5. චූළකුණාලවග්ගො

[341] 1. කණ්ඩරීජාතකවණ්ණනා

නරානමාරාමකරාසූති ඉමස්ස ජාතකස්ස විත්ථාරකථා කුණාලජාතකෙ (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) ආවි භවිස්සති.

කණ්ඩරීජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[342] 2. වානරජාතකවණ්ණනා

අසක්ඛිං වත අත්තානන්ති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තස්ස වධාය පරිසක්කනං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු (ජා. අට්ඨ. 2.2.සුසුමාරජාතකවණ්ණනා) හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව.

අතීතෙ පන බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො හිමවන්තපදෙසෙ කපියොනියං නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො ගඞ්ගාතීරෙ වසි. අථෙකා අන්තොගඞ්ගායං සංසුමාරී බොධිසත්තස්ස හදයමංසෙ දොහළං උප්පාදෙත්වා සංසුමාරස්ස කථෙසි. සො ‘‘තං කපිං උදකෙ නිමුජ්ජාපෙත්වා මාරෙත්වා හදයමංසං ගහෙත්වා සංසුමාරියා දස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා මහාසත්තං ආහ – ‘‘එහි, සම්ම, අන්තරදීපකෙ ඵලාඵලෙ ඛාදිතුං ගච්ඡාමා’’ති. ‘‘කථං, සම්ම, අහං ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘අහං තං මම පිට්ඨියං නිසීදාපෙත්වා නෙස්සාමී’’ති. සො තස්ස චිත්තං අජානන්තො ලඞ්ඝිත්වා පිට්ඨියං නිසීදි. සංසුමාරො ථොකං ගන්ත්වා නිමුජ්ජිතුං ආරභි. අථ නං වානරො ‘‘කිංකාරණා, භො, මං උදකෙ නිමුජ්ජාපෙසී’’ති ආහ. ‘‘අහං තං මාරෙත්වා තව හදයමංසං මම භරියාය දස්සාමී’’ති. ‘‘දන්ධ ත්වං මම හදයමංසං උරෙ අත්ථීති මඤ්ඤසී’’ති? ‘‘අථ කහං තෙ ඨපිත’’න්ති? ‘‘එතං උදුම්බරෙ ඔලම්බන්තං න පස්සසී’’ති? ‘‘පස්සාමි, දස්සසි පන මෙ’’ති. ‘‘ආම, දස්සාමී’’ති. සංසුමාරො දන්ධතාය තං ගහෙත්වා නදීතීරෙ උදුම්බරමූලං ගතො. බොධිසත්තො තස්ස පිට්ඨිතො ලඞ්ඝිත්වා උදුම්බරරුක්ඛෙ නිසින්නො ඉමා ගාථා අභාසි –

161. ‘‘අසක්ඛිං වත අත්තානං, උද්ධාතුං උදකා ථලං;

න දානාහං පුන තුය්හං, වසං ගච්ඡාමි වාරිජ.

162. ‘‘අලමෙතෙහි අම්බෙහි, ජම්බූහි පනසෙහි ච;

යානි පාරං සමුද්දස්ස, වරං මය්හං උදුම්බරො.

163. ‘‘යො ච උප්පතිතං අත්ථං, න ඛිප්පමනුබුජ්ඣති;

අමිත්තවසමන්වෙති, පච්ඡා ච අනුතප්පති.

164. ‘‘යො ච උප්පතිතං අත්ථං, ඛිප්පමෙව නිබොධති;

මුච්චතෙ සත්තුසම්බාධා, න ච පච්ඡානුතප්පතී’’ති.

තත්ථ අසක්ඛිං වතාති සමත්ථො වත අහොසිං. උද්ධාතුන්ති උද්ධරිතුං. වාරිජාති සංසුමාරං ආලපති. යානි පාරං සමුද්දස්සාති ගඞ්ගං සමුද්දනාමෙනාලපන්තො ‘‘යානි සමුද්දස්ස පාරං ගන්ත්වා ඛාදිතබ්බානි, අලං තෙහී’’ති වදති. පච්ඡා ච අනුතප්පතීති උප්පන්නං අත්ථං ඛිප්පං අජානන්තො අමිත්තවසං ගච්ඡති, පච්ඡා ච අනුතප්පති.

ඉති සො චතූහි ගාථාහි ලොකියකිච්චානං නිප්ඵත්තිකාරණං කථෙත්වා වනසණ්ඩමෙව පාවිසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සංසුමාරො දෙවදත්තො අහොසි, වානරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වානරජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[343] 3. කුන්තිනීජාතකවණ්ණනා

අවසිම්හ තවාගාරෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො ගෙහෙ නිවුත්ථං කුන්තිනීසකුණිකං ආරබ්භ කථෙසි. සා කිර රඤ්ඤො දූතෙය්‍යහාරිකා අහොසි. ද්වෙ පොතකාපිස්සා අත්ථි, රාජා තං සකුණිකං එකස්ස රඤ්ඤො පණ්ණං ගාහාපෙත්වා පෙසෙසි. තස්සා ගතකාලෙ රාජකුලෙ දාරකා තෙ සකුණපොතකෙ හත්ථෙහි පරිමද්දන්තා මාරෙසුං. සා ආගන්ත්වා තෙ පොතකෙ මතෙ පස්සන්තී ‘‘කෙන මෙ පුත්තකා මාරිතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘අසුකෙන ච අසුකෙන චා’’ති. තස්මිඤ්ච කාලෙ රාජකුලෙ පොසාවනිකබ්‍යග්ඝො අත්ථි කක්ඛළො ඵරුසො, බන්ධනබලෙන තිට්ඨති. අථ තෙ දාරකා තං බ්‍යග්ඝං දස්සනාය අගමංසු. සාපි සකුණිකා තෙහි සද්ධිං ගන්ත්වා ‘‘යථා ඉමෙහි මම පුත්තකා මාරිතා, තථෙව නෙ කරිස්සාමී’’ති තෙ දාරකෙ ගහෙත්වා බ්‍යග්ඝස්ස පාදමූලෙ ඛිපි, බ්‍යග්ඝො මුරාමුරාපෙත්වා ඛාදි. සා ‘‘ඉදානි මෙ මනොරථො පරිපුණ්ණො’’ති උප්පතිත්වා හිමවන්තමෙව ගතා. තං කාරණං සුත්වා භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, රාජකුලෙ කිර අසුකා නාම කුන්තිනී සකුණිකා යෙ හිස්සා පොතකා මාරිතා, තෙ දාරකෙ බ්‍යග්ඝස්ස පාදමූලෙ ඛිපිත්වා හිමවන්තමෙව ගතා’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙසා අත්තනො පොතකඝාතකෙ දාරකෙ ගහෙත්වා බ්‍යග්ඝස්ස පාදමූලෙ ඛිපිත්වා හිමවන්තමෙව ගතා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බොධිසත්තො ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස නිවෙසනෙ එකා කුන්තිනී සකුණිකා දූතෙය්‍යහාරිකාති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. අයං පන විසෙසො. අයං කුන්තිනී බ්‍යග්ඝෙන දාරකෙ මාරාපෙත්වා චින්තෙසි ‘‘ඉදානි න සක්කා මයා ඉධ වසිතුං, ගමිස්සාමි, ගච්ඡන්තී ච පන රඤ්ඤො අනාරොචෙත්වා න ගමිස්සාමි, ආරොචෙත්වාව ගමිස්සාමී’’ති. සා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතා ‘‘සාමි, තුම්හාකං පමාදෙන මම පුත්තකෙ දාරකා මාරෙසුං, අහං කොධවසිකා හුත්වා තෙ දාරකෙ පටිමාරෙසිං, ඉදානි මයා ඉධ වසිතුං න සක්කා’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

