5. පඤ්චකනිපාතො

1. මණිකුණ්ඩලවග්ගො

[351] 1. මණිකුණ්ඩලජාතකවණ්ණනා

ජීනො රථස්සං මණිකුණ්ඩලෙ චාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො අන්තෙපුරෙ සබ්බත්ථසාධකං පදුට්ඨාමච්චං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව. ඉධ පන බොධිසත්තො බාරාණසිරාජා අහොසි. පදුට්ඨාමච්චො කොසලරාජානං ආනෙත්වා කාසිරජ්ජං ගාහාපෙත්වා බාරාණසිරාජානං බන්ධාපෙත්වා බන්ධනාගාරෙ පක්ඛිපාපෙසි. රාජා ඣානං උප්පාදෙත්වා ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි, චොරරඤ්ඤො සරීරෙ ඩාහො උප්පජ්ජි. සො බාරාණසිරාජානං උපසඞ්කමිත්වා පඨමං ගාථමාහ –

1. ‘‘ජීනො රථස්සං මණිකුණ්ඩලෙ ච, පුත්තෙ ච දාරෙ ච තථෙව ජීනො;

සබ්බෙසු භොගෙසු අසෙසකෙසු, කස්මා න සන්තප්පසි සොකකාලෙ’’ති.

තත්ථ ජීනො රථස්සං මණිකුණ්ඩලෙ චාති මහාරාජ, ත්වං රථඤ්ච අස්සඤ්ච මණිකුණ්ඩලානි ච ජීනො, ‘‘ජීනො රථස්සෙ ච මණිකුණ්ඩලෙ චා’’තිපි පාඨො. අසෙසකෙසූති නිස්සෙසකෙසු.

තං සුත්වා බොධිසත්තො ඉමා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

2. ‘‘පුබ්බෙව මච්චං විජහන්ති භොගා, මච්චො වා තෙ පුබ්බතරං ජහාති;

අසස්සතා භොගිනො කාමකාමි, තස්මා න සොචාමහං සොකකාලෙ.

3. ‘‘උදෙති ආපූරති වෙති චන්දො, අත්ථං තපෙත්වාන පලෙති සූරියො;

විදිතා මයා සත්තුක ලොකධම්මා, තස්මා න සොචාමහං සොකකාලෙ’’ති.

තත්ථ පුබ්බෙව මච්චන්ති මච්චං වා භොගා පුබ්බෙව පඨමතරඤ්ඤෙව විජහන්ති, මච්චො වා තෙ භොගෙ පුබ්බතරං ජහාති. කාමකාමීති චොරරාජානං ආලපති. අම්භො, කාමෙ කාමයමාන කාමකාමි භොගිනො නාම ලොකෙ අසස්සතා, භොගෙසු වා නට්ඨෙසු ජීවමානාව අභොගිනො හොන්ති, භොගෙ වා පහාය සයං නස්සන්ති, තස්මා අහං මහාජනස්ස සොකකාලෙපි න සොචාමීති අත්ථො. විදිතා මයා සත්තුක ලොකධම්මාති චොරරාජානං ආලපති. අම්භො, සත්තුක, මයා ලාභො අලාභො යසො අයසොතිආදයො ලොකධම්මා විදිතා. යථෙව හි චන්දො උදෙති ච පූරති ච පුන ච ඛීයති, යථා ච සූරියො අන්ධකාරං විධමන්තො මහන්තං ආලොකං තපෙත්වාන පුන සායං අත්ථං පලෙති අත්ථං ගච්ඡති න දිස්සති, එවමෙව භොගා උප්පජ්ජන්ති ච නස්සන්ති ච, තත්ථ කිං සොකෙන, තස්මා න සොචාමීති අත්ථො.

එවං මහාසත්තො චොරරඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙත්වා ඉදානි තමෙව චොරං ගරහන්තො ආහ –

4. ‘‘අලසො ගිහී කාමභොගී න සාධු, අසඤ්ඤතො පබ්බජිතො න සාධු;

රාජා න සාධු අනිසම්මකාරී, යො පණ්ඩිතො කොධනො තං න සාධු.

5. ‘‘නිසම්ම ඛත්තියො කයිරා, නානිසම්ම දිසම්පති;

නිසම්මකාරිනො රාජ, යසො කිත්ති ච වඩ්ඪතී’’ති.

ඉමා පන ද්වෙ ගාථා හෙට්ඨා විත්ථාරිතායෙව. චොරරාජා බොධිසත්තං ඛමාපෙත්වා රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා අත්තනො ජනපදමෙව ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කොසලරාජා ආනන්දො අහොසි, බාරාණසිරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මණිකුණ්ඩලජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[352] 2. සුජාතජාතකවණ්ණනා

කිං නු සන්තරමානොවාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො මතපිතිකං කුටුම්බිකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර පිතරි මතෙ පරිදෙවමානො විචරති, සොකං විනොදෙතුං න සක්කොති. අථ සත්ථා තස්ස සොතාපත්තිඵලූපනිස්සයං දිස්වා සාවත්ථිං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාසමණං ආදාය තස්ස ගෙහං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසින්නො තං වන්දිත්වා නිසින්නං ‘‘කිං, උපාසක, සොචසී’’ති වත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘ආවුසො, පොරාණකපණ්ඩිතා පණ්ඩිතානං වචනං සුත්වා පිතරි කාලකතෙ න සොචිංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කුටුම්බිකගෙහෙ නිබ්බත්ති, ‘‘සුජාතකුමාරො’’තිස්ස නාමං කරිංසු. තස්ස වයප්පත්තස්ස පිතාමහො කාලමකාසි. අථස්ස පිතා පිතු කාලකිරියතො පට්ඨාය සොකසමප්පිතො ආළාහනං ගන්ත්වා ආළාහනතො අට්ඨීනි ආහරිත්වා අත්තනො ආරාමෙ මත්තිකාථූපං කත්වා තානි තත්ථ නිදහිත්වා ගතගතවෙලාය ථූපං පුප්ඵෙහි පූජෙත්වා චෙතියං ආවිජ්ඣන්තො පරිදෙවති, නෙව න්හායති න ලිම්පති න භුඤ්ජති න කම්මන්තෙ විචාරෙති. තං දිස්වා බොධිසත්තො ‘‘පිතා මෙ අය්‍යකස්ස මතකාලතො පට්ඨාය සොකාභිභූතො චරති, ඨපෙත්වා පන මං අඤ්ඤො එතං සඤ්ඤාපෙතුං න සක්කොති, එකෙන නං උපායෙන නිස්සොකං කරිස්සාමී’’ති බහිගාමෙ එකං මතගොණං දිස්වා තිණඤ්ච පානීයඤ්ච ආහරිත්වා තස්ස පුරතො ඨපෙත්වා ‘‘ඛාද, ඛාද, පිව, පිවා’’ති ආහ. ආගතාගතා නං දිස්වා ‘‘සම්ම සුජාත, කිං උම්මත්තකොසි, මතගොණස්ස තිණොදකං දෙසී’’ති වදන්ති. සො න කිඤ්චි පටිවදති. අථස්ස පිතු සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘පුත්තො තෙ උම්මත්තකො ජාතො, මතගොණස්ස තිණොදකං දෙතී’’ති ආහංසු. තං සුත්වා කුටුම්බිකස්ස පිතුසොකො අපගතො, පුත්තසොකො පතිට්ඨිතො. සො වෙගෙනාගන්ත්වා ‘‘නනු ත්වං, තාත සුජාත, පණ්ඩිතොසි, කිංකාරණා මතගොණස්ස තිණොදකං දෙසී’’ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

6. ‘‘කිං නු සන්තරමානොව, ලායිත්වා හරිතං තිණං;

ඛාද ඛාදාති ලපසි, ගතසත්තං ජරග්ගවං.

