසු පන යථාවුත්තා එව බොජ්ඣඞ්ගා යථාවුත්තානං ධම්මානං ජනකත්තා හෙතූ නාම හොන්ති. උපත්ථම්භකත්තා පච්චයා නාම. තෙ එව තදඞ්ගසමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිවිසුද්ධිභූතත්තා විසුද්ධි නාම. වජ්ජවිරහිතත්තා අනවජ්ජා නාම. ‘‘සබ්බෙපි කුසලා ධම්මා නෙක්ඛම්ම’’න්ති වචනතො නෙක්ඛම්මං නාම. කිලෙසෙහි විමුත්තත්තා තදඞ්ගවිමුත්තිආදිවසෙන විමුත්ති නාම. මග්ගඵලබොජ්ඣඞ්ගා විසයීභූතෙහි ආසවෙහි විරහිතත්තා අනාසවා. තිවිධාපි බොජ්ඣඞ්ගා කිලෙසෙහි සුඤ්ඤත්තා තදඞ්ගවිවෙකාදිවසෙන විවෙකා. විපස්සනාමග්ගබොජ්ඣඞ්ගා පරිච්චාගවොසග්ගත්තා පක්ඛන්දනවොසග්ගත්තා ච වොසග්ගා. ඵලබොජ්ඣඞ්ගා පක්ඛන්දනවොසග්ගත්තා වොසග්ගා.
19. මූලට්ඨං බුජ්ඣන්තීතිආදයො එකෙකපදවසෙන නිද්දිට්ඨා නව දසකා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. වසීභාවප්පත්තානන්ති පදං පන වත්තමානවචනාභාවෙන න යොජිතං. පරිග්ගහට්ඨාදයො අභිඤ්ඤෙය්‍යනිද්දෙසෙ වුත්තත්ථා.
20. පුන ථෙරො අත්තනා දෙසිතං සුත්තන්තං උද්දිසිත්වා තස්ස නිද්දෙසවසෙන බොජ්ඣඞ්ගවිධිං දස්සෙතුකාමො එකං සමයන්තිආදිකං නිදානං වත්වා සුත්තන්තං තාව උද්දිසි. අත්තනා දෙසිතසුත්තත්තා එව චෙත්ථ එවං මෙ සුතන්ති න වුත්තං. ආයස්මා සාරිපුත්තොති පනෙත්ථ දෙසකබ්‍යත්තිභාවත්ථං අත්තානං පරං විය කත්වා වුත්තං. ඊදිසඤ්හි වචනං ලොකෙ ගන්ථෙසු පයුජ්ජන්ති. පුබ්බණ්හසමයන්ති සකලං පුබ්බණ්හසමයං. අච්චන්තසංයොගත්ථෙ උපයොගවචනං. සෙසද්වයෙපි එසෙව නයො. සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ මෙ හොතීති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගොති එවඤ්චෙ මය්හං හොති. අප්පමාණොති මෙ හොතීති අප්පමාණොති එවං මෙ හොති. සුසමාරද්ධොති මෙ හොතීති සුට්ඨු පරිපුණ්ණොති එවං මෙ හොති. තිට්ඨන්තන්ති නිබ්බානාරම්මණෙ පවත්තිවසෙන තිට්ඨන්තං. චවතීති නිබ්බානාරම්මණතො අපගච්ඡති. සෙසබොජ්ඣඞ්ගෙසුපි එසෙව නයො.
රාජමහාමත්තස්සාති රඤ්ඤො මහාඅමච්චස්ස, මහතියා වා භොගමත්තාය භොගප්පමාණෙන සමන්නාගතස්ස. නානාරත්තානන්ති නානාරඞ්ගරත්තානං, පූරණත්ථෙ සාමිවචනං, නානාරත්තෙහීති අත්ථො. දුස්සකරණ්ඩකොති දුස්සපෙළා. දුස්සයුගන්ති වත්ථයුගලං. පාරුපිතුන්ති අච්ඡාදෙතුං. ඉමස්මිං සුත්තන්තෙ ථෙරස්ස ඵලබොජ්ඣඞ්ගා කථිතා. යදා හි ථෙරො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සීසං කත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජති, තදා ඉතරෙ තදන්වයා හොන්ති. යදා ධම්මවිචයාදීසු අඤ්ඤතරං, තදා සෙසාපි තදන්වයා හොන්තීති එවං ඵලසමාපත්තියා අත්තනො චිණ්ණවසීභාවං දස්සෙන්තො ථෙරො ඉමං සුත්තන්තං කථෙසීති.