165. ‘‘අවසිම්හ තවාගාරෙ, නිච්චං සක්කතපූජිතා,

ත්වමෙව දානිමකරි, හන්ද රාජ වජාමහ’’න්ති.

තත්ථ ත්වමෙව දානිමකරීති මං පණ්ණං ගාහාපෙත්වා පෙසෙත්වා අත්තනො පමාදෙන මම පියපුත්තකෙ අරක්ඛන්තො ත්වඤ්ඤෙව ඉදානි එතං මම දොමනස්සකාරණං අකරි. හන්දාති වවස්සග්ගත්ථෙ නිපාතො. රාජාති බොධිසත්තං ආලපති. වජාමහන්ති අහං හිමවන්තං ගච්ඡාමීති.

තං සුත්වා රාජා දුතියං ගාථමාහ –

166. ‘‘යො වෙ කතෙ පටිකතෙ, කිබ්බිසෙ පටිකිබ්බිසෙ;

එවං තං සම්මතී වෙරං, වස කුන්තිනි මාගමා’’ති.

තස්සත්ථො – යො පුග්ගලො පරෙන කතෙ කිබ්බිසෙ අත්තනො පුත්තමාරණාදිකෙ දාරුණෙ කම්මෙ කතෙ පුන අත්තනො තස්ස පුග්ගලස්ස පටිකතෙ පටිකිබ්බිසෙ ‘‘පටිකතං මයා තස්සා’’ති ජානාති. එවං තං සම්මතී වෙරන්ති එත්තකෙන තං වෙරං සම්මති වූපසන්තං හොති, තස්මා වස කුන්තිනි මාගමාති.

තං සුත්වා කුන්තිනී තතියං ගාථමාහ –

167. ‘‘න කතස්ස ච කත්තා ච, මෙත්ති සන්ධීයතෙ පුන;

හදයං නානුජානාති, ගච්ඡඤ්ඤෙව රථෙසභා’’ති.

තත්ථ න කතස්ස ච කත්තා චාති කතස්ස ච අභිභූතස්ස උපපීළිතස්ස පුග්ගලස්ස, ඉදානි විභත්තිවිපරිණාමං කත්වා යො කත්තා තස්ස චාති ඉමෙසං ද්වින්නං පුග්ගලානං පුන මිත්තභාවො නාම න සන්ධීයති න ඝටීයතීති අත්ථො. හදයං නානුජානාතීති තෙන කාරණෙන මම හදයං ඉධ වාසං නානුජානාති. ගච්ඡඤ්ඤෙව රථෙසභාති තස්මා අහං මහාරාජ ගමිස්සාමියෙවාති.

තං සුත්වා රාජා චතුත්ථං ගාථමාහ –

168. ‘‘කතස්ස චෙව කත්තා ච, මෙත්ති සන්ධීයතෙ පුන;

ධීරානං නො ච බාලානං, වස කුන්තිනි මාගමා’’ති.

තස්සත්ථො – කතස්ස චෙව පුග්ගලස්ස, යො ච කත්තා තස්ස මෙත්ති සන්ධීයතෙ පුන, සා පන ධීරානං, නො ච බාලානං. ධීරානඤ්හි මෙත්ති භින්නාපි පුන ඝටීයති, බාලානං පන සකිං භින්නා භින්නාව හොති, තස්මා වස කුන්තිනි මාගමාති.

සකුණිකා ‘‘එවං සන්තෙපි න සක්කා මයා ඉධ වසිතුං සාමී’’ති රාජානං වන්දිත්වා උප්පතිත්වා හිමවන්තමෙව ගතා.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කුන්තිනීයෙව එතරහි කුන්තිනී අහොසි, බාරාණසිරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුන්තිනීජාතකවණ්ණනා තතියා.

