4. මෙත්තාකථා

මෙත්තාකථාවණ්ණනා

22. ඉදානි බොජ්ඣඞ්ගකථානන්තරං කථිතාය බොජ්ඣඞ්ගකථාගතියා සුත්තන්තපුබ්බඞ්ගමාය මෙත්තාකථාය අපුබ්බත්ථානුවණ්ණනා. තත්ථ සුත්තන්තෙ තාව ආසෙවිතායාති ආදරෙන සෙවිතාය. භාවිතායාති වඩ්ඪිතාය. බහුලීකතායාති පුනප්පුනං කතාය. යානීකතායාති යුත්තයානසදිසාය කතාය. වත්ථුකතායාති පතිට්ඨානට්ඨෙන වත්ථු විය කතාය. අනුට්ඨිතායාති පච්චුපට්ඨිතාය. පරිචිතායාති සමන්තතො චිතාය උපචිතාය. සුසමාරද්ධායාති සුට්ඨු සමාරද්ධාය සුකතාය. ආනිසංසාති ගුණා. පාටිකඞ්ඛාති පටිකඞ්ඛිතබ්බා ඉච්ඡිතබ්බා. සුඛං සුපතීති යථා සෙසජනා සම්පරිවත්තමානා කාකච්ඡමානා දුක්ඛං සුපන්ති, එවං අසුපිත්වා සුඛං සුපති. නිද්දං ඔක්කන්තොපි සමාපත්තිං සමාපන්නො විය හොති. සුඛං පටිබුජ්ඣතීති යථා අඤ්ඤෙ නිත්ථුනන්තා විජම්භන්තා සම්පරිවත්තන්තා දුක්ඛං පටිබුජ්ඣන්ති, එවං අපටිබුජ්ඣිත්වා විකසමානමිව පදුමං සුඛං නිබ්බිකාරං පටිබුජ්ඣති. න පාපකං සුපිනං පස්සතීති සුපිනං පස්සන්තොපි භද්දකමෙව සුපිනං පස්සති. චෙතියං වන්දන්තො විය පූජං කරොන්තො විය ධම්මං සුණන්තො විය ච හොති. යථා පනඤ්ඤෙ අත්තානං චොරෙහි පරිවාරිතං විය වාළෙහි උපද්දුතං විය පපාතෙ පතන්තං විය ච පස්සන්ති, න එවං පාපකං සුපිනං පස්සති. මනුස්සානං පියො හොතීති උරෙ ආමුත්තමුත්තාහාරො විය සීසෙ පිළන්ධමාලා විය ච මනුස්සානං පියො හොති මනාපො. අමනුස්සානං පියො හොතීති යථෙව ච මනුස්සානං, එවං අමනුස්සානම්පි පියො හොති. දෙවතා රක්ඛන්තීති පුත්තමිව මාතාපිතරො දෙවතා රක්ඛන්ති. නාස්ස අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා කමතීති මෙත්තාවිහාරිස්ස කායෙ අග්ගි වා විසං වා සත්ථං වා න කමති න පවිසති, නාස්ස කායං විකොපෙතීති වුත්තං හොති. තුවටං චිත්තං සමාධියතීති මෙත්තාවිහාරිනො ඛිප්පමෙව චිත්තං සමාධියති, නත්ථි තස්ස දන්ධායිතත්තං. මුඛවණ්ණො විප්පසීදතීති බන්ධනා පමුත්තතාලපක්කං විය චස්ස විප්පසන්නවණ්ණං මුඛං හොති. අසම්මූළ්හො කාලං කරොතීති මෙත්තාවිහාරිනො සම්මොහමරණං නාම නත්ථි, අසම්මූළ්හො නිද්දං ඔක්කමන්තො විය කාලං කරොති. උත්තරි අප්පටිවිජ්ඣන්තොති මෙත්තාසමාපත්තිතො උත්තරිං අරහත්තං අධිගන්තුං අසක්කොන්තො ඉතො චවිත්වා සුත්තප්පබුද්ධො විය බ්‍රහ්මලොකූපගො හොතීති බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජතීති අත්ථො.