7. ‘‘න හි අන්නෙන පානෙන, මතො ගොණො සමුට්ඨහෙ;

ත්වඤ්ච තුච්ඡං විලපසි, යථා තං දුම්මතී තථා’’ති.

තත්ථ සන්තරමානොවාති තුරිතො විය හුත්වා. ලායිත්වාති ලුනිත්වා. ලපසීති විලපසි. ගතසත්තං ජරග්ගවන්ති විගතජීවිතං ජිණ්ණගොණං. යථා තන්ති එත්ථ තන්ති නිපාතමත්තං, යථා දුම්මති අප්පපඤ්ඤො විලපෙය්‍ය, තථා ත්වං තුච්ඡං විලපසීති.

තතො බොධිසත්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

8. ‘‘තථෙව තිට්ඨති සීසං, හත්ථපාදා ච වාලධි;

සොතා තථෙව තිට්ඨන්ති, මඤ්ඤෙ ගොණො සමුට්ඨහෙ.

9. ‘‘නෙවය්‍යකස්ස සීසඤ්ච, හත්ථපාදා ච දිස්සරෙ;

රුදං මත්තිකථූපස්මිං, නනු ත්වඤ්ඤෙව දුම්මතී’’ති.

තත්ථ තථෙවාති යථා පුබ්බෙ ඨිතං, තථෙව තිට්ඨති. මඤ්ඤෙති එතෙසං සීසාදීනං තථෙව ඨිතත්තා අයං ගොණො සමුට්ඨහෙය්‍යාති මඤ්ඤාමි. නෙවය්‍යකස්ස සීසඤ්චාති අය්‍යකස්ස පන සීසඤ්ච හත්ථපාදා ච න දිස්සන්ති. ‘‘පිට්ඨිපාදා න දිස්සරෙ’’තිපි පාඨො. නනු ත්වඤ්ඤෙව දුම්මතීති අහං තාව සීසාදීනි පස්සන්තො එවං කරොමි, ත්වං පන න කිඤ්චි පස්සසි, ඣාපිතට්ඨානතො අට්ඨීනි ආහරිත්වා මත්තිකාථූපං කත්වා පරිදෙවසි. ඉති මං පටිච්ච සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන නනු ත්වඤ්ඤෙව දුම්මති. භිජ්ජනධම්මා නාම සඞ්ඛාරා භිජ්ජන්ති, තත්ථ කා පරිදෙවනාති.

තං සුත්වා බොධිසත්තස්ස පිතා ‘‘මම පුත්තො පණ්ඩිතො ඉධලොකපරලොකකිච්චං ජානාති, මම සඤ්ඤාපනත්ථාය එතං කම්මං අකාසී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තාත සුජාතපණ්ඩිත, ‘සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා’ති මෙ ඤාතා, ඉතො පට්ඨාය න සොචිස්සාමි, පිතුසොකහරණකපුත්තෙන නාම තාදිසෙන භවිතබ්බ’’න්ති වත්වා පුත්තස්ස ථුතිං කරොන්තො ආහ –

10. ‘‘ආදිත්තං වත මං සන්තං, ඝතසිත්තංව පාවකං;

වාරිනා විය ඔසිඤ්චං, සබ්බං නිබ්බාපයෙ දරං.

11. ‘‘අබ්බහී වත මෙ සල්ලං, යමාසි හදයස්සිතං;

යො මෙ සොකපරෙතස්ස, පිතුසොකං අපානුදි.

12. ‘‘සොහං අබ්බූළ්හසල්ලොස්මි, වීතසොකො අනාවිලො;

න සොචාමි න රොදාමි, තව සුත්වාන මාණව.

13. ‘‘එවං කරොන්ති සප්පඤ්ඤා, යෙ හොන්ති අනුකම්පකා;

විනිවත්තෙන්ති සොකම්හා, සුජාතො පිතරං යථා’’ති.

තත්ථ නිබ්බාපයෙති නිබ්බාපයි. දරන්ති සොකදරථං. සුජාතො පිතරං යථාති යථා මම පුත්තො සුජාතො මං පිතරං සමානං අත්තනො සප්පඤ්ඤතාය සොකම්හා විනිවත්තයි, එවං අඤ්ඤෙපි සප්පඤ්ඤා සොකම්හා විනිවත්තයන්තීති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ කුටුම්බිකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා සුජාතො අහමෙව අහොසින්ති.

සුජාතජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[353] 3. වෙනසාඛජාතකවණ්ණනා

නයිදං නිච්චං භවිතබ්බන්ති ඉදං සත්ථා භග්ගෙසු සංසුමාරගිරං නිස්සාය භෙසකළාවනෙ විහරන්තො බොධිරාජකුමාරං ආරබ්භ කථෙසි. බොධිරාජකුමාරො නාම උදෙනස්ස රඤ්ඤො පුත්තො තස්මිං කාලෙ සංසුමාරගිරෙ වසන්තො එකං පරියොදාතසිප්පං වඩ්ඪකිං පක්කොසාපෙත්වා අඤ්ඤෙහි රාජූහි අසදිසං කත්වා කොකනදං නාම පාසාදං කාරාපෙසි. කාරාපෙත්වා ච පන ‘‘අයං වඩ්ඪකී අඤ්ඤස්සපි රඤ්ඤො එවරූපං පාසාදං කරෙය්‍යා’’ති මච්ඡරායන්තො තස්ස අක්ඛීනි උප්පාටාපෙසි. තෙනස්ස අක්ඛීනං උප්පාටිතභාවො භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටො ජාතො. තස්මා භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, බොධිරාජකුමාරො කිර තථාරූපස්ස වඩ්ඪකිනො අක්ඛීනි උප්පාටාපෙසි, අහො කක්ඛළො ඵරුසො සාහසිකො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස කක්ඛළො ඵරුසො සාහසිකොව. න කෙවලඤ්ච ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස ඛත්තියසහස්සානං අක්ඛීනි උප්පාටාපෙත්වා මාරෙත්වා තෙසං මංසෙන බලිකම්මං කාරෙසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තක්කසිලායං දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො අහොසි. ජම්බුදීපතලෙ ඛත්තියමාණවා බ්‍රාහ්මණමාණවා ච තස්සෙව සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හිංසු. බාරාණසිරඤ්ඤො පුත්තො බ්‍රහ්මදත්තකුමාරො නාම තස්ස සන්තිකෙ තයො වෙදෙ උග්ගණ්හි. සො පන පකතියාපි කක්ඛළො ඵරුසො සාහසිකො අහොසි. බොධිසත්තො අඞ්ගවිජ්ජාවසෙන තස්ස කක්ඛළඵරුසසාහසිකභාවං ඤත්වා ‘‘තාත, ත්වං කක්ඛළො ඵරුසො සාහසිකො, ඵරුසෙන නාම ලද්ධං ඉස්සරියං අචිරට්ඨිතිකං හොති, සො ඉස්සරියෙ විනට්ඨෙ භින්නනාවො විය සමුද්දෙ පතිට්ඨං න ලභති, තස්මා මා එවරූපො අහොසී’’ති තං ඔවදන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

