4. කොකිලවග්ගො

[331] 1. කොකිලජාතකවණ්ණනා

යො වෙ කාලෙ අසම්පත්තෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොකාලිකං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු තක්කාරියජාතකෙ විත්ථාරිතමෙව.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අමච්චො ඔවාදකො අහොසි, රාජා බහුභාණී අහොසි. බොධිසත්තො ‘‘තස්ස බහුභාණිතං නිසෙධෙස්සාමී’’ති එකං උපමං උපධාරෙන්තො විචරති. අථෙකදිවසං රාජා උය්‍යානං ගතො මඞ්ගලසිලාපට්ටෙ නිසීදි, තස්සුපරි අම්බරුක්ඛො අත්ථි. තත්‍රෙකස්මිං කාකකුලාවකෙ කාළකොකිලා අත්තනො අණ්ඩකං නික්ඛිපිත්වා අගමාසි. කාකී තං කොකිලඅණ්ඩකං පටිජග්ගි, අපරභාගෙ තතො කොකිලපොතකො නික්ඛමි. කාකී ‘‘පුත්තො මෙ’’ති සඤ්ඤාය මුඛතුණ්ඩකෙන ගොචරං ආහරිත්වා තං පටිජග්ගි. සො අවිරූළ්හපක්ඛො අකාලෙයෙව කොකිලරවං රවි. කාකී ‘‘අයං ඉදානෙව තාව අඤ්ඤං රවං රවති, වඩ්ඪන්තො කිං කරිස්සතී’’ති තුණ්ඩකෙන කොට්ටෙත්වා මාරෙත්වා කුලාවකා පාතෙසි. සො රඤ්ඤො පාදමූලෙ පති.

රාජා බොධිසත්තං පුච්ඡි ‘‘කිමෙතං සහායා’’ති? බොධිසත්තො ‘‘අහං රාජානං නිවාරෙතුං එකං උපමං පරියෙසාමි, ලද්ධා දානි මෙ සා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘මහාරාජ, අතිමුඛරා අකාලෙ බහුභාණිනො එවරූපං ලභන්ති. අයං මහාරාජ, කොකිලපොතකො කාකියා පුට්ඨො අවිරූළ්හපක්ඛො අකාලෙයෙව කොකිලරවං රවි. අථ නං කාකී ‘නායං මම පුත්තකො’ති ඤත්වා මුඛතුණ්ඩකෙන කොට්ටෙත්වා මාරෙත්වා කුලාවකා පාතෙසි. මනුස්සා වා හොන්තු තිරච්ඡානා වා, අකාලෙ බහුභාණිනො එවරූපං දුක්ඛං ලභන්තී’’ති වත්වා ඉමා ගාථා අභාසි –

121. ‘‘යො වෙ කාලෙ අසම්පත්තෙ, අතිවෙලං පභාසති;

එවං සො නිහතො සෙති, කොකිලායිව අත්‍රජො.

122. ‘‘න හි සත්ථං සුනිසිතං, විසං හලාහලාමිව;

එවං නිකට්ඨෙ පාතෙති, වාචා දුබ්භාසිතා යථා.

123. ‘‘තස්මා කාලෙ අකාලෙ වා, වාචං රක්ඛෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

නාතිවෙලං පභාසෙය්‍ය, අපි අත්තසමම්හි වා.

124. ‘‘යො ච කාලෙ මිතං භාසෙ, මතිපුබ්බො විචක්ඛණො;

සබ්බෙ අමිත්තෙ ආදෙති, සුපණ්ණො උරගාමිවා’’ති.

තත්ථ කාලෙ අසම්පත්තෙති අත්තනො වචනකාලෙ අසම්පත්තෙ. අතිවෙලන්ති වෙලාතික්කන්තං කත්වා අතිරෙකප්පමාණං භාසති. හලාහලාමිවාති හලාහලං ඉව. නිකට්ඨෙති තස්මිංයෙව ඛණෙ අප්පමත්තකෙ කාලෙ. තස්මාති යස්මා සුනිසිතසත්ථහලාහලවිසතොපි ඛිප්පතරං දුබ්භාසිතවචනමෙව පාතෙසි, තස්මා. කාලෙ අකාලෙ වාති වත්තුං යුත්තකාලෙ ච අකාලෙ ච වාචං රක්ඛෙය්‍ය, අතිවෙලං න භාසෙය්‍ය අපි අත්තනා සමෙ නින්නානාකරණෙපි පුග්ගලෙති අත්ථො.

මතිපුබ්බොති මතිං පුරෙචාරිකං කත්වා කථනෙන මතිපුබ්බො. විචක්ඛණොති ඤාණෙන විචාරෙත්වා අත්ථවින්දනපුග්ගලො විචක්ඛණො නාම. උරගාමිවාති උරගං ඉව. ඉදං වුත්තං හොති – යථා සුපණ්ණො සමුද්දං ඛොභෙත්වා මහාභොගං උරගං ආදෙති ගණ්හාති, ආදියිත්වා ච තඞ්ඛණඤ්ඤෙව නං සිම්බලිං ආරොපෙත්වා මංසං ඛාදති, එවමෙව යො මතිපුබ්බඞ්ගමො විචක්ඛණො වත්තුං යුත්තකාලෙ මිතං භාසති, සො සබ්බෙ අමිත්තෙ ආදෙති ගණ්හාති, අත්තනො වසෙ වත්තෙතීති.

රාජා බොධිසත්තස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා තතො පට්ඨාය මිතභාණී අහොසි, යසඤ්චස්ස වඩ්ඪෙත්වා මහන්තතරං අදාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කොකිලපොතකො කොකාලිකො අහොසි, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කොකිලජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[332] 2. රථලට්ඨිජාතකවණ්ණනා

අපි හන්ත්වා හතො බ්‍රූතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කොසලරඤ්ඤො පුරොහිතං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර රථෙන අත්තනො භොගගාමං ගච්ඡන්තො සම්බාධෙ මග්ගෙ රථං පාජෙන්තො එකං සකටසත්ථං දිස්වා ‘‘තුම්හාකං සකටං අපනෙථා’’ති ගච්ඡන්තො සකටෙ අනපනීයමානෙ කුජ්ඣිත්වා පතොදලට්ඨියා පුරිමසකටෙ සාකටිකස්ස රථධුරෙ පහරි. සා රථධුරෙ පටිහතා නිවත්තිත්වා තස්සෙව නලාටං පහරි. තාවදෙවස්ස නලාටෙ ගණ්ඩො උට්ඨහි. සො නිවත්තිත්වා ‘‘සාකටිකෙහි පහටොම්හී’’ති රඤ්ඤො ආරොචෙසි. සාකටිකෙ පක්කොසාපෙත්වා විනිච්ඡිනන්තා තස්සෙව දොසං අද්දසංසු. අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, රඤ්ඤො කිර පුරොහිතො ‘සාකටිකෙහි පහටොම්හී’ති අඩ්ඩං කරොන්තො සයමෙව පරජ්ජී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස එවරූපං අකාසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්සෙව විනිච්ඡයාමච්චො අහොසි. අථ රඤ්ඤො පුරොහිතො රථෙන අත්තනො භොගගාමං ගච්ඡන්තොති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. ඉධ පන තෙන රඤ්ඤො ආරොචිතෙ රාජා සයං විනිච්ඡයෙ නිසීදිත්වා සාකටිකෙ පක්කොසාපෙත්වා කම්මං අසොධෙත්වාව ‘‘තුම්හෙහි මම පුරොහිතං කොට්ටෙත්වා නලාටෙ ගණ්ඩො උට්ඨාපිතො’’ති වත්වා ‘‘සබ්බස්සහරණං තෙසං කරොථා’’ති ආහ. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘තුම්හෙ, මහාරාජ, කම්මං අසොධෙත්වාව එතෙසං සබ්බස්සං හරාපෙථ, එකච්චෙ පන අත්තනාව අත්තානං පහරිත්වාපි ‘පරෙන පහටම්හා’ති වදන්ති, තස්මා අවිචිනිත්වා කාතුං න යුත්තං, රජ්ජං කාරෙන්තෙන නාම නිසාමෙත්වා කම්මං කාතුං වට්ටතී’’ති වත්වා ඉමා ගාථා අභාසි.