මෙත්තානිද්දෙසෙ අනොධිසො ඵරණාති ඔධි මරියාදා, න ඔධි අනොධි. තතො අනොධිසො, අනොධිතොති අත්ථො, නිප්පදෙසතො ඵුසනාති වුත්තං හොති. ඔධිසොති පදෙසවසෙන. දිසාඵරණාති දිසාසු ඵරණා. සබ්බෙති අනවසෙසපරියාදානං. සත්තාතිපදස්ස අත්ථො ඤාණකථාමාතිකාවණ්ණනායං වුත්තො, රුළ්හීසද්දෙන පන වීතරාගෙසුපි අයං වොහාරො වත්තති විලීවමයෙපි බීජනිවිසෙසෙ තාලවණ්ටවොහාරො විය. අවෙරාති වෙරරහිතා. අබ්‍යාපජ්ජාති බ්‍යාපාදරහිතා. අනීඝාති නිද්දුක්ඛා. අනිග්ඝාතිපි පාඨො. සුඛී අත්තානංපරිහරන්තූති සුඛිතා හුත්වා අත්තභාවං වත්තයන්තු. ‘‘අවෙරා’’ති ච සකසන්තානෙ ච පරෙ පටිච්ච, පරසන්තානෙ ච ඉතරෙ පටිච්ච වෙරාභාවො දස්සිතො, ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා’’තිආදීසු වෙරාභාවා තම්මූලකබ්‍යාපාදාභාවො, ‘‘අනීඝා’’ති බ්‍යාපාදාභාවා තම්මූලකදුක්ඛාභාවො, ‘‘සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති දුක්ඛාභාවාසුඛෙන අත්තභාවපරිහරණං දස්සිතන්ති එවමෙත්ථ වචනසම්බන්ධො වෙදිතබ්බොති. ඉමෙසු ච ‘‘අවෙරා හොන්තූ’’තිආදීසු චතූසුපි වචනෙසු යං යං පාකටං හොති, තස්ස තස්ස වසෙන මෙත්තාය ඵරති.

පාණාතිආදීසු පාණනතාය පාණා, අස්සාසපස්සාසායත්තවුත්තිතායාති අත්ථො. භූතත්තා භූතා, අභිනිබ්බත්තාති අත්ථො. පුං වුච්චති නිරයො, තං පුං ගලන්ති ගච්ඡන්තීති පුග්ගලා. අත්තභාවො වුච්චති සරීරං, ඛන්ධපඤ්චකමෙව වා, තං උපාදාය පඤ්ඤත්තිමත්තසබ්භාවතො, තස්මිං අත්තභාවෙ පරියාපන්නා පරිච්ඡින්නා අන්තොගධාති අත්තභාවපරියාපන්නා. යථා ච සත්තාති වචනං, එවං සෙසානිපි රුළ්හීවසෙන ආරොපෙත්වා සබ්බානෙතානි සබ්බසත්තවෙවචනානීති වෙදිතබ්බානි. කාමඤ්ච අඤ්ඤානිපි ‘‘සබ්බෙ ජන්තූ සබ්බෙ ජීවා’’තිආදීනි සබ්බසත්තවෙවචනානි අත්ථි, පාකටවසෙන පන ඉමානෙව පඤ්ච ගහෙත්වා ‘‘පඤ්චහාකාරෙහි අනොධිසො ඵරණා මෙත්තාචෙතොවිමුත්තී’’ති වුච්චති. යෙ පන ‘‘සත්තා පාණා’’තිආදීනං න කෙවලං වචනමත්තතොව, අථ ඛො අත්ථතොපි නානත්තමෙව ඉච්ඡෙය්‍යුං, තෙසං අනොධිසො ඵරණා විරුජ්ඣති. තස්මා තථා අත්ථං අග්ගහෙත්වා ඉමෙසු පඤ්චසු ආකාරෙසු අඤ්ඤතරවසෙන අනොධිසො මෙත්තාය ඵරති.

ඔධිසො ඵරණෙ පන ඉත්ථියො පුරිසාති ලිඞ්ගවසෙන වුත්තං, අරියා අනරියාති අරියපුථුජ්ජනවසෙන, දෙවාමනුස්සා විනිපාතිකාති උපපත්තිවසෙන. දිසාඵරණෙපි දිසාවිභාගං අකත්වා සබ්බදිසාසු ‘‘සබ්බෙ සත්තා’’තිආදිනා නයෙන ඵරණතො අනොධිසො ඵරණා හොති, සබ්බදිසාසු ‘‘සබ්බා ඉත්ථියො’’තිආදිනා නයෙන ඵරණතො ඔධිසො ඵරණා.