14. ‘‘නයිදං නිච්චං භවිතබ්බං බ්‍රහ්මදත්ත, ඛෙමං සුභික්ඛං සුඛතා ච කායෙ;

අත්ථච්චයෙ මා අහු සම්පමූළ්හො, භින්නප්ලවො සාගරස්සෙව මජ්ඣෙ.

15. ‘‘යානි කරොති පුරිසො, තානි අත්තනි පස්සති;

කල්‍යාණකාරී කල්‍යාණං, පාපකාරී ච පාපකං;

යාදිසං වපතෙ බීජං, තාදිසං හරතෙ ඵල’’න්ති.

තත්ථ සුඛතා ච කායෙති තාත බ්‍රහ්මදත්ත, යදෙතං ඛෙමං වා සුභික්ඛං වා යා වා එසා සුඛතා කායෙ, ඉදං සබ්බං ඉමෙසං සත්තානං නිච්චං සබ්බකාලමෙව න භවති, ඉදං පන අනිච්චං හුත්වා අභාවධම්මං. අත්ථච්චයෙති සො ත්වං අනිච්චතාවසෙන ඉස්සරියෙ විගතෙ අත්තනො අත්ථස්ස අච්චයෙ යථා නාම භින්නප්ලවො භින්නනාවො මනුස්සො සාගරමජ්ඣෙ පතිට්ඨං අලභන්තො සම්පමූළ්හො හොති, එවං මා අහු සම්පමූළ්හො. තානි අත්තනි පස්සතීති තෙසං කම්මානං විපාකං වින්දන්තො තානි අත්තනි පස්සති නාම.

සො ආචරියං වන්දිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා පිතු සිප්පං දස්සෙත්වා ඔපරජ්ජෙ පතිට්ඨාය පිතු අච්චයෙන රජ්ජං පාපුණි. තස්ස පිඞ්ගියො නාම පුරොහිතො අහොසි කක්ඛළො ඵරුසො සාහසිකො. සො යසලොභෙන චින්තෙසි ‘‘යංනූනාහං ඉමිනා රඤ්ඤා සකලජම්බුදීපෙ සබ්බෙ රාජානො ගාහාපෙය්‍යං, එවමෙස එකරාජා භවිස්සති, අහම්පි එකපුරොහිතො භවිස්සාමී’’ති. සො තං රාජානං අත්තනො කථං ගාහාපෙසි. රාජා මහතියා සෙනාය නගරා නික්ඛමිත්වා එකස්ස රඤ්ඤො නගරං රුන්ධිත්වා තං රාජානං ගණ්හි. එතෙනුපායෙන සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං ගහෙත්වා රාජසහස්සපරිවුතො ‘‘තක්කසිලායං රජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’’ති අගමාසි. බොධිසත්තො නගරං පටිසඞ්ඛරිත්වා පරෙහි අප්පධංසියං අකාසි.

බාරාණසිරාජා ගඞ්ගානදීතීරෙ මහතො නිග්‍රොධරුක්ඛස්ස මූලෙ සාණිං පරික්ඛිපාපෙත්වා උපරි විතානං කාරාපෙත්වා සයනං පඤ්ඤපෙත්වා නිවාසං ගණ්හි. සො ජම්බුදීපතලෙ සහස්සරාජානො ගහෙත්වා යුජ්ඣමානොපි තක්කසිලං ගහෙතුං අසක්කොන්තො අත්තනො පුරොහිතං පුච්ඡි ‘‘ආචරිය, මයං එත්තකෙහි රාජූහි සද්ධිං ආගන්ත්වාපි තක්කසිලං ගහෙතුං න සක්කොම, කිං නු ඛො කාතබ්බ’’න්ති. ‘‘මහාරාජ, සහස්සරාජූනං අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා මාරෙත්වා කුච්ඡිං ඵාලෙත්වා පඤ්චමධුරමංසං ආදාය ඉමස්මිං නිග්‍රොධෙ අධිවත්ථාය දෙවතාය බලිකම්මං කත්වා අන්තවට්ටීහි රුක්ඛං පරික්ඛිපිත්වා ලොහිතපඤ්චඞ්ගුලිකානි කරොම, එවං නො ඛිප්පමෙව ජයො භවිස්සතී’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා අන්තොසාණියං මහාබලෙ මල්ලෙ ඨපෙත්වා එකමෙකං රාජානං පක්කොසාපෙත්වා නිප්පීළනෙන විසඤ්ඤං කාරෙත්වා අක්ඛීනි උප්පාටෙත්වා මාරෙත්වා මංසං ආදාය කළෙවරානි ගඞ්ගායං පවාහෙත්වා වුත්තප්පකාරං බලිකම්මං කාරෙත්වා බලිභෙරිං ආකොටාපෙත්වා යුද්ධාය ගතො.

අථස්ස අට්ටාලකතො එකො යක්ඛො ආගන්ත්වා දක්ඛිණක්ඛිං උප්පාටෙත්වා අගමාසි, අථස්ස මහතී වෙදනා උප්පජ්ජි. සො වෙදනාප්පත්තො ආගන්ත්වා නිග්‍රොධරුක්ඛමූලෙ පඤ්ඤත්තාසනෙ උත්තානකො නිපජ්ජි. තස්මිං ඛණෙ එකො ගිජ්ඣො එකං තිඛිණකොටිකං අට්ඨිං ගහෙත්වා රුක්ඛග්ගෙ නිසින්නො මංසං ඛාදිත්වා අට්ඨිං විස්සජ්ජෙසි, අට්ඨිකොටි ආගන්ත්වා රඤ්ඤො වාමක්ඛිම්හි අයසූලං විය පතිත්වා අක්ඛිං භින්දි. තස්මිං ඛණෙ බොධිසත්තස්ස වචනං සල්ලක්ඛෙසි. සො ‘‘අම්හාකං ආචරියො ‘ඉමෙ සත්තා බීජානුරූපං ඵලං විය කම්මානුරූපං විපාකං අනුභොන්තී’ති කථෙන්තො ඉදං දිස්වා කථෙසි මඤ්ඤෙ’’ති වත්වා විලපන්තො ද්වෙ ගාථා අභාසි –

16. ‘‘ඉදං තදාචරියවචො, පාරාසරියො යදබ්‍රවි;

‘මා සු ත්වං අකරි පාපං, යං ත්වං පච්ඡා කතං තපෙ’.