125. ‘‘අපි හන්ත්වා හතො බ්‍රූති, ජෙත්වා ජිතොති භාසති;

පුබ්බමක්ඛායිනො රාජ, අඤ්ඤදත්ථු න සද්දහෙ.

126. ‘‘තස්මා පණ්ඩිතජාතියො, සුණෙය්‍ය ඉතරස්සපි;

උභින්නං වචනං සුත්වා, යථා ධම්මො තථා කරෙ.

127. ‘‘අලසො ගිහී කාමභොගී න සාධු, අසඤ්ඤතො පබ්බජිතො න සාධු;

රාජා න සාධු අනිසම්මකාරී, යො පණ්ඩිතො කොධනො තං න සාධු.

128. ‘‘නිසම්ම ඛත්තියො කයිරා, නානිසම්ම දිසම්පති;

නිසම්මකාරිනො රාජ, යසො කිත්ති ච වඩ්ඪතී’’ති.

තත්ථ අපි හන්ත්වාති අපි එකො අත්තනාව අත්තානං හන්ත්වා ‘‘පරෙන පහටොම්හී’’ති බ්‍රූති කථෙති. ජෙත්වා ජිතොති සයං වා පන පරං ජිත්වා ‘‘අහං ජිතොම්හී’’ති භාසති. අඤ්ඤදත්ථූති මහාරාජ, පුබ්බමෙව රාජකුලං ගන්ත්වා අක්ඛායන්තස්ස පුබ්බමක්ඛායිනො අඤ්ඤදත්ථු න සද්දහෙ, එකංසෙන වචනං න සද්දහෙය්‍ය. තස්මාති යස්මා පඨමතරං ආගන්ත්වා කථෙන්තස්ස එකංසෙන වචනං න සද්දහාතබ්බං, තස්මා. යථා ධම්මොති යථා විනිච්ඡයසභාවො ඨිතො, තථා කරෙය්‍ය.

අසඤ්ඤතොති කායාදීහි අසඤ්ඤතො දුස්සීලො. තං න සාධූති යං තස්ස පණ්ඩිතස්ස ඤාණවතො පුග්ගලස්ස ආධානග්ගාහිවසෙන දළ්හකොපසඞ්ඛාතං කොධනං, තං න සාධු. නානිසම්මාති න අනිසාමෙත්වා. දිසම්පතීති දිසානං පති, මහාරාජ. යසො කිත්ති චාති ඉස්සරියපරිවාරො චෙව කිත්තිසද්දො ච වඩ්ඪතීති.

රාජා බොධිසත්තස්ස වචනං සුත්වා ධම්මෙන විනිච්ඡිනි, ධම්මෙන විනිච්ඡියමානෙ බ්‍රාහ්මණස්සෙව දොසො ජාතොති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බ්‍රාහ්මණො එතරහි බ්‍රාහ්මණොව අහොසි, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

රථලට්ඨිජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[333] 3. පක්කගොධජාතකවණ්ණනා

තදෙව මෙ ත්වන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කුටුම්බිකං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව. ඉධ පන තෙසං උද්ධාරං සාධෙත්වා ආගච්ඡන්තානං අන්තරාමග්ගෙ ලුද්දකො ‘‘උභොපි ඛාදථා’’ති එකං පක්කගොධං අදාසි. සො පුරිසො භරියං පානීයත්ථාය පෙසෙත්වා සබ්බං ගොධං ඛාදිත්වා තස්සා ආගතකාලෙ ‘‘භද්දෙ, ගොධා පලාතා’’ති ආහ. ‘‘සාධු, සාමි, පක්කගොධාය පලායන්තියා කිං සක්කා කාතු’’න්ති? සා ජෙතවනෙ පානීයං පිවිත්වා සත්ථු සන්තිකෙ නිසින්නා සත්ථාරා ‘‘කිං උපාසිකෙ, අයං තෙ හිතකාමො සසිනෙහො උපකාරකො’’ති පුච්ඡිතා ‘‘භන්තෙ, අහං එතස්ස හිතකාමා සසිනෙහා, අයං පන මයි නිස්සිනෙහො’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘හොතු මා චින්තයි, එවං නාමෙස කරොති. යදා පන තෙ ගුණං සරති, තදා තුය්හමෙව සබ්බිස්සරියං දෙතී’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතම්පි හෙට්ඨා වුත්තසදිසමෙව. ඉධ පන තෙසං නිවත්තන්තානං අන්තරාමග්ගෙ ලුද්දකො කිලන්තභාවං දිස්වා ‘‘ද්වෙපි ජනා ඛාදථා’’ති එකං පක්කගොධං අදාසි. රාජධීතා තං වල්ලියා බන්ධිත්වා ආදාය මග්ගං පටිපජ්ජි. තෙ එකං සරං දිස්වා මග්ගා ඔක්කම්ම අස්සත්ථමූලෙ නිසීදිංසු. රාජපුත්තො ‘‘ගච්ඡ භද්දෙ, සරතො පදුමිනිපත්තෙන උදකං ආහර, මංසං ඛාදිස්සාමා’’ති ආහ. සා ගොධං සාඛාය ලග්ගෙත්වා පානීයත්ථාය ගතා. ඉතරො සබ්බං ගොධං ඛාදිත්වා අග්ගනඞ්ගුට්ඨං ගහෙත්වා පරම්මුඛො නිසීදි. සො තාය පානීයං ගහෙත්වා ආගතාය ‘‘භද්දෙ, ගොධා සාඛාය ඔතරිත්වා වම්මිකං පාවිසි, අහං ධාවිත්වා අග්ගනඞ්ගුට්ඨං අග්ගහෙසිං, ගහිතට්ඨානං හත්ථෙයෙව කත්වා ඡිජ්ජිත්වා බිලං පවිට්ඨා’’ති ආහ. ‘‘හොතු, දෙව, පක්කගොධාය පලායන්තියා කිං කරිස්සාම, එහි ගච්ඡාමා’’ති. තෙ පානීයං පිවිත්වා බාරාණසිං අගමංසු.

රාජපුත්තො රජ්ජං පත්වා තං අග්ගමහෙසිට්ඨානමත්තෙ ඨපෙසි, සක්කාරසම්මානො පනස්සා නත්ථි. බොධිසත්තො තස්සා සක්කාරං කාරෙතුකාමො රඤ්ඤො සන්තිකෙ ඨත්වා ‘‘නනු මයං අය්‍යෙ තුම්හාකං සන්තිකා කිඤ්චි න ලභාම, කිං නො න ඔලොකෙථා’’ති ආහ. ‘‘තාත, අහමෙව රඤ්ඤො සන්තිකා කිඤ්චි න ලභාමි, තුය්හං කිං දස්සාමි, රාජාපි මය්හං ඉදානි කිං දස්සති, සො අරඤ්ඤතො ආගමනකාලෙ පක්කගොධං එකකොව ඛාදී’’ති. ‘‘අය්‍යෙ, න දෙවො එවරූපං කරිස්සති, මා එවං අවචුත්ථා’’ති. අථ නං දෙවී ‘‘තුය්හං තං, තාත, න පාකටං, රඤ්ඤොයෙව මය්හඤ්ච පාකට’’න්ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

129. ‘‘තදෙව මෙ ත්වං විදිතො, වනමජ්ඣෙ රථෙසභ;

යස්ස තෙ ඛග්ගබද්ධස්ස, සන්නද්ධස්ස තිරීටිනො;

අස්සත්ථදුමසාඛාය, පක්කගොධා පලායථා’’ති.