යස්මා පන අයං තිවිධාපි මෙත්තාඵරණා අප්පනාපත්තචිත්තස්ස වසෙන වුත්තා, තස්මා තීසු වාරෙසු අප්පනා ගහෙතබ්බා. අනොධිසො ඵරණෙ තාව ‘‘සබ්බෙ සත්තා අවෙරා හොන්තූ’’ති එකා, ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා හොන්තූ’’ති එකා ‘‘අනීඝා හොන්තූ’’ති එකා, ‘‘සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති එකා. තානිපි හි චත්තාරි හිතොපසංහාරවසෙනෙව වුත්තානි. හිතොපසංහාරලක්ඛණා හි මෙත්තා. ඉති ‘‘සත්තා’’තිආදීසු පඤ්චසු ආකාරෙසු චතස්සන්නං චතස්සන්නං අප්පනානං වසෙන වීසති අප්පනා හොන්ති, ඔධිසො ඵරණෙ ‘‘සබ්බා ඉත්ථියො’’තිආදීසු සත්තසු ආකාරෙසු චතස්සන්නං චතස්සන්නං වසෙන අට්ඨවීසති අප්පනා. දිසාඵරණෙ පන ‘‘සබ්බෙ පුරත්ථිමාය දිසාය සත්තා’’තිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය වීසති වීසති කත්වා ද්වෙ සතානි, ‘‘සබ්බා පුරත්ථිමාය දිසාය ඉත්ථියො’’තිආදිනා නයෙන එකමෙකිස්සා දිසාය අට්ඨවීසති අට්ඨවීසති කත්වා අසීති ද්වෙ සතානීති චත්තාරි සතානි අසීති ච අප්පනා. ඉති සබ්බානිපි ඉධ වුත්තානි අට්ඨවීසාධිකානි පඤ්ච අප්පනාසතානි හොන්ති. යථා ච මෙත්තාය තිවිධෙන ඵරණා වුත්තා, තථා කරුණාමුදිතාඋපෙක්ඛානම්පි වුත්තාව හොතීති වෙදිතබ්බං.

1. ඉන්ද්‍රියවාරවණ්ණනා

23. අථ මෙත්තූපසංහාරාකාරං ඉන්ද්‍රියාදිපරිභාවනඤ්ච දස්සෙතුං සබ්බෙසං සත්තානං පීළනං වජ්ජෙත්වාතිආදිමාහ. තත්ථ පීළනන්ති අබ්භන්තරතො සරීරපීළනං. උපඝාතන්ති බාහිරතො සරීරොපඝාතං. සන්තාපන්ති යථා තථා වා චිත්තසන්තාපනං. පරියාදානන්ති පකතියා ජීවිතාදිපරික්ඛයං. විහෙසන්ති පරතො ජීවිතවිහෙඨනං. වජ්ජෙත්වාති පීළනාදීසු එකෙකං අත්තනො චිත්තෙනෙව අපනෙත්වා. ඉමානි පීළනාදීනි පඤ්ච පදානි මෙත්තොපසංහාරස්ස පටිපක්ඛවිවජ්ජනවසෙන වුත්තානි, අපීළනායාතිආදීනි මෙත්තොපසංහාරවසෙන. අපීළනායාති අපීළනාකාරෙන, සබ්බෙ සත්තෙ මෙත්තායතීති සම්බන්ධො. එවං සෙසෙසුපි. මා වෙරිනො මා දුක්ඛිනො මා දුක්ඛිතත්තාති ඉමානිපි තීණි මෙත්තොපසංහාරස්ස පටිපක්ඛපටික්ඛෙපවචනානි. මා-වචනස්ස මා හොන්තූති අත්ථො. අවෙරිනො සුඛිනො සුඛිතත්තාති ඉමානි තීණි මෙත්තොපසංහාරවචනානි. ‘‘අබ්‍යාපජ්ජා අනීඝා’’ති ඉදං ද්වයං ‘‘සුඛිනො’’ති වචනෙන සඞ්ගහිතන්ති වෙදිතබ්බං. සුඛිතත්තාති තස්සෙව සුඛස්ස නිච්චප්පවත්තිදස්සනං. ‘‘සුඛිතත්තා’’ති ච ‘‘සුඛී අත්තානං පරිහරන්තූ’’ති ච අත්ථතො එකං. ‘‘අපීළනායා’’තිආදීහි වා අබ්‍යාපජ්ජානීඝවචනානි සඞ්ගහිතානි. අට්ඨහාකාරෙහීති ‘‘අපීළනායා’’තිආදයො පඤ්ච මෙත්තොපසංහාරාකාරා ‘‘අවෙරිනො හොන්තූ’’තිආදයො තයො මෙත්තොපසංහාරාකාරාති ඉමෙහි අට්ඨහාකාරෙහි. මෙත්තායතීති සිනිය්හති. තං ධම්මං චෙතයතීති තං හිතොපසංහාරං චෙතයති අභිසන්දහති, පවත්තෙතීති අත්ථො. සබ්බබ්‍යාපාදපරියුට්ඨානෙහි විමුච්චතීති මෙත්තාය පටිපක්ඛභූතෙහි සබ්බෙහි බ්‍යාපාදසමුදාචාරෙහි වික්ඛම්භනතො විමුච්චති. මෙත්තා ච චෙතො ච විමුත්ති චාති එකායෙව මෙත්තා තිධා වණ්ණිතා.