[344] 4. අම්බජාතකවණ්ණනා

යො නීලියං මණ්ඩයතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අම්බගොපකත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර මහල්ලකකාලෙ පබ්බජිත්වා ජෙතවනපච්චන්තෙ අම්බවනෙ පණ්ණසාලං කාරෙත්වා අම්බෙ රක්ඛන්තො පතිතානි අම්බපක්කානි ඛාදන්තො විචරති, අත්තනො සම්බන්ධමනුස්සානම්පි දෙති. තස්මිං භික්ඛාචාරං පවිට්ඨෙ අම්බචොරකා අම්බානි පාතෙත්වා ඛාදිත්වා ච ගහෙත්වා ච ගච්ඡන්ති. තස්මිං ඛණෙ චතස්සො සෙට්ඨිධීතරො අචිරවතියං න්හායිත්වා විචරන්තියො තං අම්බවනං පවිසිංසු. මහල්ලකො ආගන්ත්වා තා දිස්වා ‘‘තුම්හෙහි මෙ අම්බානි ඛාදිතානී’’ති ආහ. ‘‘භන්තෙ, මයං ඉදානෙව ආගතා, න තුම්හාකං අම්බානි ඛාදාමා’’ති. ‘‘තෙන හි සපථං කරොථා’’ති? ‘‘කරොම, භන්තෙ’’ති සපථං කරිංසු. මහල්ලකො තා සපථං කාරෙත්වා ලජ්ජාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. තස්ස තං කිරියං සුත්වා භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, අසුකො කිර මහල්ලකො අත්තනො වසනකං අම්බවනං පවිට්ඨා සෙට්ඨිධීතරො සපථං කාරෙත්වා ලජ්ජාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස අම්බගොපකො හුත්වා චතස්සො සෙට්ඨිධීතරො සපථං කාරෙත්වා ලජ්ජාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සක්කත්තං කාරෙසි. තදා එකො කූටජටිලො බාරාණසිං උපනිස්සාය නදීතීරෙ අම්බවනෙ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා අම්බෙ රක්ඛන්තො පතිතානි අම්බපක්කානි ඛාදන්තො සම්බන්ධමනුස්සානම්පි දෙන්තො නානප්පකාරෙන මිච්ඡාජීවෙන ජීවිකං කප්පෙන්තො විචරති. තදා සක්කො දෙවරාජා ‘‘කෙ නු ඛො ලොකෙ මාතාපිතරො උපට්ඨහන්ති, කුලෙ ජෙට්ඨාපචයනකම්මං කරොන්ති, දානං දෙන්ති, සීලං රක්ඛන්ති, උපොසථකම්මං කරොන්ති, කෙ පබ්බජිතා සමණධම්මෙ යුත්තපයුත්තා විහරන්ති, කෙ අනාචාරං චරන්තී’’ති ලොකං වොලොකෙන්තො ඉමං අම්බගොපකං අනාචාරං කූටජටිලං දිස්වා ‘‘අයං කූටජටිලො කසිණපරිකම්මාදිං අත්තනො සමණධම්මං පහාය අම්බවනං රක්ඛන්තො විචරති, සංවෙජෙස්සාමි න’’න්ති තස්ස ගාමං භික්ඛාය පවිට්ඨකාලෙ අත්තනො ආනුභාවෙන අම්බෙ පාතෙත්වා චොරෙහි විලුම්බිතෙ විය අකාසි.

තදා බාරාණසිතො චතස්සො සෙට්ඨිධීතරො තං අම්බවනං පවිසිංසු. කූටජටිලො තා දිස්වා ‘‘තුම්හෙහි මෙ අම්බානි ඛාදිතානී’’ති පලිබුද්ධි. ‘‘භන්තෙ, මයං ඉදානෙව ආගතා, න තෙ අම්බානි ඛාදාමා’’ති. ‘‘තෙන හි සපථං කරොථා’’ති? ‘‘කත්වා ච පන ගන්තුං ලභිස්සාමා’’ති? ‘‘ආම, ලභිස්සථා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති තාසු ජෙට්ඨිකා සපථං කරොන්තී පඨමං ගාථමාහ –

169. ‘‘යො නීලියං මණ්ඩයති, සණ්ඩාසෙන විහඤ්ඤති;

තස්ස සා වසමන්වෙතු, යා තෙ අම්බෙ අවාහරී’’ති.

තස්සත්ථො – යො පුරිසො පලිතානං කාළවණ්ණකරණත්ථාය නීලඵලාදීනි යොජෙත්වා කතං නීලියං මණ්ඩයති, නීලකෙසන්තරෙ ච උට්ඨිතං පලිතං උද්ධරන්තො සණ්ඩාසෙන විහඤ්ඤති කිලමති, තස්ස එවරූපස්ස මහල්ලකස්ස සා වසං අන්වෙතු, තථාරූපං පතිං ලභතු, යා තෙ අම්බෙ අවාහරීති.

තාපසො ‘‘ත්වං එකමන්තං තිට්ඨාහී’’ති වත්වා දුතියං සෙට්ඨිධීතරං සපථං කාරෙසි. සා සපථං කරොන්තී දුතියං ගාථමාහ –

170. ‘‘වීසං වා පඤ්චවීසං වා, ඌනතිංසංව ජාතියා;

තාදිසා පති මා ලද්ධා, යා තෙ අම්බෙ අවාහරී’’ති.

තස්සත්ථො – නාරියො නාම පන්නරසසොළසවස්සිකකාලෙ පුරිසානං පියා හොන්ති. යා පන තව අම්බානි අවාහරි, සා එවරූපෙ යොබ්බනෙ පතිං අලභිත්වා ජාතියා වීසං වා පඤ්චවීසං වා එකෙන ද්වීහි ඌනතාය ඌනතිංසං වා වස්සානි පත්වා තාදිසා පරිපක්කවයා හුත්වාපි පතිං මා ලද්ධාති.

තායපි සපථං කත්වා එකමන්තං ඨිතාය තතියා තතියං ගාථමාහ –

171. ‘‘දීඝං ගච්ඡතු අද්ධානං, එකිකා අභිසාරිකා;

සඞ්කෙතෙ පති මා අද්ද, යා තෙ අම්බෙ අවාහරී’’ති.

තස්සත්ථො – යා තෙ අම්බෙ අවාහරි, සා පතිං පත්ථයමානා තස්ස සන්තිකං අභිසරණතාය අභිසාරිකා නාම හුත්වා එකිකා අදුතියා ගාවුතද්විගාවුතමත්තං දීඝං අද්ධානං ගච්ඡතු, ගන්ත්වාපි ච තස්මිං අසුකට්ඨානං නාම ආගච්ඡෙය්‍යාසීති කතෙ සඞ්කෙතෙ තං පතිං මා අද්දසාති.