තත්ථ තදෙවාති තස්මිංයෙව කාලෙ ‘‘අයං මය්හං අදායකො’’ති එවං ත්වං විදිතො. අඤ්ඤෙ පන තව සභාවං න ජානන්තීති අත්ථො. ඛග්ගබද්ධස්සාති බද්ධඛග්ගස්ස. තිරීටිනොති තිරීටවත්ථනිවත්ථස්ස මග්ගාගමනකාලෙ. පක්කගොධාති අඞ්ගාරපක්කා ගොධා පලායථාති.

එවං රඤ්ඤා කතදොසං පරිසමජ්ඣෙ පාකටං කත්වා කථෙසි. තං සුත්වා බොධිසත්තො ‘‘අය්‍යෙ, දෙවස්ස අප්පියකාලතො පභුති උභින්නම්පි අඵාසුකං කත්වා කස්මා ඉධ වසථා’’ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

130. ‘‘නමෙ නමන්තස්ස භජෙ භජන්තං, කිච්චානුකුබ්බස්ස කරෙය්‍ය කිච්චං;

නානත්ථකාමස්ස කරෙය්‍ය අත්ථං, අසම්භජන්තම්පි න සම්භජෙය්‍ය.

131. ‘‘චජෙ චජන්තං වනථං න කයිරා, අපෙතචිත්තෙන න සම්භජෙය්‍ය;

දිජො දුමං ඛීණඵලන්ති ඤත්වා, අඤ්ඤං සමෙක්ඛෙය්‍ය මහා හි ලොකො’’ති.

තත්ථ නමෙ නමන්තස්සාති යො අත්තනි මුදුචිත්තෙන නමති, තස්සෙව පටිනමෙය්‍ය. කිච්චානුකුබ්බස්සාති අත්තනො උප්පන්නං කිච්චං අනුකුබ්බන්තස්සෙව. අනත්ථකාමස්සාති අවඩ්ඪිකාමස්ස. වනථං න කයිරාති තස්මිං චජන්තෙ තණ්හාස්නෙහං න කරෙය්‍ය. අපෙතචිත්තෙනාති අපගතචිත්තෙන විරත්තචිත්තෙන. න සම්භජෙය්‍යාති න සමාගච්ඡෙය්‍ය. අඤ්ඤං සමෙක්ඛෙය්‍යාති අඤ්ඤං ඔලොකෙය්‍ය, යථා දිජො ඛීණඵලං දුමං රුක්ඛං ඤත්වා අඤ්ඤං ඵලභරිතං රුක්ඛං ගච්ඡති, තථා ඛීණරාගං පුරිසං ඤත්වා අඤ්ඤං සසිනෙහං උපගච්ඡෙය්‍යාති අධිප්පායො.

රාජා බොධිසත්තෙ කථෙන්තෙ එව තස්සා ගුණං සරිත්වා ‘‘භද්දෙ, එත්තකං කාලං තව ගුණං න සල්ලක්ඛෙසිං, පණ්ඩිතස්සයෙව කථාය සල්ලක්ඛෙසිං, මම අපරාධං සහන්තියා ඉදං සකලරජ්ජං තුය්හමෙව දම්මී’’ති වත්වා චතුත්ථං ගාථමාහ –

132. ‘‘සො තෙ කරිස්සාමි යථානුභාවං, කතඤ්ඤුතං ඛත්තියෙ පෙක්ඛමානො;

සබ්බඤ්ච තෙ ඉස්සරියං දදාමි, යස්සිච්ඡසී තස්ස තුවං දදාමී’’ති.

තත්ථ සොති සො අහං. යථානුභාවන්ති යථාසත්ති යථාබලං. යස්සිච්ඡසීති යස්ස ඉච්ඡසි, තස්ස ඉදං රජ්ජං ආදිං කත්වා යං ත්වං ඉච්ඡසි, තං දදාමීති.

එවඤ්ච පන වත්වා රාජා දෙවියා සබ්බිස්සරියං අදාසි, ‘‘ඉමිනාහං එතිස්සා ගුණං සරාපිතො’’ති පණ්ඩිතස්සපි මහන්තං ඉස්සරියං අදාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ උභො ජයම්පතිකා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු.

තදා ජයම්පතිකා එතරහි ජයම්පතිකාව අහෙසුං, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසින්ති.

පක්කගොධජාතකවණ්ණනා තතියා.

[334] 4. රාජොවාදජාතකවණ්ණනා

ගවං චෙ තරමානානන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො රාජොවාදං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු තෙසකුණජාතකෙ (ජා. 2.17.1 ආදයො) ආවි භවිස්සති. ඉධ පන සත්ථා ‘‘මහාරාජ, පොරාණකරාජානොපි පණ්ඩිතානං කථං සුත්වා ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙන්තා සග්ගපුරං පූරයමානා ගමිංසූ’’ති වත්වා රඤ්ඤා යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො සික්ඛිතසබ්බසිප්පො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා රමණීයෙ හිමවන්තපදෙසෙ වනමූලඵලාහාරො විහාසි. අථ රාජා අගුණපරියෙසකො හුත්වා ‘‘අත්ථි නු ඛො මෙ කොචි අගුණං කථෙන්තො’’ති පරියෙසන්තො අන්තොජනෙ ච බහිජනෙ ච අන්තොනගරෙ ච බහිනගරෙ ච කඤ්චි අත්තනො අවණ්ණවාදිං අදිස්වා ‘‘ජනපදෙ නු ඛො කථ’’න්ති අඤ්ඤාතකවෙසෙන ජනපදං චරි. තත්‍රාපි අවණ්ණවාදිං අපස්සන්තො අත්තනො ගුණකථමෙව සුත්වා ‘‘හිමවන්තපදෙසෙ නු ඛො කථ’’න්ති අරඤ්ඤං පවිසිත්වා විචරන්තො බොධිසත්තස්ස අස්සමං පත්වා තං අභිවාදෙත්වා කතපටිසන්ථාරො එකමන්තං නිසීදි.

තදා බොධිසත්තො අරඤ්ඤතො පරිපක්කානි නිග්‍රොධඵලානි ආහරිත්වා පරිභුඤ්ජි, තානි හොන්ති මධුරානි ඔජවන්තානි සක්ඛරචුණ්ණසමරසානි. සො රාජානම්පි ආමන්තෙත්වා ‘‘ඉමං මහාපුඤ්ඤ, නිග්‍රොධපක්කඵලං ඛාදිත්වා පානීයං පිවා’’ති ආහ. රාජා තථා කත්වා බොධිසත්තං පුච්ඡි ‘‘කිං නු ඛො, භන්තෙ, ඉමං නිග්‍රොධපක්කං අති විය මධුර’’න්ති? ‘‘මහාපුඤ්ඤ, නූන රාජා ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙති, තෙනෙතං මධුරන්ති. රඤ්ඤො අධම්මිකකාලෙ අමධුරං නු ඛො, භන්තෙ, හොතී’’ති. ‘‘ආම, මහාපුඤ්ඤ, රාජූසු අධම්මිකෙසු තෙලමධුඵාණිතාදීනිපි වනමූලඵලානිපි අමධුරානි හොන්ති නිරොජානි, න කෙවලං එතානි, සකලම්පි රට්ඨං නිරොජං කසටං හොති. තෙසු පන ධම්මිකෙසු සබ්බානි තානි මධුරානි හොන්ති ඔජවන්තානි, සකලම්පි රට්ඨං ඔජවන්තමෙව හොතී’’ති. රාජා ‘‘එවං භවිස්සති, භන්තෙ’’ති අත්තනො රාජභාවං අජානාපෙත්වාව බොධිසත්තං වන්දිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා ‘‘තාපසස්ස වචනං වීමංසිස්සාමී’’ති අධම්මෙන රජ්ජං කාරෙත්වා ‘‘ඉදානි ජානිස්සාමී’’ති කිඤ්චි කාලං වීතිනාමෙත්වා පුන තත්ථ ගන්ත්වා තං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි.