අවෙරිනො ඛෙමිනො සුඛිනොති ඉමානි තීණි පදානි පුබ්බෙ වුත්තෙ ආකාරෙ සඞ්ඛෙපෙන සඞ්ගහෙත්වා වුත්තානි. සද්ධාය අධිමුච්චතීතිආදිනා නයෙන වුත්තානි පඤ්චින්ද්‍රියානි මෙත්තාය සම්පයුත්තානියෙව. ආසෙවනාතිආදීසු ඡසු වාරෙසු ආසෙවීයති එතෙහි මෙත්තාති ආසෙවනා. තථා භාවනා බහුලීකම්මං. අලඞ්කාරාති විභූසනා. ස්වාලඞ්කතාති සුට්ඨු අලඞ්කතා භූසිතා. පරික්ඛාරාති සම්භාරා. සුපරික්ඛතාති සුට්ඨු සම්භතා. පරිවාරාති රක්ඛනට්ඨෙන. පුන ආසෙවනාදීනි අට්ඨවීසති පදානි මෙත්තාය වණ්ණභණනත්ථං වුත්තානි. තත්ථ පාරිපූරීති පරිපුණ්ණභාවා. සහගතාති මෙත්තාය සහගතා. තථා සහජාතාදයො. පක්ඛන්දනාති මෙත්තාය පවිසනා, පක්ඛන්දති එතෙහි මෙත්තාති වා පක්ඛන්දනා. තථා සංසීදනාදයො. එතං සන්තන්ති ඵස්සනාති එසා මෙත්තා සන්තාති එතෙහි ඵස්සනා හොතීති එතං සන්තන්ති ඵස්සනා ‘‘එතදග්ග’’න්තිආදීසු (අ. නි. 1.188 ආදයො) විය නපුංසකවචනං. ස්වාධිට්ඨිතාති සුට්ඨු පතිට්ඨිතා. සුසමුග්ගතාති සුට්ඨු සමුස්සිතා. සුවිමුත්තාති අත්තනො අත්තනො පච්චනීකෙහි සුට්ඨු විමුත්තා. නිබ්බත්තෙන්තීති මෙත්තාසම්පයුත්තා හුත්වා මෙත්තං නිබ්බත්තෙන්ති. ජොතෙන්තීති පාකටං කරොන්ති. පතාපෙන්තීති විරොචෙන්ති.

2-4. බලාදිවාරත්තයවණ්ණනා

24-27. ඉන්ද්‍රියවාරෙ වුත්තනයෙනෙව බලවාරොපි වෙදිතබ්බො. බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගවාරා පරියායෙන වුත්තා, න යථාලක්ඛණවසෙන. මග්ගඞ්ගවාරෙ සම්මාවාචාකම්මන්තාජීවා මෙත්තාය පුබ්බභාගවසෙන වුත්තා, න අප්පනාවසෙන. න හි එතෙ මෙත්තාය සහ භවන්ති. සබ්බෙසං පාණානන්තිආදීනං සෙසවාරානම්පි සත්තවාරෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො. මෙත්තාභාවනාවිධානං පන විසුද්ධිමග්ගතො (විසුද්ධි. 1.240 ආදයො) ගහෙතබ්බන්ති.

මෙත්තාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.