17. ‘‘අයමෙව සො පිඞ්ගිය වෙනසාඛො, යම්හි ඝාතයිං ඛත්තියානං සහස්සං;

අලඞ්කතෙ චන්දනසාරානුලිත්තෙ, තමෙව දුක්ඛං පච්චාගතං මම’’න්ති.

තත්ථ ඉදං තදාචරියවචොති ඉදං තං ආචරියස්ස වචනං. පාරාසරියොති තං ගොත්තෙන කිත්තෙති. පච්ඡා කතන්ති යං පාපං තයා කතං, පච්ඡා තං තපෙය්‍ය කිලමෙය්‍ය, තං මා කරීති ඔවාදං අදාසි, අහං පනස්ස වචනං න කරින්ති. අයමෙවාති නිග්‍රොධරුක්ඛං දස්සෙන්තො විලපති. වෙනසාඛොති පත්ථටසාඛො. යම්හි ඝාතයින්ති යම්හි රුක්ඛෙ ඛත්තියසහස්සං මාරෙසිං. අලඞ්කතෙ චන්දනසාරානුලිත්තෙති රාජාලඞ්කාරෙහි අලඞ්කතෙ ලොහිතචන්දනසාරානුලිත්තෙ තෙ ඛත්තියෙ යත්ථාහං ඝාතෙසිං, අයමෙව සො රුක්ඛො ඉදානි මය්හං කිඤ්චි පරිත්තාණං කාතුං න සක්කොතීති දීපෙති. තමෙව දුක්ඛන්ති යං මයා පරෙසං අක්ඛිඋප්පාටනදුක්ඛං කතං, ඉදං මෙ තථෙව පටිආගතං, ඉදානි නො ආචරියස්ස වචනං මත්ථකං පත්තන්ති පරිදෙවති.

සො එවං පරිදෙවමානො අග්ගමහෙසිං අනුස්සරිත්වා –

18. ‘‘සාමා ච ඛො චන්දනලිත්තගත්තා, ලට්ඨීව සොභඤ්ජනකස්ස උග්ගතා;

අදිස්වා කාලං කරිස්සාමි උබ්බරිං, තං මෙ ඉතො දුක්ඛතරං භවිස්සතී’’ති. –

ගාථමාහ –

තස්සත්ථො – මම භරියා සුවණ්ණසාමා උබ්බරී යථා නාම සිග්ගුරුක්ඛස්ස උජු උග්ගතා සාඛා මන්දමාලුතෙරිතා කම්පමානා සොභති, එවං ඉත්ථිවිලාසං කුරුමානා සොභති, තමහං ඉදානි අක්ඛීනං භින්නත්තා උබ්බරිං අදිස්වාව කාලං කරිස්සාමි, තං මෙ තස්සා අදස්සනං ඉතො මරණදුක්ඛතොපි දුක්ඛතරං භවිස්සතීති.

සො එවං විලපන්තොව මරිත්වා නිරයෙ නිබ්බත්ති. න නං ඉස්සරියලුද්ධො පුරොහිතො පරිත්තාණං කාතුං සක්ඛි, න අත්තනො ඉස්සරියං. තස්මිං මතමත්තෙයෙව බලකායො භිජ්ජිත්වා පලායි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බාරාණසිරාජා බොධිරාජකුමාරො අහොසි, පිඞ්ගියො දෙවදත්තො, දිසාපාමොක්ඛාචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වෙනසාඛජාතකවණ්ණනා තතියා.

[354] 4. උරගජාතකවණ්ණනා

උරගොව තචං ජිණ්ණන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො මතපුත්තකං කුටුම්බිකං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු පන මතභරියමතපිතිකවත්ථුසදිසමෙව. ඉධාපි තථෙව සත්ථා තස්ස නිවෙසනං ගන්ත්වා තං ආගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසින්නං ‘‘කිං, ආවුසො, සොචසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ, පුත්තස්ස මෙ මතකාලතො පට්ඨාය සොචාමී’’ති වුත්තෙ ‘‘ආවුසො, භිජ්ජනධම්මං නාම භිජ්ජති, නස්සනධම්මං නාම නස්සති, තඤ්ච ඛො න එකස්මිංයෙව කුලෙ, නාපි එකස්මිඤ්ඤෙව ගාමෙ, අථ ඛො අපරිමාණෙසු චක්කවාළෙසු තීසු භවෙසු අමරණධම්මො නාම නත්ථි, තබ්භාවෙනෙව ඨාතුං සමත්ථො එකසඞ්ඛාරොපි සස්සතො නාම නත්ථි, සබ්බෙ සත්තා මරණධම්මා, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා භිජ්ජනධම්මා, පොරාණකපණ්ඩිතාපි පුත්තෙ මතෙ ‘මරණධම්මං මතං, නස්සනධම්මං නට්ඨ’න්ති න සොචිංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසියං ද්වාරගාමකෙ බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා කසිකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙසි. තස්ස පුත්තො ච ධීතා චාති ද්වෙ දාරකා අහෙසුං. සො පුත්තස්ස වයප්පත්තස්ස සමානකුලතො කුමාරිකං ආහරිත්වා අදාසි, ඉති තෙ දාසියා සද්ධිං ඡ ජනා අහෙසුං – බොධිසත්තො, භරියා, පුත්තො, ධීතා, සුණිසා, දාසීති. තෙ සමග්ගා සම්මොදමානා පියසංවාසා අහෙසුං. බොධිසත්තො සෙසානං පඤ්චන්නං එවං ඔවාදං දෙති ‘‘තුම්හෙ යථාලද්ධනියාමෙනෙව දානං දෙථ, සීලං රක්ඛථ, උපොසථකම්මං කරොථ, මරණස්සතිං භාවෙථ, තුම්හාකං මරණභාවං සල්ලක්ඛෙථ, ඉමෙසඤ්හි සත්තානං මරණං ධුවං, ජීවිතං අද්ධුවං, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා ඛයවයධම්මිනොව, රත්තිඤ්ච දිවා ච අප්පමත්තා හොථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති ඔවාදං සම්පටිච්ඡිත්වා අප්පමත්තා මරණස්සතිං භාවෙන්ති.