බොධිසත්තොපිස්ස තථෙව වත්වා නිග්‍රොධපක්කං අදාසි, තං තස්ස තිත්තකරසං අහොසි. රාජා ‘‘අමධුරං නිරස’’න්ති සහ ඛෙළෙන ඡඩ්ඩෙත්වා ‘‘තිත්තකං, භන්තෙ’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘මහාපුඤ්ඤ, නූන රාජා අධම්මිකො භවිස්සති. රාජූනඤ්හි අධම්මිකකාලෙ අරඤ්ඤෙ ඵලාඵලං ආදිං කත්වා සබ්බං අමධුරං නිරොජං ජාත’’න්ති වත්වා ඉමා ගාථා අභාසි –

133. ‘‘ගවෙ චෙ තරමානානං, ජිම්හං ගච්ඡති පුඞ්ගවො;

සබ්බා තා ජිම්හං ගච්ඡන්ති, නෙත්තෙ ජිම්හං ගතෙ සති.

134. ‘‘එවමෙව මනුස්සෙසු, යො හොති සෙට්ඨසම්මතො;

සො චෙ අධම්මං චරති, පගෙව ඉතරා පජා;

සබ්බං රට්ඨං දුඛං සෙති, රාජා චෙ හොති අධම්මිකො.

135. ‘‘ගවං චෙ තරමානානං, උජුං ගච්ඡති පුඞ්ගවො;

සබ්බා ගාවී උජුං යන්ති, නෙත්තෙ උජුං ගතෙ සති.

136. ‘‘එවමෙව මනුස්සෙසු, යො හොති සෙට්ඨසම්මතො;

සො සචෙ ධම්මං චරති, පගෙව ඉතරා පජා;

සබ්බං රට්ඨං සුඛං සෙති, රාජා චෙ හොති ධම්මිකො’’ති.

තත්ථ ගවන්ති ගුන්නං. තරමානානන්ති නදිං ඔතරන්තානං. ජිම්හන්ති කුටිලං වඞ්කං. නෙත්තෙති නායකෙ ගහෙත්වා ගච්ඡන්තෙ ගවජෙට්ඨකෙ උසභෙ පුඞ්ගවෙ. පගෙව ඉතරා පජාති ඉතරෙ සත්තා පුරෙතරමෙව අධම්මං චරන්තීති අත්ථො. දුඛං සෙතීති න කෙවලං සෙති, චතූසුපි ඉරියාපථෙසු දුක්ඛමෙව වින්දති. අධම්මිකොති යදි රාජා ඡන්දාදිඅගතිගමනවසෙන අධම්මිකො හොති. සුඛං සෙතීති සචෙ රාජා අගතිගමනං පහාය ධම්මිකො හොති, සබ්බං රට්ඨං චතූසු ඉරියාපථෙසු සුඛප්පත්තමෙව හොතීති.

රාජා බොධිසත්තස්ස ධම්මං සුත්වා අත්තනො රාජභාවං ජානාපෙත්වා ‘‘භන්තෙ, පුබ්බෙ නිග්‍රොධපක්කං අහමෙව මධුරං කත්වා තිත්තකං අකාසිං, ඉදානි පුන මධුරං කරිස්සාමී’’ති බොධිසත්තං වන්දිත්වා නගරං ගන්ත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තො සබ්බං පටිපාකතිකං අකාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, තාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

රාජොවාදජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[335] 5. ජම්බුකජාතකවණ්ණනා

බ්‍රහා පවඩ්ඪකායො සොති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තස්ස සුගතාලයකරණං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා විත්ථාරිතමෙව, අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. සත්ථාරා ‘‘සාරිපුත්ත, දෙවදත්තො තුම්හෙ දිස්වා කිං අකාසී’’ති වුත්තො ථෙරො ආහ ‘‘භන්තෙ, සො තුම්හාකං අනුකරොන්තො මම හත්ථෙ බීජනිං දත්වා නිපජ්ජි. අථ නං කොකාලිකො උරෙ ජණ්ණුනා පහරි, ඉති සො තුම්හාකං අනුකරොන්තො දුක්ඛං අනුභවී’’ති. තං සුත්වා සත්ථා ‘‘න ඛො, සාරිපුත්ත, දෙවදත්තො ඉදානෙව මම අනුකරොන්තො දුක්ඛං අනුභොති, පුබ්බෙපෙස අනුභොසියෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සීහයොනියං නිබ්බත්තිත්වා හිමවන්තෙ ගුහායං වසන්තො එකදිවසං මහිංසං වධිත්වා මංසං ඛාදිත්වා පානීයං පිවිත්වා ගුහං ආගච්ඡති. එකො සිඞ්ගාලො තං දිස්වා පලායිතුං අසක්කොන්තො උරෙන නිපජ්ජි, ‘‘කිං ජම්බුකා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘උපට්ඨහිස්සාමි තං, භද්දන්තෙ’’ති ආහ. සීහො ‘‘තෙන හි එහී’’ති තං අත්තනො වසනට්ඨානං නෙත්වා දිවසෙ දිවසෙ මංසං ආහරිත්වා පොසෙසි. තස්ස සීහවිඝාසෙන ථූලසරීරතං පත්තස්ස එකදිවසං මානො උප්පජ්ජි. සො සීහං උපසඞ්කමිත්වා ආහ ‘‘අහං, සාමි, නිච්චකාලං තුම්හාකං පලිබොධො, තුම්හෙ නිච්චං මංසං ආහරිත්වා මං පොසෙථ, අජ්ජ තුම්හෙ ඉධෙව හොථ, අහං එකං වාරණං වධිත්වා මංසං ඛාදිත්වා තුම්හාකම්පි ආහරිස්සාමී’’ති. සීහො ‘‘මා තෙ, ජම්බුක, එතං රුච්චි, න ත්වං වාරණං වධිත්වා මංසඛාදකයොනියං නිබ්බත්තො, අහං තෙ වාරණං වධිත්වා දස්සාමි, වාරණො නාම මහාකායො පවඩ්ඪකායො, මා වාරණං ගණ්හි, මම වචනං කරොහී’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ.

137. ‘‘බ්‍රහා පවඩ්ඪකායො සො, දීඝදාඨො ච ජම්බුක;

න ත්වං තත්ථ කුලෙ ජාතො, යත්ථ ගණ්හන්ති කුඤ්ජර’’න්ති.

තත්ථ බ්‍රහාති මහන්තො. පවඩ්ඪකායොති උද්ධං උග්ගතකායො. දීඝදාඨොති දීඝදන්තො තෙහි දන්තෙහි තුම්හාදිසෙ පහරිත්වා ජීවිතක්ඛයෙ පාපෙති. යත්ථාති යස්මිං සීහකුලෙ ජාතා මත්තවාරණං ගණ්හන්ති, ත්වං න තත්ථ ජාතො, සිඞ්ගාලකුලෙ පන ජාතොසීති අත්ථො.

සිඞ්ගාලො සීහෙන වාරිතොයෙව ගුහා නික්ඛමිත්වා තික්ඛත්තුං ‘‘බුක්ක බුක්කා’’ති සිඞ්ගාලිකං නදං නදිත්වා පබ්බතකූටෙ ඨිතො පබ්බතපාදං ඔලොකෙන්තො එකං කාළවාරණං පබ්බතපාදෙන ආගච්ඡන්තං දිස්වා උල්ලඞ්ඝිත්වා ‘‘තස්ස කුම්භෙ පතිස්සාමී’’ති පරිවත්තිත්වා පාදමූලෙ පති. වාරණො පුරිමපාදං උක්ඛිපිත්වා තස්ස මත්ථකෙ පතිට්ඨාපෙසි, සීසං භිජ්ජිත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං ජාතං. සො තත්ථෙව අනුත්ථුනන්තො සයි, වාරණො කොඤ්චනාදං කරොන්තො පක්කාමි. බොධිසත්තො ගන්ත්වා පබ්බතමත්ථකෙ ඨිතො තං විනාසප්පත්තං දිස්වා ‘‘අත්තනො මානං නිස්සාය නට්ඨො සිඞ්ගාලො’’ති තිස්සො ගාථා අභාසි –

138. ‘‘අසීහො සීහමානෙන, යො අත්තානං විකුබ්බති;

කොත්ථූව ගජමාසජ්ජ, සෙති භූම්‍යා අනුත්ථුනං.