තායපි සපථං කත්වා එකමන්තං ඨිතාය චතුත්ථා චතුත්ථං ගාථමාහ –

172. ‘‘අලඞ්කතා සුවසනා, මාලිනී චන්දනුස්සදා;

එකිකා සයනෙ සෙතු, යා තෙ අම්බෙ අවාහරී’’ති. – සා උත්තානත්ථායෙව;

තාපසො ‘‘තුම්හෙහි අතිභාරියා සපථා කතා, අඤ්ඤෙහි අම්බානි ඛාදිතානි භවිස්සන්ති, ගච්ඡථ දානි තුම්හෙ’’ති තා උය්‍යොජෙසි. සක්කො භෙරවරූපාරම්මණං දස්සෙත්වා කූටතාපසං තතො පලාපෙසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කූටජටිලො අයං අම්බගොපකො මහල්ලකො අහොසි, චතස්සො සෙට්ඨිධීතරො එතායෙව, සක්කො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අම්බජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[345] 5. රාජකුම්භජාතකවණ්ණනා

වනං යදග්ගි දහතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අලසභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සාවත්ථිවාසී කුලපුත්තො සාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජිත්වාපි අලසො අහොසි උද්දෙසපරිපුච්ඡායොනිසොමනසිකාරවත්තපටිවත්තාදීහි පරිබාහිරො නීවරණාභිභූතො. නිසින්නට්ඨානාදීසු ඉරියාපථෙසු තථා එව හොති. තස්ස තං ආලසියභාවං ආරබ්භ භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, අසුකො නාම භික්ඛු එවරූපෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා ආලසියො කුසීතො නීවරණාභිභූතො විහරතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස ආලසියොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අමච්චරතනං අහොසි, බාරාණසිරාජා ආලසියජාතිකො අහොසි. බොධිසත්තො ‘‘රාජානං පබොධෙස්සාමී’’ති එකං උපමං උපධාරෙන්තො විචරති. අථෙකදිවසං රාජා උය්‍යානං ගන්ත්වා අමච්චගණපරිවුතො තත්ථ විචරන්තො එකං රාජකුම්භං නාම ආලසියං පස්සි. තථාරූපා කිර ආලසියා සකලදිවසං ගච්ඡන්තාපි එකද්වඞ්ගුලමත්තමෙව ගච්ඡන්ති. රාජා තං දිස්වා ‘‘වයස්ස කො නාම සො’’ති බොධිසත්තං පුච්ඡි. මහාසත්තො ‘‘රාජකුම්භො නාමෙස, මහාරාජ, ආලසියො. එවරූපො හි සකලදිවසං ගච්ඡන්තොපි එකඞ්ගුලද්වඞ්ගුලමත්තමෙව ගච්ඡතී’’ති වත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො ‘‘අම්භො, රාජකුම්භ, තුම්හාකං දන්ධගමනං ඉමස්මිං අරඤ්ඤෙ දාවග්ගිම්හි උට්ඨිතෙ කිං කරොථා’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

173. ‘‘වනං යදග්ගි දහති, පාවකො කණ්හවත්තනී;

කථං කරොසි පචලක, එවං දන්ධපරක්කමො’’ති.

තත්ථ යදග්ගීති යදා අග්ගි. පාවකො කණ්හවත්තනීති අග්ගිනො වෙවචනං. පචලකාති තං ආලපති. සො හි චලන්තො චලන්තො ගච්ඡති, නිච්චං වා පචලායති, තස්මා ‘‘පචලකො’’ති වුච්චති. දන්ධපරක්කමොති ගරුවීරියො.

තං සුත්වා රාජකුම්භො දුතියං ගාථමාහ –

174. ‘‘බහූනි රුක්ඛඡිද්දානි, පථබ්‍යා විවරානි ච;

තානි චෙ නාභිසම්භොම, හොති නො කාලපරියායො’’ති.

තස්සත්ථො – පණ්ඩිත, අම්හාකං ඉතො උත්තරිගමනං නාම නත්ථි. ඉමස්මිං පන අරඤ්ඤෙ රුක්ඛඡිද්දානි පථවියං විවරානි ච බහූනි. යදි තානි න පාපුණාම, හොති නො කාලපරියායොති මරණමෙව නො හොතීති.

තං සුත්වා බොධිසත්තො ඉතරා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

175. ‘‘යො දන්ධකාලෙ තරති, තරණීයෙ ච දන්ධති;

සුක්ඛපණ්ණංව අක්කම්ම, අත්ථං භඤ්ජති අත්තනො.

176. ‘‘යො දන්ධකාලෙ දන්ධෙති, තරණීයෙ ච තාරයි;

සසීව රත්තිං විභජං, තස්සත්ථො පරිපූරතී’’ති.

තත්ථ දන්ධකාලෙති තෙසං තෙසං කම්මානං සණිකං කත්තබ්බකාලෙ. තරතීති තුරිතතුරිතො වෙගෙන තානි කම්මානි කරොති. සුක්ඛපණ්ණංවාති යථා වාතාතපසුක්ඛං තාලපණ්ණං බලවා පුරිසො අක්කමිත්වා භඤ්ජෙය්‍ය, තත්ථෙව චුණ්ණවිචුණ්ණං කරෙය්‍ය, එවං සො අත්තනො අත්ථං වුද්ධිං භඤ්ජති. දන්ධෙතීති දන්ධයති දන්ධකාතබ්බානි කම්මානි දන්ධමෙව කරොති. තාරයීති තුරිතකාතබ්බානි කම්මානි තුරිතොව කරොති. සසීව රත්තිං විභජන්ති යථා චන්දො ජුණ්හපක්ඛං රත්තිං ජොතයමානො කාළපක්ඛරත්තිතො රත්තිං විභජන්තො දිවසෙ දිවසෙ පරිපූරති, එවං තස්ස පුරිසස්ස අත්ථො පරිපූරතීති වුත්තං හොති.

රාජා බොධිසත්තස්ස වචනං සුත්වා තතො පට්ඨාය අනලසො ජාතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජකුම්භො ආලසියභික්ඛු අහොසි, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

රාජකුම්භජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[346] 6. කෙසවජාතකවණ්ණනා

මනුස්සින්දං ජහිත්වානාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො විස්සාසභොජනං ආරබ්භ කථෙසි. අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර ගෙහෙ පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං නිබද්ධභත්තං හොති, ගෙහං නිච්චකාලං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔපානභූතං කාසාවපජ්ජොතං ඉසිවාතපටිවාතං. අථෙකදිවසං රාජා නගරං පදක්ඛිණං කරොන්තො සෙට්ඨිනො නිවෙසනෙ භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා ‘‘අහම්පි අරියසඞ්ඝස්ස නිබද්ධං භික්ඛං දස්සාමී’’ති විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං නිබද්ධං භික්ඛං පට්ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය රාජනිවෙසනෙ නිබද්ධං භික්ඛා දිය්‍යති, තිවස්සිකගන්ධසාලිභොජනං පණීතං. විස්සාසෙනපි සිනෙහෙනපි සහත්ථා දායකා නත්ථි, රාජයුත්තෙ දාපෙසි. භික්ඛූ නිසීදිත්වා භුඤ්ජිතුං න ඉච්ඡන්ති, නානග්ගරසභත්තං ගහෙත්වා අත්තනො අත්තනො උපට්ඨාකකුලං ගන්ත්වා තං භත්තං තෙසං දත්වා තෙහි දින්නං ලූඛං වා පණීතං වා භුඤ්ජන්ති.