අථෙකදිවසං බොධිසත්තො පුත්තෙන සද්ධිං ඛෙත්තං ගන්ත්වා කසති. පුත්තො කචවරං සඞ්කඩ්ඪිත්වා ඣාපෙති. තස්සාවිදූරෙ එකස්මිං වම්මිකෙ ආසීවිසො අත්ථි. ධූමො තස්ස අක්ඛීනි පහරි. සො කුද්ධො නික්ඛමිත්වා ‘‘ඉමං නිස්සාය මය්හං භය’’න්ති චතස්සො දාඨා නිමුජ්ජාපෙන්තො තං ඩංසි, සො පරිවත්තිත්වා පතිතො. බොධිසත්තො පරිවත්තිත්වා තං පතිතං දිස්වා ගොණෙ ඨපෙත්වා ගන්ත්වා තස්ස මතභාවං ඤත්වා තං උක්ඛිපිත්වා එකස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිපජ්ජාපෙත්වා පාරුපිත්වා නෙව රොදි න පරිදෙවි – ‘‘භිජ්ජනධම්මං පන භින්නං, මරණධම්මං මතං, සබ්බෙ සඞ්ඛාරා අනිච්චා මරණනිප්ඵත්තිකා’’ති අනිච්චභාවමෙව සල්ලක්ඛෙත්වා කසි. සො ඛෙත්තසමීපෙන ගච්ඡන්තං එකං පටිවිස්සකං පුරිසං දිස්වා ‘‘තාත, ගෙහං ගච්ඡසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආමා’’ති වුත්තෙ තෙන හි අම්හාකම්පි ඝරං ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණිං වදෙය්‍යාසි ‘‘අජ්ජ කිර පුබ්බෙ විය ද්වින්නං භත්තං අනාහරිත්වා එකස්සෙවාහාරං ආහරෙය්‍යාථ, පුබ්බෙ ච එකිකාව දාසී ආහාරං ආහරති, අජ්ජ පන චත්තාරොපි ජනා සුද්ධවත්ථනිවත්ථා ගන්ධපුප්ඵහත්ථා ආගච්ඡෙය්‍යාථා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති ගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණියා තථෙව කථෙසි. කෙන තෙ, තාත, ඉමං සාසනං දින්නන්ති. බ්‍රාහ්මණෙන, අය්‍යෙති. සා ‘‘පුත්තො මෙ මතො’’ති අඤ්ඤාසි, කම්පනමත්තම්පිස්සා නාහොසි. එවං සුභාවිතචිත්තා සුද්ධවත්ථනිවත්ථා ගන්ධපුප්ඵහත්ථා දාසිං පන ආහාරං ආහරාපෙත්වා සෙසෙහි සද්ධිං ඛෙත්තං අගමාසි. එකස්සපි රොදිතං වා පරිදෙවිතං වා නාහොසි.

බොධිසත්තො පුත්තස්ස නිපන්නඡායායමෙව නිසීදිත්වා භුඤ්ජි. භුත්තාවසානෙ සබ්බෙපි දාරූනි උද්ධරිත්වා තං චිතකං ආරොපෙත්වා ගන්ධපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා ඣාපෙසුං. එකස්ස ච එකබින්දුපි අස්සු නාහොසි, සබ්බෙපි සුභාවිතමරණස්සතිනො හොන්ති. තෙසං සීලතෙජෙන සක්කස්ස ආසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ‘‘කො නු ඛො මං ඨානා චාවෙතුකාමො’’ති උපධාරෙන්තො තෙසං ගුණතෙජෙන උණ්හභාවං ඤත්වා පසන්නමානසො හුත්වා ‘‘මයා එතෙසං සන්තිකං ගන්ත්වා සීහනාදං නදාපෙත්වා සීහනාදපරියොසානෙ එතෙසං නිවෙසනං සත්තරතනපරිපුණ්ණං කත්වා ආගන්තුං වට්ටතී’’ති වෙගෙන තත්ථ ගන්ත්වා ආළාහනපස්සෙ ඨිතො ‘‘තාත, කිං කරොථා’’ති ආහ. ‘‘එකං මනුස්සං ඣාපෙම, සාමී’’ති. ‘‘න තුම්හෙ මනුස්සං ඣාපෙස්සථ, එකං පන මිගං මාරෙත්වා පචථ මඤ්ඤෙ’’ති. ‘‘නත්ථෙතං සාමි, මනුස්සමෙව ඣාපෙමා’’ති. ‘‘තෙන හි වෙරිමනුස්සො වො භවිස්සතී’’ති. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘ඔරසපුත්තො නො සාමි, න වෙරිකො’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි වො අප්පියපුත්තො භවිස්සතී’’ති? ‘‘අතිවිය පියපුත්තො, සාමී’’ති. ‘‘අථ කස්මා න රොදසී’’ති? සො අරොදනකාරණං කථෙන්තො පඨමං ගාථමාහ –

19. ‘‘උරගොව තචං ජිණ්ණං, හිත්වා ගච්ඡති සං තනුං;

එවං සරීරෙ නිබ්භොගෙ, පෙතෙ කාලකතෙ සති.

20. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;

තස්මා එතං න සොචාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති.

තත්ථ සං තනුන්ති අත්තනො සරීරං. නිබ්භොගෙති ජීවිතින්ද්‍රියස්ස අභාවෙන භොගරහිතෙ. පෙතෙති පරලොකං පටිගතෙ. කාලකතෙති කතකාලෙ, මතෙති අත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – සාමි, මම පුත්තො යථා නාම උරගො ජිණ්ණතචං නිච්ඡින්දිත්වා අනොලොකෙත්වා අනපෙක්ඛො ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡෙය්‍ය, එවං අත්තනො සරීරං ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡති, තස්ස ජීවිතින්ද්‍රියරහිතෙ සරීරෙ එවං නිබ්භොගෙ තස්මිඤ්ච මෙ පුත්තෙ පෙතෙ පුන පටිගතෙ මරණකාලං කත්වා ඨිතෙ සති කො කාරුඤ්ඤෙන වා පරිදෙවෙන වා අත්ථො. අයඤ්හි යථා සූලෙහි විජ්ඣිත්වා ඩය්හමානො සුඛදුක්ඛං න ජානාති, එවං ඤාතීනං පරිදෙවිතම්පි න ජානාති, තෙන කාරණෙනාහං එතං න සොචාමි. යා තස්ස අත්තනො ගති, තං සො ගතොති.

සක්කො බොධිසත්තස්ස වචනං සුත්වා බ්‍රාහ්මණිං පුච්ඡි ‘‘අම්ම, තුය්හං සො කිං හොතී’’ති? ‘‘දස මාසෙ කුච්ඡිනා පරිහරිත්වා ථඤ්ඤං පායෙත්වා හත්ථපාදෙ සණ්ඨපෙත්වා වඩ්ඪිතපුත්තො මෙ, සාමී’’ති. ‘‘අම්ම, පිතා තාව පුරිසභාවෙන මා රොදතු, මාතු හදයං පන මුදුකං හොති, ත්වං කස්මා න රොදසී’’ති? සා අරොදනකාරණං කථෙන්තී –

21. ‘‘අනව්හිතො තතො ආගා, අනනුඤ්ඤාතො ඉතො ගතො;

යථාගතො තථා ගතො, තත්ථ කා පරිදෙවනා.

22. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;

තස්මා එතං න සොචාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ –

තත්ථ අනව්හිතොති අයං තාත මයා පරලොකතො අනව්හිතො අයාචිතො. ආගාති අම්හාකං ගෙහං ආගතො. ඉතොති ඉතො මනුස්සලොකතො ගච්ඡන්තොපි මයා අනනුඤ්ඤාතොව ගතො. යථාගතොති ආගච්ඡන්තොපි යථා අත්තනොව රුචියා ආගතො, ගච්ඡන්තොපි තථෙව ගතො. තත්ථාති තස්මිං තස්ස ඉතො ගමනෙ කා පරිදෙවනා. ඩය්හමානොති ගාථා වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බා.