139. ‘‘යසස්සිනො උත්තමපුග්ගලස්ස, සඤ්ජාතඛන්ධස්ස මහබ්බලස්ස;

අසමෙක්ඛිය ථාමබලූපපත්තිං, ස සෙති නාගෙන හතොයං ජම්බුකො.

140. ‘‘යො චීධ කම්මං කුරුතෙ පමාය, ථාමබ්බලං අත්තනි සංවිදිත්වා;

ජප්පෙන මන්තෙන සුභාසිතෙන, පරික්ඛවා සො විපුලං ජිනාතී’’ති.

තත්ථ විකුබ්බතීති පරිවත්තෙති. කොත්ථූවාති සිඞ්ගාලො විය. අනුත්ථුනන්ති අනුත්ථුනන්තො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා අයං කොත්ථු මහන්තං ගජං පත්වා අනුත්ථුනන්තො භූමියං සෙති, එවං යො අඤ්ඤො දුබ්බලො බලවතා විග්ගහං කරොති, සොපි එවරූපොව හොතීති.

යසස්සිනොති ඉස්සරියවතො. උත්තමපුග්ගලස්සාති කායබලෙන ච ඤාණබලෙන ච උත්තමපුග්ගලස්ස. සඤ්ජාතඛන්ධස්සාති සුසණ්ඨිතමහාඛන්ධස්ස. මහබ්බලස්සාති මහාථාමස්ස. ථාමබලූපපත්තින්ති එවරූපස්ස සීහස්ස ථාමසඞ්ඛාතං බලඤ්චෙව සීහජාතිසඞ්ඛාතං උපපත්තිඤ්ච අජානිත්වා, කායථාමඤ්ච ඤාණබලඤ්ච සීහඋපපත්තිඤ්ච අජානිත්වාති අත්ථො. ස සෙතීති අත්තානම්පි සීහෙන සදිසං මඤ්ඤමානො, සො අයං ජම්බුකො නාගෙන හතො මතසයනං සෙති.

පමායාති පමිනිත්වා උපපරික්ඛිත්වා. ‘‘පමාණා’’තිපි පාඨො, අත්තනො පමාණං ගහෙත්වා යො අත්තනො පමාණෙන කම්මං කුරුතෙති අත්ථො. ථාමබ්බලන්ති ථාමසඞ්ඛාතං බලං, කායථාමඤ්ච ඤාණබලඤ්චාතිපි අත්ථො. ජප්පෙනාති ජපෙන, අජ්ඣෙනෙනාති අත්ථො. මන්තෙනාති අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා කරණෙන. සුභාසිතෙනාති සච්චාදිගුණයුත්තෙන අනවජ්ජවචනෙන. පරික්ඛවාති පරික්ඛාසම්පන්නො. සො විපුලං ජිනාතීති යො එවරූපො හොති, යං කිඤ්චි කම්මං කුරුමානො අත්තනො ථාමඤ්ච බලඤ්ච ඤත්වා ජප්පමන්තවසෙන පරිච්ඡින්දිත්වා සුභාසිතං භාසන්තො කරොති, සො විපුලං මහන්තං අත්ථං ජිනාති න පරිහායතීති.

එවං බොධිසත්තො ඉමාහි තීහි ගාථාහි ඉමස්මිං ලොකෙ කත්තබ්බයුත්තකං කම්මං කථෙසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සිඞ්ගාලො දෙවදත්තො අහොසි, සීහො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ජම්බුකජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[336] 6. බ්‍රහාඡත්තජාතකවණ්ණනා

තිණං තිණන්ති ලපසීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කුහකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු කථිතමෙව.

අතීතෙ පන බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අත්ථධම්මානුසාසකො අමච්චො අහොසි. බාරාණසිරාජා මහතියා සෙනාය කොසලරාජානං අබ්භුග්ගන්ත්වා සාවත්ථිං පත්වා යුද්ධෙන නගරං පවිසිත්වා රාජානං ගණ්හි. කොසලරඤ්ඤො පන පුත්තො ඡත්තො නාම කුමාරො අත්ථි. සො අඤ්ඤාතකවෙසෙන නික්ඛමිත්වා තක්කසිලං ගන්ත්වා තයො වෙදෙ ච අට්ඨාරස සිප්පානි ච උග්ගණ්හිත්වා තක්කසිලතො නික්ඛම්ම සබ්බසමයසිප්පානි සික්ඛන්තො එකං පච්චන්තගාමං පාපුණි. තං නිස්සාය පඤ්චසතතාපසා අරඤ්ඤෙ පණ්ණසාලාසු වසන්ති. කුමාරො තෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ඉමෙසම්පි සන්තිකෙ කිඤ්චි සික්ඛිස්සාමී’’ති පබ්බජිත්වා යං තෙ ජානන්ති, තං සබ්බං උග්ගණ්හි. සො අපරභාගෙ ගණසත්ථා ජාතො.

අථෙකදිවසං ඉසිගණං ආමන්තෙත්වා ‘‘මාරිසා, කස්මා මජ්ඣිමදෙසං න ගච්ඡථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘මාරිස, මජ්ඣිමදෙසෙ මනුස්සා නාම පණ්ඩිතා, තෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, අනුමොදනං කාරාපෙන්ති, මඞ්ගලං භණාපෙන්ති, අසක්කොන්තෙ ගරහන්ති, මයං තෙන භයෙන න ගච්ඡාමා’’ති. ‘‘මා තුම්හෙ භායථ, අහමෙතං සබ්බං කරිස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි ගච්ඡාමා’’ති සබ්බෙ අත්තනො අත්තනො ඛාරිවිවිධමාදාය අනුපුබ්බෙන බාරාණසිං පත්තා. බාරාණසිරාජාපි කොසලරජ්ජං අත්තනො හත්ථගතං කත්වා තත්ථ රාජයුත්තෙ ඨපෙත්වා සයං තත්ථ විජ්ජමානං ධනං ගහෙත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා උය්‍යානෙ ලොහචාටියො පූරාපෙත්වා නිදහිත්වා තස්මිං සමයෙ බාරාණසියමෙව වසති. අථ තෙ ඉසයො රාජුය්‍යානෙ රත්තිං වසිත්වා පුනදිවසෙ නගරං භික්ඛාය පවිසිත්වා රාජද්වාරං අගමංසු. රාජා තෙසං ඉරියාපථෙස්සු පසීදිත්වා පක්කොසාපෙත්වා මහාතලෙ නිසීදාපෙත්වා යාගුඛජ්ජකං දත්වා යාව භත්තකාලා තං තං පඤ්හං පුච්ඡි. ඡත්තො රඤ්ඤො චිත්තං ආරාධෙන්තො සබ්බපඤ්හෙ විස්සජ්ජෙත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ විචිත්‍රං අනුමොදනං අකාසි. රාජා සුට්ඨුතරං පසන්නො පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා සබ්බෙපි තෙ උය්‍යානෙ වාසාපෙසි.