අථෙකදිවසං රඤ්ඤො බහුං ඵලාඵලං ආහරිංසු. රාජා ‘‘සඞ්ඝස්ස දෙථා’’ති ආහ. මනුස්සා භත්තග්ගං ගන්ත්වා එකභික්ඛුම්පි අදිස්වා ‘‘එකො භික්ඛුපි නත්ථී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. ‘‘නනු වෙලායෙව තාවා’’ති? ‘‘ආම, වෙලා, භික්ඛූ පන තුම්හාකං ගෙහෙ භත්තං ගහෙත්වා අත්තනො අත්තනො විස්සාසිකානං උපට්ඨාකානං ගෙහං ගන්ත්වා තෙසං දත්වා තෙහි දින්නං ලූඛං වා පණීතං වා භුඤ්ජන්තී’’ති. රාජා ‘‘අම්හාකං භත්තං පණීතං, කෙන නු ඛො කාරණෙන අභුත්වා අඤ්ඤං භුඤ්ජන්ති, සත්ථාරං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා පුච්ඡි. සත්ථා ‘‘මහාරාජ, භොජනං නාම විස්සාසපරමං, තුම්හාකං ගෙහෙ විස්සාසං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා සිනෙහෙන දායකානං අභාවා භික්ඛූ භත්තං ගහෙත්වා අත්තනො අත්තනො විස්සාසිකට්ඨානෙ පරිභුඤ්ජන්ති. මහාරාජ, විස්සාසසදිසො අඤ්ඤො රසො නාම නත්ථි, අවිස්සාසිකෙන දින්නං චතුමධුරම්පි හි විස්සාසිකෙන දින්නං සාමාකභත්තං න අග්ඝති. පොරාණකපණ්ඩිතාපි රොගෙ උප්පන්නෙ රඤ්ඤා පඤ්ච වෙජ්ජකුලානි ගහෙත්වා භෙසජ්ජෙ කාරිතෙපි රොගෙ අවූපසන්තෙ විස්සාසිකානං සන්තිකං ගන්ත්වා අලොණකං සාමාකනීවාරයාගුඤ්චෙව උදකමත්තසිත්තං අලොණකපණ්ණඤ්ච පරිභුඤ්ජිත්වා නිරොගා ජාතා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිරට්ඨෙ බ්‍රාම්හණකුලෙ නිබ්බත්ති, ‘‘කප්පකුමාරො’’තිස්ස නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජි. තදා කෙසවො නාම තාපසො පඤ්චහි තාපසසතෙහි පරිවුතො ගණසත්ථා හුත්වා හිමවන්තෙ වසති. බොධිසත්තො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්චන්නං අන්තෙවාසිකසතානං ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො හුත්වා විහාසි, කෙසවතාපසස්ස හිතජ්ඣාසයො සසිනෙහො අහොසි. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අතිවිය විස්සාසිකා අහෙසුං. අපරභාගෙ කෙසවො තෙ තාපසෙ ආදාය ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය මනුස්සපථං ගන්ත්වා බාරාණසිං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ නගරං භික්ඛාය පවිසිත්වා රාජද්වාරං අගමාසි. රාජා ඉසිගණං දිස්වා පක්කොසාපෙත්වා අන්තොනිවෙසනෙ භොජෙත්වා පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා උය්‍යානෙ වසාපෙසි. අථ වස්සාරත්තෙ අතික්කන්තෙ කෙසවො රාජානං ආපුච්ඡි. රාජා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ මහල්ලකා, අම්හෙ තාව උපනිස්සාය වසථ, දහරතාපසෙ හිමවන්තං පෙසෙථා’’ති ආහ. සො ‘‘සාධූ’’ති ජෙට්ඨන්තෙවාසිකෙන සද්ධිං තෙ හිමවන්තං පෙසෙත්වා සයං එකකොව ඔහියි. කප්පො හිමවන්තං ගන්ත්වා තාපසෙහි සද්ධිං වසි.

කෙසවො කප්පෙන විනා වසන්තො උක්කණ්ඨිත්වා තං දට්ඨුකාමො හුත්වා නිද්දං න ලභති, තස්ස නිද්දං අලභන්තස්ස සම්මා ආහාරො න පරිණාමං ගච්ඡති, ලොහිතපක්ඛන්දිකා අහොසි, බාළ්හා වෙදනා වත්තන්ති. රාජා පඤ්ච වෙජ්ජකුලානි ගහෙත්වා තාපසං පටිජග්ගි, රොගො න වූපසම්මති. කෙසවො රාජානං ආහ ‘‘මහාරාජ, කිං මය්හං මරණං ඉච්ඡථ, උදාහු අරොගභාව’’න්ති? ‘‘අරොගභාවං, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි මං හිමවන්තං පෙසෙථා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා නාරදං නාම අමච්චං පක්කාසාපෙත්වා ‘‘නාරද, අම්හාකං භදන්තං ගහෙත්වා වනචරකෙහි සද්ධිං හිමවන්තං යාහී’’ති පෙසෙසි. නාරදො තං තත්ථ නෙත්වා පච්චාගමාසි. කෙසවස්සපි කප්පෙ දිට්ඨමත්තෙයෙව චෙතසිකරොගො වූපසන්තො, උක්කණ්ඨා පටිප්පස්සම්භි. අථස්ස කප්පො අලොණකෙන අධූපනෙන උදකමත්තසිත්තපණ්ණෙන සද්ධිං සාමාකනීවාරයාගුං අදාසි, තස්ස තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ලොහිතපක්ඛන්දිකා පටිප්පස්සම්භි.

පුන රාජා නාරදං පෙසෙසි ‘‘ගච්ඡ කෙසවස්ස තාපසස්ස පවත්තිං ජානාහී’’ති. සො ගන්ත්වා තං අරොගං දිස්වා ‘‘භන්තෙ, බාරාණසිරාජා පඤ්ච වෙජ්ජකුලානි ගහෙත්වා පටිජග්ගන්තො තුම්හෙ අරොගෙ කාතුං නාසක්ඛි, කථං තෙ කප්පො පටිජග්ගී’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

177. ‘‘මනුස්සින්දං ජහිත්වාන, සබ්බකාමසමිද්ධිනං;

කථං නු භගවා කෙසී, කප්පස්ස රමති අස්සමෙ’’ති.