සක්කො බ්‍රාහ්මණියා කථං සුත්වා තස්ස භගිනිං පුච්ඡි ‘‘අම්ම, තුය්හං සො කිං හොතී’’ති? ‘‘භාතා මෙ, සාමී’’ති. ‘‘අම්ම, භගිනියො නාම භාතූසු සිනෙහා හොන්ති, ත්වං කස්මා න රොදසී’’ති? සා අරොදනකාරණං කථෙන්තී –

23. ‘‘සචෙ රොදෙ කිසා අස්සං, තස්සා මෙ කිං ඵලං සියා;

ඤාතිමිත්තසුහජ්ජානං, භිය්‍යො නො අරතී සියා.

24. ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;

තස්මා එතං න සොචාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ –

තත්ථ සචෙති යදි අහං භාතරි මතෙ රොදෙය්‍යං, කිසසරීරා අස්සං. භාතු පන මෙ තප්පච්චයා වුඩ්ඪි නාම නත්ථීති දස්සෙති. තස්සා මෙති තස්සා මය්හං රොදන්තියා කිං ඵලං කො ආනිසංසො භවෙය්‍ය. මය්හං අවුද්ධි පන පඤ්ඤායතීති දීපෙති. ඤාතිමිත්තසුහජ්ජානන්ති ඤාතිමිත්තසුහදානං. අයමෙව වා පාඨො. භිය්‍යො නොති යෙ අම්හාකං ඤාතී ච මිත්තා ච සුහදයා ච, තෙසං අධිකතරා අරති සියා.

සක්කො භගිනියා කථං සුත්වා භරියං පුච්ඡි ‘‘අම්ම, තුය්හං සො කිං හොතී’’ති? ‘‘පති මෙ, සාමී’’ති. ‘‘ඉත්ථියො නාම පතිම්හි මතෙ විධවා හොන්ති අනාථා, ත්වං කස්මා න රොදසී’’ති. සාපිස්ස අරොදනකාරණං කථෙන්තී –

25. ‘‘යථාපි දාරකො චන්දං, ගච්ඡන්තමනුරොදති;

එවංසම්පදමෙවෙතං, යො පෙතමනුසොචති.

26. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;

තස්මා එතං න සොචාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ –

තස්සත්ථො – යථා නාම යත්ථ කත්ථචි යුත්තායුත්තං ලබ්භනීයාලබ්භනීයං අජානන්තො බාලදාරකො මාතු උච්ඡඞ්ගෙ නිසින්නො පුණ්ණමාසියං පුණ්ණං චන්දං ආකාසෙ ගච්ඡන්තං දිස්වා ‘‘අම්ම, චන්දං මෙ දෙහි, අම්ම, චන්දං මෙ දෙහී’’ති පුනප්පුනං රොදති, එවංසම්පදමෙවෙතං, එවංනිප්ඵත්තිකමෙව එතං තස්ස රුණ්ණං හොති, යො පෙතං කාලකතං අනුසොචති. ඉතොපි ච බාලතරං. කිංකාරණා? සො හි විජ්ජමානචන්දං අනුරොදති, මය්හං පන පති මතො එතරහි අවිජ්ජමානො සූලෙහි විජ්ඣිත්වා ඩය්හමානොපි න කිඤ්චි ජානාතීති.

සක්කො භරියාය වචනං සුත්වා දාසිං පුච්ඡි ‘‘අම්ම, තුය්හං සො කිං හොතී’’ති? ‘‘අය්‍යො මෙ, සාමී’’ති. ‘‘නනු ත්වං ඉමිනා පීළෙත්වා පොථෙත්වා පරිභුත්තා භවිස්සසි, තස්මා ‘‘සුමුත්තා අහ’’න්ති න රොදසී’’ති. ‘සාමි, මා එවං අවච, න එතං එතස්ස අනුච්ඡවිකං, ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පන්නො මෙ අය්‍යපුත්තො, උරෙ සංවඩ්ඪිතපුත්තො විය අහොසී’ති. ‘‘අථ කස්මා න රොදසී’’ති? සාපිස්ස අරොදනකාරණං කථෙන්තී –

27. ‘‘යථාපි උදකකුම්භො, භින්නො අප්පටිසන්ධියො;

එවංසම්පදමෙවෙතං, යො පෙතමනුසොචති.

28. ‘‘ඩය්හමානො න ජානාති, ඤාතීනං පරිදෙවිතං;

තස්මා එතං න සොචාමි, ගතො සො තස්ස යා ගතී’’ති. – ගාථාද්වයමාහ –

තස්සත්ථො – යථා නාම උදකකුම්භො උක්ඛිපියමානො පතිත්වා සත්තධා භින්නො පුන තානි කපාලානි පටිපාටියා ඨපෙත්වා සංවිදහිත්වා පටිපාකතිකං කාතුං න සක්කොති, යො පෙතමනුසොචති, තස්සපි එතමනුසොචනං එවංනිප්ඵත්තිකමෙව හොති, මතස්ස පුන ජීවාපෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ඉද්ධිමතො වා ඉද්ධානුභාවෙන භින්නං කුම්භං සංවිදහිත්වා උදකස්ස පූරෙතුං සක්කා භවෙය්‍ය, කාලකතො පන ඉද්ධිබලෙනාපි න සක්කා පටිපාකතිතං කාතුන්ති. ඉතරා ගාථා වුත්තත්ථායෙව.

සක්කො සබ්බෙසං ධම්මකථං සුත්වා පසීදිත්වා ‘‘තුම්හෙහි අප්පමත්තෙහි මරණස්සති භාවිතා, තුම්හෙ ඉතො පට්ඨාය සහත්ථෙන කම්මං මා කරිත්ථ, අහං, සක්කො දෙවරාජා, අහං වො ගෙහෙ සත්ත රතනානි අපරිමාණානි කරිස්සාමි, තුම්හෙ දානං දෙථ, සීලං රක්ඛථ, උපොසථකම්මං කරොථ, අප්පමත්තා හොථා’’ති තෙසං ඔවාදං දත්වා ගෙහං අපරිමිතධනං කත්වා පක්කාමි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ කුටුම්බිකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා දාසී ඛුජ්ජුත්තරා අහොසි, ධීතා උප්පලවණ්ණා, පුත්තො රාහුලො, මාතා ඛෙමා, බ්‍රාහ්මණො පන අහමෙව අහොසින්ති.

උරගජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[355] 5. ඝටජාතකවණ්ණනා

අඤ්ඤෙ සොචන්ති රොදන්තීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො එකං අමච්චං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා කථිතසදිසමෙව. ඉධ පන රාජා අත්තනො උපකාරස්ස අමච්චස්ස මහන්තං යසං දත්වා පරිභෙදකානං කථං ගහෙත්වා තං බන්ධාපෙත්වා බන්ධනාගාරෙ පවෙසෙසි. සො තත්ථ නිසින්නොව සොතාපත්තිමග්ගං නිබ්බත්තෙසි. රාජා තස්ස ගුණං සල්ලක්ඛෙත්වා මොචාපෙසි. සො ගන්ධමාලං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදි. අථ නං සත්ථා ‘‘අනත්ථො කිර තෙ උප්පන්නො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ, අනත්ථෙන පන මෙ අත්ථො ආගතො, සොතාපත්තිමග්ගො නිබ්බත්තො’’ති වුත්තෙ ‘‘න ඛො, උපාසක, ත්වඤ්ඤෙව අනත්ථෙන අත්ථං ආහරි, පොරාණකපණ්ඩිතාපි ආහරිංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්ති, ‘‘ඝටකුමාරො’’තිස්ස නාමං කරිංසු. සො අපරෙන සමයෙන තක්කසිලායං උග්ගහිතසිප්පො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. තස්ස අන්තෙපුරෙ එකො අමච්චො දුබ්භි. සො තං පච්චක්ඛතො ඤත්වා රට්ඨා පබ්බාජෙසි. තදා සාවත්ථියං ධඞ්කරාජා නාම රජ්ජං කාරෙසි. සො තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තං උපට්ඨහිත්වා හෙට්ඨා වුත්තනයෙන අත්තනො වචනං ගාහාපෙත්වා බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හාපෙසි. සොපි රජ්ජං ගහෙත්වා බොධිසත්තං සඞ්ඛලිකාහි බන්ධාපෙත්වා බන්ධනාගාරං පවෙසෙසි. බොධිසත්තො ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි, ධඞ්කස්ස සරීරෙ ඩාහො උප්පජ්ජි. සො ගන්ත්වා බොධිසත්තස්ස සුවණ්ණාදාසඵුල්ලපදුමසස්සිරිකං මුඛං දිස්වා බොධිසත්තං පුච්ඡන්තො පඨමං ගාථමාහ –

29. ‘‘අඤ්ඤෙ සොචන්ති රොදන්ති, අඤ්ඤෙ අස්සුමුඛා ජනා;

පසන්නමුඛවණ්ණොසි, කස්මා ඝට න සොචසී’’ති.

තත්ථ අඤ්ඤෙති තං ඨපෙත්වා සෙසමනුස්සා.

අථස්ස බොධිසත්තො අසොචනකාරණං කථෙන්තො චතස්සො ගාථා අභාසි –

30. ‘‘නාබ්භතීතහරො සොකො, නානාගතසුඛාවහො;

තස්මා ධඞ්ක න සොචාමි, නත්ථි සොකෙ දුතීයතා.

31. ‘‘සොචං පණ්ඩු කිසො හොති, භත්තඤ්චස්ස න රුච්චති;

අමිත්තා සුමනා හොන්ති, සල්ලවිද්ධස්ස රුප්පතො.

32. ‘‘ගාමෙ වා යදි වාරඤ්ඤෙ, නින්නෙ වා යදි වා ථලෙ;

ඨිතං මං නාගමිස්සති, එවං දිට්ඨපදො අහං.

33. ‘‘යස්සත්තා නාලමෙකොව, සබ්බකාමරසාහරො;

සබ්බාපි පථවී තස්ස, න සුඛං ආවහිස්සතී’’ති.

තත්ථ නාබ්භතීතහරොති නාබ්භතීතාහාරො, අයමෙව වා පාඨො. සොකො නාම අබ්භතීතං අතික්කන්තං නිරුද්ධං අත්ථඞ්ගතං පුන නාහරති. දුතීයතාති සහායතා. අතීතාහරණෙන වා අනාගතාහරණෙන වා සොකො නාම කස්සචි සහායො න හොති, තෙනාපි කාරණෙනාහං න සොචාමීති වදති. සොචන්ති සොචන්තො. සල්ලවිද්ධස්ස රුප්පතොති සොකසල්ලෙන විද්ධස්ස තෙනෙව ඝට්ටියමානස්ස ‘‘දිට්ඨා වත නො පච්චාමිත්තස්ස පිට්ඨී’’ති අමිත්තා සුමනා හොන්තීති අත්ථො.

ඨිතං මං නාගමිස්සතීති සම්ම ධඞ්කරාජ, එතෙසු ගාමාදීසු යත්ථ කත්ථචි ඨිතං මං පණ්ඩුකිසභාවාදිකං සොකමූලකං බ්‍යසනං න ආගමිස්සති. එවං දිට්ඨපදොති යථා තං බ්‍යසනං නාගච්ඡති, එවං මයා ඣානපදං දිට්ඨං. ‘‘අට්ඨලොකධම්මපද’’න්තිපි වදන්තියෙව. පාළියං පන ‘‘න මත්තං නාගමිස්සතී’’ති ලිඛිතං, තං අට්ඨකථායං නත්ථි. පරියොසානගාථාය ඉච්ඡිතපත්ථිතත්ථෙන ඣානසුඛසඞ්ඛාතං සබ්බකාමරසං ආහරතීති සබ්බකාමරසාහරො. ඉදං වුත්තං හොති – යස්ස රඤ්ඤො පහාය අඤ්ඤසහායෙ අත්තාව එකො සබ්බකාමරසාහරො නාලං, සබ්බං ඣානසුඛසඞ්ඛාතං කාමරසං ආහරිතුං අසමත්ථො, තස්ස රඤ්ඤො සබ්බාපි පථවී න සුඛං ආවහිස්සති. කාමාතුරස්ස හි සුඛං නාම නත්ථි, යො පන කිලෙසදරථරහිතං ඣානසුඛං ආහරිතුං සමත්ථො, සො රාජා සුඛී හොතීති. යො පනෙතාය ගාථාය ‘‘යස්සත්ථා නාලමෙකො’’තිපි පාඨො, තස්සත්ථො න දිස්සති.

ඉති ධඞ්කො ඉමා චතස්සො ගාථා සුත්වා බොධිසත්තං ඛමාපෙත්වා රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා පක්කාමි. බොධිසත්තොපි රජ්ජං අමච්චානං පටිනිය්‍යාදෙත්වා හිමවන්තපදෙසං ගන්ත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ධඞ්කරාජා ආනන්දො අහොසි, ඝටරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ඝටජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[356] 6. කොරණ්ඩියජාතකවණ්ණනා