ඡත්තො නිධිඋද්ධරණමන්තං ජානාති. සො තත්ථ වසන්තො ‘‘කහං නු ඛො ඉමිනා මම පිතු සන්තකං ධනං නිදහිත’’න්ති මන්තං පරිවත්තෙත්වා ඔලොකෙන්තො උය්‍යානෙ නිදහිතභාවං ඤත්වා ‘‘ඉදං ධනං ගහෙත්වා මම රජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා තාපසෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘මාරිසා, අහං කොසලරඤ්ඤො පුත්තො, බාරාණසිරඤ්ඤා අම්හාකං රජ්ජෙ ගහිතෙ අඤ්ඤාතකවෙසෙන නික්ඛමිත්වා එත්තකං කාලං අත්තනො ජීවිතං අනුරක්ඛිං, ඉදානි කුලසන්තකං ධනං ලද්ධං, අහං එතං ආදාය ගන්ත්වා අත්තනො රජ්ජං ගණ්හිස්සාමි, තුම්හෙ කිං කරිස්සථා’’ති ආහ. ‘‘මයම්පි තයාව සද්ධිං ගමිස්සාමා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති මහන්තෙ මහන්තෙ චම්මපසිබ්බකෙ කාරෙත්වා රත්තිභාගෙ භූමිං ඛණිත්වා ධනචාටියො උද්ධරිත්වා පසිබ්බකෙසු ධනං පක්ඛිපිත්වා චාටියො තිණස්ස පූරාපෙත්වා පඤ්ච ච ඉසිසතානි අඤ්ඤෙ ච මනුස්සෙ ධනං ගාහාපෙත්වා පලායිත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා සබ්බෙ රාජයුත්තෙ ගාහාපෙත්වා රජ්ජං ගහෙත්වා පාකාරඅට්ටාලකාදිපටිසඞ්ඛරණං කාරාපෙත්වා පුන සපත්තරඤ්ඤා යුද්ධෙන අග්ගහෙතබ්බං කත්වා නගරං අජ්ඣාවසති. බාරාණසිරඤ්ඤොපි ‘‘තාපසා උය්‍යානතො ධනං ගහෙත්වා පලාතා’’ති ආරොචයිංසු. සො උය්‍යානං ගන්ත්වා චාටියො විවරාපෙත්වා තිණමෙව පස්සි, තස්ස ධනං නිස්සාය මහන්තො සොකො උප්පජ්ජි. සො නගරං ගන්ත්වා ‘‘තිණං තිණ’’න්ති විප්පලපන්තො චරති, නාස්ස කොචි සොකං නිබ්බාපෙතුං සක්කොති.

බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘රඤ්ඤො මහන්තො සොකො, විප්පලපන්තො චරති, ඨපෙත්වා ඛො පන මං නාස්ස අඤ්ඤො කොචි සොකං විනොදෙතුං සමත්ථො, නිස්සොකං නං කරිස්සාමී’’ති. සො එකදිවසං තෙන සද්ධිං සුඛනිසින්නො තස්ස විප්පලපනකාලෙ පඨමං ගාථමාහ –

141. ‘‘තිණං තිණන්ති ලපසි, කො නු තෙ තිණමාහරි;

කිං නු තෙ තිණකිච්චත්ථි, තිණමෙව පභාසසී’’ති.

තත්ථ කිං නු තෙ තිණකිච්චත්ථීති කිං නු තව තිණෙන කිච්චං කාතබ්බං අත්ථි. තිණමෙව පභාසසීති ත්වඤ්හි කෙවලං ‘‘තිණං තිණ’’න්ති තිණමෙව පභාසසි, ‘‘අසුකතිණං නාමා’’ති න කථෙසි, තිණනාමං තාවස්ස කථෙහි ‘‘අසුකතිණං නාමා’’ති, මයං තෙ ආහරිස්සාම, අථ පන තෙ තිණෙනත්ථො නත්ථි, නික්කාරණා මා විප්පලපීති.

තං සුත්වා රාජා දුතියං ගාථමාහ –

142. ‘‘ඉධාගමා බ්‍රහ්මචාරී, බ්‍රහා ඡත්තො බහුස්සුතො;

සො මෙ සබ්බං සමාදාය, තිණං නික්ඛිප්ප ගච්ඡතී’’ති.

තත්ථ බ්‍රහාති දීඝො. ඡත්තොති තස්ස නාමං. සබ්බං සමාදායාති සබ්බං ධනං ගහෙත්වා. තිණං නික්ඛිප්ප ගච්ඡතීති චාටීසු තිණං නික්ඛිපිත්වා ගතොති දස්සෙන්තො එවමාහ.

තං සුත්වා බොධිසත්තො තතියං ගාථමාහ –

143. ‘‘එවෙතං හොති කත්තබ්බං, අප්පෙන බහුමිච්ඡතා;

සබ්බං සකස්ස ආදානං, අනාදානං තිණස්ස චා’’ති.

තස්සත්ථො – අප්පෙන තිණෙන බහුධනං ඉච්ඡතා එවං එතං කත්තබ්බං හොති, යදිදං පිතු සන්තකත්තා සකස්ස ධනස්ස සබ්බං ආදානං අගය්හූපගස්ස තිණස්ස ච අනාදානං. ඉති, මහාරාජ, සො බ්‍රහා ඡත්තො ගහෙතබ්බයුත්තකං අත්තනො පිතු සන්තකං ධනං ගහෙත්වා අග්ගහෙතබ්බයුත්තකං තිණං චාටීසු පක්ඛිපිත්වා ගතො, තත්ථ කා පරිදෙවනාති.

තං සුත්වා රාජා චතුත්ථං ගාථමාහ –

144. ‘‘සීලවන්තො න කුබ්බන්ති, බාලො සීලානි කුබ්බති;

අනිච්චසීලං දුස්සීල්‍යං, කිං පණ්ඩිච්චං කරිස්සතී’’ති.

තත්ථ සීලවන්තොති යෙ සීලසම්පන්නා බ්‍රහ්මචාරයො, තෙ එවරූපං න කුබ්බන්ති. බාලො සීලානි කුබ්බතීති බාලො පන දුරාචාරො එවරූපානි අත්තනො අනාචාරසඞ්ඛාතානි සීලානි කරොති. අනිච්චසීලන්ති අද්ධුවෙන දීඝරත්තං අප්පවත්තෙන සීලෙන සමන්නාගතං. දුස්සීල්‍යන්ති දුස්සීලං. කිං පණ්ඩිච්චං කරිස්සතීති එවරූපං පුග්ගලං බාහුසච්චපරිභාවිතං පණ්ඩිච්චං කිං කරිස්සති කිං සම්පාදෙස්සති, විපත්තිමෙවස්ස කරිස්සතීති. තං ගරහන්තො වත්වා සො තාය බොධිසත්තස්ස කථාය නිස්සොකො හුත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බ්‍රහාඡත්තො කුහකභික්ඛු අහොසි, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

බ්‍රහාඡත්තජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[337] 7. පීඨජාතකවණ්ණනා

න තෙ පීඨමදායිම්හාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර ජනපදතො ජෙතවනං ගන්ත්වා පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා සාමණෙරදහරෙ පුච්ඡි ‘‘ආවුසො, සාවත්ථියං ආගන්තුකභික්ඛූනං කෙ උපකාරකා’’ති. ‘‘ආවුසො, අනාථපිණ්ඩිකො නාම මහාසෙට්ඨි, විසාඛා නාම මහාඋපාසිකා එතෙ භික්ඛුසඞ්ඝස්ස උපකාරකා මාතාපිතුට්ඨානියා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පුනදිවසෙ පාතොව එකභික්ඛුස්සපි අපවිට්ඨකාලෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ඝරද්වාරං අගමාසි. තං අවෙලාය ගතත්තා කොචි න ඔලොකෙසි. සො තතො කිඤ්චි අලභිත්වා විසාඛාය ඝරද්වාරං ගතො. තත්‍රාපි අතිපාතොව ගතත්තා කිඤ්චි න ලභි. සො තත්ථ තත්ථ විචරිත්වා පුනාගච්ඡන්තො යාගුයා නිට්ඨිතාය ගතො, පුනපි තත්ථ තත්ථ විචරිත්වා භත්තෙ නිට්ඨිතෙ ගතො. සො විහාරං ගන්ත්වා ‘‘ද්වෙපි කුලානි අස්සද්ධානි අප්පසන්නානි එව, ඉමෙ භික්ඛූ පන ‘සද්ධානි පසන්නානී’ති කථෙන්තී’’ති තානි කුලානි පරිභවන්තො චරති.