තත්ථ මනුස්සින්දන්ති මනුස්සානං ඉන්දං බාරාණසිරාජානං. කථං නු භගවා කෙසීති කෙන නු ඛො උපායෙන අයං අම්හාකං භගවා කෙසවතාපසො කප්පස්ස අස්සමෙ රමතීති.

එවං අඤ්ඤෙහි සද්ධිං සල්ලපන්තො විය කෙසවස්ස අභිරතිකාරණං පුච්ඡි. තං සුත්වා කෙසවො දුතියං ගාථමාහ –

178. ‘‘සාදූනි රමණීයානි, සන්ති වක්ඛා මනොරමා;

සුභාසිතානි කප්පස්ස, නාරද රමයන්ති ම’’න්ති.

තත්ථ වක්ඛාති රුක්ඛා. පාළියං පන ‘‘රුක්ඛා’’ත්වෙව ලිඛිතං. සුභාසිතානීති කප්පෙන කථිතානි සුභාසිතානි මං රමයන්තීති අත්ථො.

එවඤ්ච පන වත්වා ‘‘එවං මං අභිරමාපෙන්තො කප්පො අලොණකං අධූපනං උදකසිත්තපණ්ණමිස්සං සාමාකනීවාරයාගුං පායෙසි, තාය මෙ සරීරෙ බ්‍යාධි වූපසමිතො, අරොගො ජාතොම්හී’’ති ආහ. තං සුත්වා නාරදො තතියං ගාථමාහ –

179. ‘‘සාලීනං ඔදනං භුඤ්ජෙ, සුචිං මංසූපසෙචනං;

කථං සාමාකනීවාරං, අලොණං ඡාදයන්ති ත’’න්ති.

තත්ථ භුඤ්ජෙති භුඤ්ජසි, අයමෙව වා පාඨො. ඡාදයන්තීති ඡාදයති පීණෙති තොසෙති. ගාථාබන්ධසුඛත්ථං පන අනුනාසිකො කතො. ඉදං වුත්තං හොති – යො ත්වං සුචිං මංසූපසෙචනං රාජකුලෙ රාජාරහං සාලිභත්තං භුඤ්ජසි, තං කථමිදං සාමාකනීවාරං අලොණං පීණෙති තොසෙති, කථං තෙ එතං රුච්චතීති.

තං සුත්වා කෙසවො චතුත්ථං ගාථමාහ –

180. ‘‘සාදුං වා යදි වාසාදුං, අප්පං වා යදි වා බහුං;

විස්සත්ථො යත්ථ භුඤ්ජෙය්‍ය, විස්සාසපරමා රසා’’ති.

තත්ථ යදි වාසාදුන්ති යදි වා අසාදුං. විස්සත්ථොති නිරාසඞ්කො විස්සාසපත්තො හුත්වා. යත්ථ භුඤ්ජෙය්‍යාති යස්මිං නිවෙසනෙ එවං භුඤ්ජෙය්‍ය, තත්ථ එවං භුත්තං යංකිඤ්චි භොජනං සාදුමෙව. කස්මා? යස්මා විස්සාසපරමා රසා, විස්සාසො පරමො උත්තමො එතෙසන්ති විස්සාසපරමා රසා. විස්සාසසදිසො හි අඤ්ඤො රසො නාම නත්ථි. අවිස්සාසිකෙන හි දින්නං චතුමධුරම්පි විස්සාසිකෙන දින්නං අම්බිලකඤ්ජියං න අග්ඝතීති.

නාරදො තස්ස වචනං සුත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කෙසවො ඉදං නාම කථෙසී’’ති ආචික්ඛි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, නාරදො සාරිපුත්තො, කෙසවො බකබ්‍රහ්මා, කප්පො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කෙසවජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[347] 7. අයකූටජාතකවණ්ණනා

සබ්බායසන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ලොකත්ථචරියං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු මහාකණ්හජාතකෙ (ජා. 1.12.61 ආදයො) ආවි භවිස්සති.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො උග්ගහිතසබ්බසිප්පො පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨාය ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. තදා මනුස්සා දෙවමඞ්ගලිකා හුත්වා බහූ අජෙළකාදයො මාරෙත්වා දෙවතානං බලිකම්මං කරොන්ති. බොධිසත්තො ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’ති භෙරිං චරාපෙසි. යක්ඛා බලිකම්මං අලභමානා බොධිසත්තස්ස කුජ්ඣිත්වා හිමවන්තෙ යක්ඛසමාගමං ගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස මාරණත්ථාය එකං කක්ඛළං යක්ඛං පෙසෙසුං. සො කණ්ණිකමත්තං මහන්තං ආදිත්තං අයකූටං ගහෙත්වා ‘‘ඉමිනා නං පහරිත්වා මාරෙස්සාමී’’ති ආගන්ත්වා මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ බොධිසත්තස්ස සයනමත්ථකෙ අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස ආසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ආවජ්ජමානො තං කාරණං ඤත්වා ඉන්දවජිරං ආදාය ගන්ත්වා යක්ඛස්ස උපරි අට්ඨාසි. බොධිසත්තො යක්ඛං දිස්වා ‘‘කිං නු ඛො එස මං රක්ඛමානො ඨිතො, උදාහු මාරෙතුකාමො’’ති තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –

181. ‘‘සබ්බායසං කූටමතිප්පමාණං, පග්ගය්හ යො තිට්ඨසි අන්තලික්ඛෙ;

රක්ඛාය මෙ ත්වං විහිතො නුසජ්ජ, උදාහු මෙ චෙතයසෙ වධායා’’ති.

තත්ථ විහිතො නුසජ්ජාති විහිතො නු අසි අජ්ජ.