එකො අරඤ්ඤෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ධම්මසෙනාපතිං ආරබ්භ කථෙසි. ථෙරො කිර ආගතාගතානං දුස්සීලානං මිගලුද්දකමච්ඡබන්ධාදීනං දිට්ඨදිට්ඨානඤ්ඤෙව ‘‘සීලං ගණ්හථ, සීලං ගණ්හථා’’ති සීලං දෙති. තෙ ථෙරෙ ගරුභාවෙන තස්ස කථං භින්දිතුං අසක්කොන්තා සීලං ගණ්හන්ති, ගහෙත්වා ච පන න රක්ඛන්ති, අත්තනො අත්තනො කම්මමෙව කරොන්ති. ථෙරො සද්ධිවිහාරිකෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘ආවුසො, ඉමෙ මනුස්සා මම සන්තිකෙ සීලං ගණ්හිංසු, ගණ්හිත්වා ච පන න රක්ඛන්තී’’ති ආහ. ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ එතෙසං අරුචියා සීලං දෙථ, එතෙ තුම්හාකං කථං භින්දිතුං අසක්කොන්තා ගණ්හන්ති, තුම්හෙ ඉතො පට්ඨාය එවරූපානං සීලං මා අදත්ථා’’ති. ථෙරො අනත්තමනො අහොසි. තං පවත්තිං සුත්වා භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, සාරිපුත්තත්ථෙරො කිර දිට්ඨදිට්ඨානඤ්ඤෙව සීලං දෙතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස දිට්ඨදිට්ඨානං අයාචන්තානඤ්ඤෙව සීලං දෙතී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො කොරණ්ඩියො නාම අහොසි. තදා සො ආචරියො දිට්ඨදිට්ඨානං කෙවට්ටාදීනං අයාචන්තානඤ්ඤෙව ‘‘සීලං ගණ්හථ, සීලං ගණ්හථා’’ති සීලං දෙති. තෙ ගහෙත්වාපි න රක්ඛන්ති ආචරියො තමත්ථං අන්තෙවාසිකානං ආරොචෙසි. අන්තෙවාසිකා ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙ එතෙසං අරුචියා සීලං දෙථ, තස්මා භින්දන්ති, ඉතො දානි පට්ඨාය යාචන්තානඤ්ඤෙව දදෙය්‍යාථ, මා අයාචන්තාන’’න්ති වදිංසු. සො විප්පටිසාරී අහොසි, එවං සන්තෙපි දිට්ඨදිට්ඨානං සීලං දෙතියෙව.

අථෙකදිවසං එකස්මා ගාමා මනුස්සා ආගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණවාචනකත්ථාය ආචරියං නිමන්තයිංසු. සො කොරණ්ඩියමාණවං පක්කොසිත්වා ‘‘තාත, අහං න ගච්ඡාමි, ත්වං ඉමෙ පඤ්චසතෙ මාණවෙ ගහෙත්වා තත්ථ ගන්ත්වා වාචනකානි සම්පටිච්ඡිත්වා අම්හාකං දින්නකොට්ඨාසං ආහරා’’ති පෙසෙසි. සො ගන්ත්වා පටිනිවත්තන්තො අන්තරාමග්ගෙ එකං කන්දරං දිස්වා චින්තෙසි ‘‘අම්හාකං ආචරියො දිට්ඨදිට්ඨානං අයාචන්තානඤ්ඤෙව සීලං දෙති, ඉතො දානි පට්ඨාය යථා යාචන්තානඤ්ඤෙව දෙති, තථා නං කරිස්සාමී’’ති. සො තෙසු මාණවෙසු සුඛනිසින්නෙසු උට්ඨාය මහන්තං මහන්තං සෙලං උක්ඛිපිත්වා කන්දරායං ඛිපි, පුනප්පුනං ඛිපියෙව. අථ නං තෙ මාණවා උට්ඨාය ‘‘ආචරිය, කිං කරොසී’’ති ආහංසු. සො න කිඤ්චි කථෙසි, තෙ වෙගෙන ගන්ත්වා ආචරියස්ස ආරොචෙසුං. ආචරියො ආගන්ත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –

34. ‘‘එකො අරඤ්ඤෙ ගිරිකන්දරායං, පග්ගය්හ පග්ගය්හ සිලං පවෙච්ඡසි;

පුනප්පුනං සන්තරමානරූපො, කොරණ්ඩිය කො නු තව යිධත්ථො’’ති.

තත්ථ කො නු තව යිධත්ථොති කො නු තව ඉධ කන්දරායං සිලාඛිපනෙන අත්ථො.

සො තස්ස වචනං සුත්වා ආචරියං පබොධෙතුකාමො දුතියං ගාථමාහ –

35. ‘‘අහඤ්හිමං සාගරසෙවිතන්තං, සමං කරිස්සාමි යථාපි පාණි;

විකිරිය සානූනි ච පබ්බතානි ච, තස්මා සිලං දරියා පක්ඛිපාමී’’ති.

තත්ථ අහඤ්හිමන්ති අහඤ්හි ඉමං මහාපථවිං. සාගරසෙවිතන්තන්ති සාගරෙහි සෙවිතං චාතුරන්තං. යථාපි පාණීති හත්ථතලං විය සමං කරිස්සාමි. විකිරියාති විකිරිත්වා. සානූනි ච පබ්බතානි චාති පංසුපබ්බතෙ ච සිලාපබ්බතෙ ච.

තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො තතියං ගාථමාහ –

36. ‘‘නයිමං මහිං අරහති පාණිකප්පං, සමං මනුස්සො කරණාය මෙකො;

මඤ්ඤාමිමඤ්ඤෙව දරිං ජිගීසං, කොරණ්ඩිය හාහසි ජීවලොක’’න්ති.

තත්ථ කරණාය මෙකොති කරණාය එකො කාතුං න සක්කොතීති දීපෙති. මඤ්ඤාමිමඤ්ඤෙව දරිං ජිගීසන්ති අහං මඤ්ඤාමි තිට්ඨතු පථවී, ඉමඤ්ඤෙව එකං දරිං ජිගීසං පූරණත්ථාය වායමන්තො සිලා පරියෙසන්තො උපායං විචිනන්තොව ත්වං ඉමං ජීවලොකං හාහසි ජහිස්සසි, මරිස්සසීති අත්ථො.

තං සුත්වා මාණවො චතුත්ථං ගාථමාහ –

37. ‘‘සචෙ අයං භූතධරං න සක්කා, සමං මනුස්සො කරණාය මෙකො;

එවමෙව ත්වං බ්‍රහ්මෙ ඉමෙ මනුස්සෙ, නානාදිට්ඨිකෙ නානයිස්සසි තෙ’’ති.

තස්සත්ථො – සචෙ අයං එකො මනුස්සො ඉමං භූතධරං පථවිං සමං කාතුං න සක්කා න සමත්ථො, එවමෙව ත්වං ඉමෙ දුස්සීලමනුස්සෙ නානාදිට්ඨිකෙ නානයිස්සසි, තෙ එවං ‘‘සීලං ගණ්හථ, සීලං ගණ්හථා’’ති වදන්තො අත්තනො වසං න ආනයිස්සසි, පණ්ඩිතපුරිසායෙව හි පාණාතිපාතං ‘‘අකුසල’’න්ති ගරහන්ති. සංසාරමොචකාදයො පනෙත්ථ කුසලසඤ්ඤිනො, තෙ ත්වං කථං ආනයිස්සසි, තස්මා දිට්ඨදිට්ඨානං සීලං අදත්වා යාචන්තානඤ්ඤෙව දෙහීති.

තං සුත්වා ආචරියො ‘‘යුත්තං වදති කොරණ්ඩියො, ඉදානි න එවරූපං කරිස්සාමී’’ති අත්තනො විරද්ධභාවං ඤත්වා පඤ්චමං ගාථමාහ –

38. ‘‘සංඛිත්තරූපෙන භවං මමත්ථං, අක්ඛාසි කොරණ්ඩිය එවමෙතං;