අථෙකදිවසං ධම්මසභායං භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, අසුකො කිර ජානපදො භික්ඛු අතිකාලස්සෙව කුලද්වාරං ගතො භික්ඛං අලභිත්වා කුලානි පරිභවන්තො චරතී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ තං භික්ඛුං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර භික්ඛූ’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘කස්මා ත්වං භික්ඛු කුජ්ඣසි, පුබ්බෙ අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ තාපසාපි තාව කුලද්වාරං ගන්ත්වා භික්ඛං අලභිත්වා න කුජ්ඣිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා අපරභාගෙ තාපසපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ චිරං වසිත්වා ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය බාරාණසිං පත්වා උය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ නගරං භික්ඛාය පාවිසි. තදා බාරාණසිසෙට්ඨි සද්ධො හොති පසන්නො. බොධිසත්තො ‘‘කතරං කුලඝරං සද්ධ’’න්ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සෙට්ඨිඝර’’න්ති සුත්වා සෙට්ඨිනො ඝරද්වාරං අගමාසි. තස්මිං ඛණෙ සෙට්ඨි රාජුපට්ඨානං ගතො, මනුස්සාපි නං න පස්සිංසු, සො නිවත්තිත්වා ගච්ඡති. අථ නං සෙට්ඨි රාජකුලතො නිවත්තන්තො දිස්වා වන්දිත්වා භික්ඛාභාජනං ගහෙත්වා ඝරං නෙත්වා නිසීදාපෙත්වා පාදධොවනතෙලමක්ඛනයාගුඛජ්ජකාදීහි සන්තප්පෙත්වා අන්තරාභත්තෙ කිඤ්චි කාරණං අපුච්ඡිත්වා කතභත්තකිච්චං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං ඝරද්වාරං ආගතා නාම යාචකා වා ධම්මිකසමණබ්‍රාහ්මණා වා සක්කාරසම්මානං අලභිත්වා ගතපුබ්බා නාම නත්ථි, තුම්හෙ පන අජ්ජ අම්හාකං දාරකෙහි අදිට්ඨත්තා ආසනං වා පානීයං වා පාදධොවනං වා යාගුභත්තං වා අලභිත්වාව ගතා, අයං අම්හාකං දොසො, තං නො ඛමිතුං වට්ටතී’’ති වත්වා පඨමං ගාථමාහ –

145. ‘‘න තෙ පීඨමදායිම්හා, න පානං නපි භොජනං;

බ්‍රහ්මචාරි ඛමස්සු මෙ, එතං පස්සාමි අච්චය’’න්ති.

තත්ථ න තෙ පීඨමදායිම්හාති පීඨම්පි තෙ න දාපයිම්හ.

තං සුත්වා බොධිසත්තො දුතියං ගාථමාහ –

146. ‘‘නෙවාභිසජ්ජාමි න චාපි කුප්පෙ, න චාපි මෙ අප්පියමාසි කිඤ්චි;

අථොපි මෙ ආසි මනොවිතක්කො, එතාදිසො නූන කුලස්ස ධම්මො’’ති.

තත්ථ නෙවාභිසජ්ජාමීති නෙව ලග්ගාමි. එතාදිසොති ‘‘ඉමස්ස කුලස්ස එතාදිසො නූන සභාවො, අදායකවංසො එස භවිස්සතී’’ති එවං මෙ මනොවිතක්කො උප්පන්නො.

තං සුත්වා සෙට්ඨි ඉතරා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

147. ‘‘එසස්මාකං කුලෙ ධම්මො, පිතුපිතාමහො සදා;

ආසනං උදකං පජ්ජං, සබ්බෙතං නිපදාමසෙ.

148. ‘‘එසස්මාකං කුලෙ ධම්මො, පිතුපිතාමහො සදා;

සක්කච්චං උපතිට්ඨාම, උත්තමං විය ඤාතක’’න්ති.

තත්ථ ධම්මොති සභාවො. පිතුපිතාමහොති පිතූනඤ්ච පිතාමහානඤ්ච සන්තකො. උදකන්ති පාදධොවනඋදකං. පජ්ජන්ති පාදමක්ඛනතෙලං. සබ්බෙතන්ති සබ්බං එතං. නිපදාමසෙති නිකාරපකාරා උපසග්ගා, දාමසෙති අත්ථො, දදාමාති වුත්තං හොති. ඉමිනා යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා දායකවංසො අම්හාකං වංසොති දස්සෙති. උත්තමං විය ඤාතකන්ති මාතරං විය පිතරං විය ච මයං ධම්මිකං සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා දිස්වා සක්කච්චං සහත්ථෙන උපට්ඨහාමාති අත්ථො.

බොධිසත්තො පන කතිපාහං බාරාණසිසෙට්ඨිනො ධම්මං දෙසෙන්තො තත්ථ වසිත්වා පුන හිමවන්තමෙව ගන්ත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. තදා බාරාණසිසෙට්ඨි ආනන්දො අහොසි, තාපසො පන අහමෙව අහොසින්ති.

පීඨජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[338] 8. ථුසජාතකවණ්ණනා

විදිතං ථුසන්ති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො අජාතසත්තුං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිං කිර මාතුකුච්ඡිගතෙ තස්ස මාතු කොසලරාජධීතාය බිම්බිසාරරඤ්ඤො දක්ඛිණජාණුලොහිතපිවනදොහළො උප්පජ්ජිත්වා පණ්ඩු අහොසි. සා පරිචාරිකාහි පුච්ඡිතා තාසං තමත්ථං ආරොචෙසි. රාජාපි සුත්වා නෙමිත්තකෙ පක්කොසාපෙත්වා ‘‘දෙවියා කිර එවරූපො දොහළො උප්පන්නො, තස්ස කා නිප්ඵත්තී’’ති පුච්ඡි. නෙමිත්තකා ‘‘දෙවියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තකසත්තො තුම්හෙ මාරෙත්වා රජ්ජං ගණ්හිස්සතී’’ති ආහංසු. රාජා ‘‘සචෙ මම පුත්තො මං මාරෙත්වා රජ්ජං ගණ්හිස්සති, කො එත්ථ දොසො’’ති දක්ඛිණජාණුං සත්ථෙන ඵාලාපෙත්වා ලොහිතං සුවණ්ණතට්ටකෙන ගාහාපෙත්වා දෙවියා පායෙසි. සා චින්තෙසි ‘‘සචෙ මම කුච්ඡියං නිබ්බත්තො පුත්තො පිතරං මාරෙස්සති, කිං මෙ තෙනා’’ති. සා ගබ්භපාතනත්ථං කුච්ඡිං මද්දාපෙසි.