සුත්තන්තනිද්දෙසවණ්ණනා
21. කථං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො ඉති චෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගොති සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං සීසං කත්වා ඵලසමාපත්තිං සමාපජ්ජන්තස්ස අඤ්ඤෙසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු විජ්ජමානෙසු එවං අයං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො හොතීති ඉති චෙ පවත්තස්ස කථං සො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො හොතීති අත්ථො. යාවතා නිරොධූපට්ඨාතීති යත්තකෙන කාලෙන නිරොධො උපට්ඨාති, යත්තකෙ කාලෙ ආරම්මණතො නිබ්බානං උපට්ඨාතීති අත්ථො. යාවතා අච්චීති යත්තකෙන පරිමාණෙන ජාලා. කථං අප්පමාණො ඉති චෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගොති න අප්පමාණෙපි සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගෙ විජ්ජමානෙ එවං අයං අප්පමාණො හොතීති ඉති චෙ පවත්තස්ස සො අප්පමාණො සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො කථං හොතීති අත්ථො. පමාණබද්ධාති කිලෙසා ච පරියුට්ඨානා ච පොනොභවිකසඞ්ඛාරා ච පමාණබද්ධා නාම හොන්ති. ‘‘රාගොපමාණකරණො, දොසො පමාණකරණො, මොහො පමාණකරණො’’ති (ම. නි. 1.459) වචනතො රාගාදයො යස්ස උප්පජ්ජන්ති, ‘‘අයං එත්තකො’’ති තස්ස පමාණකරණතො පමාණං නාම. තස්මිං පමාණෙ බද්ධා පටිබද්ධා ආයත්තාති කිලෙසාදයො පමාණබද්ධා නාම හොන්ති. කිලෙසාති අනුසයභූතා, පරියුට්ඨානාති සමුදාචාරප්පත්තකිලෙසා. සඞ්ඛාරා පොනොභවිකාති පුනප්පුනං භවකරණං පුනභවො, පුනභවො සීලමෙතෙසන්ති පොනභවිකා, පොනභවිකා එව පොනොභවිකා. කුසලාකුසලකම්මසඞ්ඛාතා සඞ්ඛාරා. අප්පමාණොති වුත්තප්පකාරස්ස පමාණස්ස අභාවෙන අප්පමාණො. මග්ගඵලානම්පි අප්පමාණත්තා තතො විසෙසනත්ථං අචලට්ඨෙන අසඞ්ඛතට්ඨෙනාති වුත්තං. භඞ්ගාභාවතො අචලො, පච්චයාභාවතො අසඞ්ඛතො. යො හි අචලො අසඞ්ඛතො ච, සො අතිවිය පමාණවිරහිතො හොති.
කථං සුසමාරද්ධො ඉති චෙ හොතීති බොජ්ඣඞ්ගොති අනන්තරං වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. විසමාති සයඤ්ච විසමත්තා, විසමස්ස ච භාවස්ස හෙතුත්තා විසමා. සමධම්මොති සන්තට්ඨෙන පණීතට්ඨෙන සමො ධම්මො. පමාණාභාවතො සන්තො. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා වා අසඞ්ඛතා වා, විරාගො තෙසං ධම්මානං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34; ඉතිවු. 90) වචනතො සබ්බධම්මුත්තමට්ඨෙන පණීතො. තස්මිං සමධම්මොති වුත්තෙ සුසමෙ ආරද්ධො සුසමාරද්ධො. ආවජ්ජිතත්තාති ඵලසමාපත්තියා පවත්තකාලං සන්ධාය වුත්තං. අනුප්පාදාදිසඞ්ඛාතෙ නිබ්බානෙ මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස උප්පන්නත්තාති වුත්තං හොති. තිට්ඨතීති පවත්තති. උප්පාදාදීනි හෙට්ඨා වුත්තත්ථානි. සෙසබොජ්ඣඞ්ගමූලකෙසුපි වාරෙසු එසෙව නයො.
බොජ්ඣඞ්ගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.