බොධිසත්තො පන යක්ඛමෙව පස්සති, න සක්කං. යක්ඛො සක්කස්ස භයෙන බොධිසත්තං පහරිතුං න සක්කොති. සො බොධිසත්තස්ස කථං සුත්වා ‘‘මහාරාජ, නාහං තව රක්ඛණත්ථාය ඨිතො, ඉමිනා පන ජලිතෙන අයකූටෙන පහරිත්වා තං මාරෙස්සාමීති ආගතොම්හි, සක්කස්ස භයෙන තං පහරිතුං න සක්කොමී’’ති එතමත්ථං දීපෙන්තො දුතියං ගාථමාහ –

182. ‘‘දූතො අහං රාජිධ රක්ඛසානං, වධාය තුය්හං පහිතොහමස්මි;

ඉන්දො ච තං රක්ඛති දෙවරාජා, තෙනුත්තමඞ්ගං න තෙ ඵාලයාමී’’ති.

තං සුත්වා බොධිසත්තො ඉතරා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

183. ‘‘සචෙ ච මං රක්ඛති දෙවරාජා, දෙවානමින්දො මඝවා සුජම්පති;

කාමං පිසාචා විනදන්තු සබ්බෙ, න සන්තසෙ රක්ඛසියා පජාය.

184. ‘‘කාමං කන්දන්තු කුම්භණ්ඩා, සබ්බෙ පංසුපිසාචකා;

නාලං පිසාචා යුද්ධාය, මහතී සා විභිංසිකා’’ති.

තත්ථ රක්ඛසියා පජායාති රක්ඛසිසඞ්ඛාතාය පජාය, රක්ඛසසත්තානන්ති අත්ථො. කුම්භණ්ඩාති කුම්භමත්තරහස්සඞ්ගා මහොදරා යක්ඛා. පංසුපිසාචකාති සඞ්කාරට්ඨානෙ පිසාචා. නාලන්ති පිසාචා නාම මයා සද්ධිං යුද්ධාය න සමත්ථා. මහතී සා විභිංසිකාති යං පනෙතෙ යක්ඛා සන්නිපතිත්වා විභිංසිකං දස්සෙන්ති, සා මහතී විභිංසිකා භයකාරණදස්සනමත්තමෙව මය්හං, න පනාහං භායාමීති අත්ථො.

සක්කො යක්ඛං පලාපෙත්වා මහාසත්තං ඔවදිත්වා ‘‘මා භායි, මහාරාජ, ඉතො පට්ඨාය තව රක්ඛා මමායත්තා’’ති වත්වා සකට්ඨානමෙව ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සක්කො අනුරුද්ධො අහොසි, බාරාණසිරාජා අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අයකූටජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[348] 8. අරඤ්ඤජාතකවණ්ණනා

අරඤ්ඤා ගාමමාගම්මාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ථුල්ලකුමාරිකාපලොභනං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු චූළනාරදකස්සපජාතකෙ (ජා. 1.13.40 ආදයො) ආවි භවිස්සති.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං උග්ගහිතසිප්පො භරියාය කාලකතාය පුත්තං ගහෙත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ වසන්තො පුත්තං අස්සමපදෙ ඨපෙත්වා ඵලාඵලත්ථාය ගච්ඡති. තදා චොරෙසු පච්චන්තගාමං පහරිත්වා කරමරෙ ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙසු එකා කුමාරිකා පලායිත්වා තං අස්සමපදං පත්වා තාපසකුමාරං පලොභෙත්වා සීලවිනාසං පාපෙත්වා ‘‘එහි ගච්ඡාමා’’ති ආහ. ‘‘පිතා තාව මෙ ආගච්ඡතු, තං පස්සිත්වා ගමිස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි දිස්වා ආගච්ඡා’’ති නික්ඛමිත්වා අන්තරාමග්ගෙ නිසීදි. තාපසකුමාරො පිතරි ආගතෙ පඨමං ගාථමාහ –

185. ‘‘අරඤ්ඤා ගාමමාගම්ම, කිංසීලං කිංවතං අහං;

පුරිසං තාත සෙවෙය්‍යං, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

තත්ථ අරඤ්ඤා ගාමමාගම්මාති තාත අහං ඉතො අරඤ්ඤතො මනුස්සපථං වසනත්ථාය ගතො වසනගාමං පත්වා කිං කරොමීති.

අථස්ස පිතා ඔවාදං දදන්තො තිස්සො ගාථා අභාසි –

186. ‘‘යො තං විස්සාසයෙ තාත, විස්සාසඤ්ච ඛමෙය්‍ය තෙ;

සුස්සූසී ච තිතික්ඛී ච, තං භජෙහි ඉතො ගතො.

187. ‘‘යස්ස කායෙන වාචාය, මනසා නත්ථි දුක්කටං;

උරසීව පතිට්ඨාය, තං භජෙහි ඉතො ගතො.

188. ‘‘හලිද්දිරාගං කපිචිත්තං, පුරිසං රාගවිරාගිනං;

තාදිසං තාත මා සෙවි, නිම්මනුස්සම්පි චෙ සියා’’ති.

තත්ථ යො තං විස්සාසයෙති යො පුරිසො තං විස්සාසෙය්‍ය න පරිසඞ්කෙය්‍ය. විස්සාසඤ්ච ඛමෙය්‍ය තෙති යො ච අත්තනි කයිරමානං තව විස්සාසං පත්තො නිරාසඞ්කො තං ඛමෙය්‍ය. සුස්සූසීති යො ච තව විස්සාසවචනං සොතුමිච්ඡති. තිතික්ඛීති යො ච තයා කතං අපරාධං ඛමති. තං භජෙහීති තං පුරිසං භජෙය්‍යාසි පයිරුපාසෙය්‍යාසි. උරසීව පතිට්ඨායාති යථා තස්ස උරසි පතිට්ඨාය වඩ්ඪිතො ඔරසපුත්තො ත්වම්පි තාදිසො උරසි පතිට්ඨිතපුත්තො විය හුත්වා එවරූපං පුරිසං භජෙය්‍යාසීති අත්ථො.

හලිද්දිරාගන්ති හලිද්දිරාගසදිසං අථිරචිත්තං. කපිචිත්තන්ති ලහුපරිවත්තිතාය මක්කටචිත්තං. රාගවිරාගිනන්ති මුහුත්තෙනෙව රජ්ජනවිරජ්ජනසභාවං. නිම්මනුස්සම්පි චෙ සියාති සචෙපි සකලං ජම්බුදීපතලං කායදුච්චරිතාදිවිරහිතස්ස මනුස්සස්ස අභාවෙන නිම්මනුස්සං සියා, තථාපි, තාත, තාදිසං ලහුචිත්තං මා සෙවි, සබ්බම්පි මනුස්සපථං විචිනිත්වා හෙට්ඨා වුත්තගුණසම්පන්නමෙව භජෙය්‍යාසීති අත්ථො.