රාජා ඤත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ මය්හං කිර පුත්තො මං මාරෙත්වා රජ්ජං ගණ්හිස්සති, න ඛො පනාහං අජරො අමරො, පුත්තමුඛං පස්සිතුං මෙ දෙහි, මා ඉතො පභුති එවරූපං කම්මං අකාසී’’ති ආහ. සා තතො පට්ඨාය උය්‍යානං ගන්ත්වා කුච්ඡිං මද්දාපෙසි. රාජා ඤත්වා තතො පට්ඨාය උය්‍යානගමනං නිවාරෙසි. සා පරිපුණ්ණගබ්භා පුත්තං විජායි. නාමග්ගහණදිවසෙ චස්ස අජාතස්සෙව පිතු සත්තුභාවතො ‘‘අජාතසත්තු’’ත්වෙව නාමමකංසු. තස්මිං කුමාරපරිහාරෙන වඩ්ඪන්තෙ සත්ථා එකදිවසං පඤ්චසතභික්ඛුපරිවුතො රඤ්ඤො නිවෙසනං ගන්ත්වා නිසීදි. රාජා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයභොජනීයෙන පරිවිසිත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා ධම්මං සුණන්තො නිසීදි. තස්මිං ඛණෙ කුමාරං මණ්ඩෙත්වා රඤ්ඤො අදංසු. රාජා බලවසිනෙහෙන පුත්තං ගහෙත්වා ඌරුම්හි නිසීදාපෙත්වා පුත්තගතෙන පෙමෙන පුත්තමෙව මමායන්තො න ධම්මං සුණාති. සත්ථා තස්ස පමාදභාවං ඤත්වා ‘‘මහාරාජ, පුබ්බෙ රාජානො පුත්තෙ ආසඞ්කමානා පටිච්ඡන්නෙ කාරෙත්වා ‘අම්හාකං අච්චයෙන නීහරිත්වා රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙය්‍යාථා’ති ආණාපෙසු’’න්ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තක්කසිලායං දිසාපාමොක්ඛආචරියො හුත්වා බහූ රාජකුමාරෙ ච බ්‍රාහ්මණකුමාරෙ ච සිප්පං වාචෙසි. බාරාණසිරඤ්ඤොපි පුත්තො සොළසවස්සකාලෙ තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා තයො වෙදෙ ච සබ්බසිප්පානි ච උග්ගණ්හිත්වා පරිපුණ්ණසිප්පො ආචරියං ආපුච්ඡි. ආචරියො අඞ්ගවිජ්ජාවසෙන තං ඔලොකෙන්තො ‘‘ඉමස්ස පුත්තං නිස්සාය අන්තරායො පඤ්ඤායති, තමහං අත්තනො ආනුභාවෙන හරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා චතස්සො ගාථා බන්ධිත්වා රාජකුමාරස්ස අදාසි, එවඤ්ච පන තං වදෙසි ‘‘තාත, පඨමං ගාථං රජ්ජෙ පතිට්ඨාය තව පුත්තස්ස සොළසවස්සකාලෙ භත්තං භුඤ්ජන්තො වදෙය්‍යාසි, දුතියං මහාඋපට්ඨානකාලෙ, තතියං පාසාදං අභිරුහමානො සොපානසීසෙ ඨත්වා, චතුත්ථං සයනසිරිගබ්භං පවිසන්තො උම්මාරෙ ඨත්වා’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ආචරියං වන්දිත්වා ගතො ඔපරජ්ජෙ පතිට්ඨාය පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨාසි. තස්ස පුත්තො සොළසවස්සකාලෙ රඤ්ඤො උය්‍යානකීළාදීනං අත්ථාය නික්ඛමන්තස්ස සිරිවිභවං දිස්වා පිතරං මාරෙත්වා රජ්ජං ගහෙතුකාමො හුත්වා අත්තනො උපට්ඨාකානං කථෙසි. තෙ ‘‘සාධු දෙව, මහල්ලකකාලෙ ලද්ධෙන ඉස්සරියෙන කො අත්ථො, යෙන කෙනචි උපායෙන රාජානං මාරෙත්වා රජ්ජං ගණ්හිතුං වට්ටතී’’ති වදිංසු. කුමාරො ‘‘විසං ඛාදාපෙත්වා මාරෙස්සාමී’’ති පිතරා සද්ධිං සායමාසං භුඤ්ජන්තො විසං ගහෙත්වා නිසීදි. රාජා භත්තපාතියං භත්තෙ අච්ඡුපන්තෙයෙව පඨමං ගාථමාහ –

149. ‘‘විදිතං ථුසං උන්දුරානං, විදිතං පන තණ්ඩුලං;

ථුසං ථුසං විවජ්ජෙත්වා, තණ්ඩුලං පන ඛාදරෙ’’ති.

තත්ථ විදිතන්ති කාළවද්දලෙපි අන්ධකාරෙ උන්දුරානං ථුසො ථුසභාවෙන තණ්ඩුලො ච තණ්ඩුලභාවෙන විදිතො පාකටොයෙව. ඉධ පන ලිඞ්ගවිපල්ලාසවසෙන ‘‘ථුසං තණ්ඩුල’’න්ති වුත්තං. ඛාදරෙති ථුසං ථුසං වජ්ජෙත්වා තණ්ඩුලමෙව ඛාදන්ති. ඉදං වුත්තං හොති – තාත කුමාර, යථා උන්දුරානං අන්ධකාරෙපි ථුසො ථුසභාවෙන තණ්ඩුලො ච තණ්ඩුලභාවෙන පාකටො, තෙ ථුසං වජ්ජෙත්වා තණ්ඩුලමෙව ඛාදන්ති, එවමෙව මමපි තව විසං ගහෙත්වා නිසින්නභාවො පාකටොති.

කුමාරො ‘‘ඤාතොම්හී’’ති භීතො භත්තපාතියං විසං පාතෙතුං අවිසහිත්වා උට්ඨාය රාජානං වන්දිත්වා ගතො. සො තමත්ථං අත්තනො උපට්ඨාකානං ආරොචෙත්වා ‘‘අජ්ජ තාවම්හි ඤාතො, ඉදානි කථං මාරෙස්සාමී’’ති පුච්ඡි. තෙ තතො පට්ඨාය උය්‍යානෙ පටිච්ඡන්නා හුත්වා නිකණ්ණිකවසෙන මන්තයමානා ‘‘අත්ථෙකො උපායො, ඛග්ගං සන්නය්හිත්වා මහාඋපට්ඨානං ගතකාලෙ අමච්චානං අන්තරෙ ඨත්වා රඤ්ඤො පමත්තභාවං ඤත්වා ඛග්ගෙන පහරිත්වා මාරෙතුං වට්ටතී’’ති වවත්ථපෙසුං. කුමාරො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා මහාඋපට්ඨානකාලෙ සන්නද්ධඛග්ගො හුත්වා ගන්ත්වා ඉතො චිතො ච රඤ්ඤො පහරණොකාසං උපධාරෙති. තස්මිං ඛණෙ රාජා දුතියං ගාථමාහ –

150. ‘‘යා මන්තනා අරඤ්ඤස්මිං, යා ච ගාමෙ නිකණ්ණිකා;

යඤ්චෙතං ඉති චීති ච, එතම්පි විදිතං මයා’’ති.

තත්ථ අරඤ්ඤස්මින්ති උය්‍යානෙ. නිකණ්ණිකාති කණ්ණමූලෙ මන්තනා. යඤ්චෙතං ඉති චීති චාති යඤ්ච එතං ඉදානි මම පහරණොකාසපරියෙසනං. ඉදං වුත්තං හොති – තාත කුමාර, යා එසා තව අත්තනො උපට්ඨාකෙහි සද්ධිං උය්‍යානෙ ච ගාමෙ ච නිකණ්ණිකා මන්තනා, යඤ්චෙතං ඉදානි මම මාරණත්ථාය ඉති චීති ච කරණං, එතම්පි සබ්බං මයා ඤාතන්ති.

කුමාරො ‘‘ජානාති මෙ වෙරිභාවං පිතා’’ති තතො පලායිත්වා උපට්ඨාකානං ආරොචෙසි. තෙ සත්තට්ඨ දිවසෙ අතික්කමිත්වා ‘‘කුමාර, න තෙ පිතා, වෙරිභාවං ජානාති, තක්කමත්තෙන ත්වං එවංසඤ්ඤී අහොසි, මාරෙහි න’’න්ති වදිංසු. සො එකදිවසං ඛග්ගං ගහෙත්වා සොපානමත්ථකෙ ගබ්භද්වාරෙ අට්ඨාසි. රාජා සොපානමත්ථකෙ ඨිතො තතියං ගාථමාහ –

151. ‘‘ධම්මෙන කිර ජාතස්ස, පිතා පුත්තස්ස මක්කටො;