තං සුත්වා තාපසකුමාරො ‘‘අහං, තාත, ඉමෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතං පුරිසං කත්ථ ලභිස්සාමි, න ගච්ඡාමි, තුම්හාකඤ්ඤෙව සන්තිකෙ වසිස්සාමී’’ති වත්වා නිවත්ති. අථස්ස පිතා කසිණපරිකම්මං ආචික්ඛි. උභොපි අපරිහීනජ්ඣානා බ්‍රහ්මලොකපරායණා අහෙසුං.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පුත්තො ච කුමාරිකා ච එතෙයෙව අහෙසුං, පිතා තාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අරඤ්ඤජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[349] 9. සන්ධිභෙදජාතකවණ්ණනා

නෙව ඉත්ථීසු සාමඤ්ඤන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පෙසුඤ්ඤසික්ඛාපදං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිං කිර සමයෙ සත්ථා ‘‘ඡබ්බග්ගියා භික්ඛූ පෙසුඤ්ඤං උපසංහරන්තී’’ති සුත්වා තෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං භණ්ඩනජාතානං කලහජාතානං විවාදාපන්නානං පෙසුඤ්ඤං උපසංහරථ, තෙන අනුප්පන්නානි චෙව භණ්ඩනානි උප්පජ්ජන්ති, උප්පන්නානි ච භිය්‍යොභාවාය සංවත්තන්තී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්ච’’න්ති වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ ගරහිත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, පිසුණා වාචා නාම තිඛිණසත්තිපහාරසදිසා, දළ්හො විස්සාසොපි තාය ඛිප්පං භිජ්ජති, තඤ්ච පන ගහෙත්වා අත්තනො මෙත්තිභින්දනකජනො සීහඋසභසදිසො හොතී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස පුත්තො හුත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං උග්ගහිතසිප්පො පිතු අච්චයෙන ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. තදා එකො ගොපාලකො අරඤ්ඤෙ ගොකුලෙසු ගාවො පටිජග්ගිත්වා ආගච්ඡන්තො එකං ගබ්භිනිං අසල්ලක්ඛෙත්වා පහාය ආගතො. තස්සා එකාය සීහියා සද්ධිං විස්සාසො උප්පජ්ජි. තා උභොපි දළ්හමිත්තා හුත්වා එකතො විචරන්ති. අපරභාගෙ ගාවී වච්ඡකං, සීහී සීහපොතකං විජායි. තෙ උභොපි ජනා කුලෙන ආගතමෙත්තියා දළ්හමිත්තා හුත්වා එකතො විචරන්ති. අථෙකො වනචරකො අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තෙසං විස්සාසං දිස්වා අරඤ්ඤෙ උප්පජ්ජනකභණ්ඩං ආදාය බාරාණසිං ගන්ත්වා රඤ්ඤො දත්වා ‘‘අපි තෙ, සම්ම, කිඤ්චි අරඤ්ඤෙ අච්ඡරියං දිට්ඨපුබ්බ’’න්ති රඤ්ඤා පුට්ඨො ‘‘දෙව, අඤ්ඤං කිඤ්චි න පස්සාමි, එකං පන සීහඤ්ච උසභඤ්ච අඤ්ඤමඤ්ඤං විස්සාසිකෙ එකතො විචරන්තෙ අද්දස’’න්ති ආහ. ‘‘එතෙසං තතියෙ උප්පන්නෙ භයං භවිස්සති, යදා තෙසං තතියං පස්සති, අථ මෙ ආචික්ඛෙය්‍යාසී’’ති. ‘‘සාධු, දෙවා’’ති.

වනචරකෙ පන බාරාණසිං ගතෙ එකො සිඞ්ගාලො සීහඤ්ච උසභඤ්ච උපට්ඨහි. වනචරකො අරඤ්ඤං ගන්ත්වා තං දිස්වා ‘‘තතියස්ස උප්පන්නභාවං රඤ්ඤො කථෙස්සාමී’’ති නගරං ගතො. සිඞ්ගාලො චින්තෙසි ‘‘මයා ඨපෙත්වා සීහමංසඤ්ච උසභමංසඤ්ච අඤ්ඤං අඛාදිතපුබ්බං නාම නත්ථි, ඉමෙ භින්දිත්වා ඉමෙසං මංසං ඛාදිස්සාමී’’ති. සො ‘‘අයං තං එවං වදති, අයං තං එවං වදතී’’ති උභොපි තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්දිත්වා න චිරස්සෙව කලහං කාරෙත්වා මරණාකාරප්පත්තෙ අකාසි. වනචරකොපි ගන්ත්වා රඤ්ඤො ‘‘තෙසං, දෙව, තතියො උප්පන්නො’’ති ආහ. ‘‘කො සො’’ති? ‘‘සිඞ්ගාලො, දෙවා’’ති. රාජා ‘‘සො උභො මිත්තෙ භින්දිත්වා මාරාපෙස්සති, මයං තෙසං මතකාලෙ සම්පාපුණිස්සාමා’’ති වත්වා රථං අභිරුය්හ වනචරකෙන මග්ගදෙසකෙන ගච්ඡන්තො තෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං කලහං කත්වා ජීවිතක්ඛයං පත්තෙසු සම්පාපුණි. සිඞ්ගාලො පන හට්ඨතුට්ඨො එකවාරං සීහස්ස මංසං ඛාදති, එකවාරං උසභස්ස මංසං ඛාදති. රාජා තෙ උභොපි ජීවිතක්ඛයප්පත්තෙ දිස්වා රථෙ ඨිතොව සාරථිනා සද්ධිං සල්ලපන්තො ඉමා ගාථා අභාසි –

189. ‘‘නෙව ඉත්ථීසු සාමඤ්ඤං, නාපි භක්ඛෙසු සාරථි;

අථස්ස සන්ධිභෙදස්ස, පස්ස යාව සුචින්තිතං.

190. ‘‘අසි තික්ඛොව මංසම්හි, පෙසුඤ්ඤං පරිවත්තති;

යත්ථූසභඤ්ච සීහඤ්ච, භක්ඛයන්ති මිගාධමා.

191. ‘‘ඉමං සො සයනං සෙති, යමිමං පස්සසි සාරථි;

යො වාචං සන්ධිභෙදස්ස, පිසුණස්ස නිබොධති.