1. කාලිඞ්ගවග්ගො

[301] 1. චූළකාලිඞ්ගජාතකවණ්ණනා

විවරථිමාසං ද්වාරන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො චතුන්නං පරිබ්බාජිකානං පබ්බජ්ජං ආරබ්භ කථෙසි. වෙසාලියං කිර ලිච්ඡවිරාජූනං සත්ත සහස්සානි සත්ත සතානි සත්ත ච ලිච්ඡවී වසිංසු. තෙ සබ්බෙපි පුච්ඡාපටිපුච්ඡාචිත්තකා අහෙසුං. අථෙකො පඤ්චසු වාදසතෙසු බ්‍යත්තො නිගණ්ඨො වෙසාලියං සම්පාපුණි, තෙ තස්ස සඞ්ගහං අකංසු. අපරාපි එවරූපා නිගණ්ඨී සම්පාපුණි. රාජානො ද්වෙපි ජනෙ වාදං කාරෙසුං, උභොපි සදිසාව අහෙසුං. තතො ලිච්ඡවීනං එතදහොසි ‘‘ඉමෙ ද්වෙපි පටිච්ච උප්පන්නො පුත්තො බ්‍යත්තො භවිස්සතී’’ති. තෙසං විවාහං කාරෙත්වා ද්වෙපි එකතො වාසෙසුං. අථ නෙසං සංවාසමන්වාය පටිපාටියා චතස්සො දාරිකායො එකො ච දාරකො ජායි. දාරිකානං ‘‘සච්චා, ලොලා, අවධාරිකා, පටිච්ඡාදා’’ති නාමං අකංසු, දාරකස්ස ‘‘සච්චකො’’ති. තෙ පඤ්චපි ජනා විඤ්ඤුතං පත්තා මාතිතො පඤ්ච වාදසතානි, පිතිතො පඤ්ච වාදසතානීති වාදසහස්සං උග්ගණ්හිංසු. මාතාපිතරො දාරිකානං එවං ඔවදිංසු ‘‘සචෙ කොචි ගිහී තුම්හාකං වාදං භින්දිස්සති, තස්ස පාදපරිචාරිකා භවෙය්‍යාථ. සචෙ පබ්බජිතො භින්දිස්සති, තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’’ති.

අපරභාගෙ මාතාපිතරො කාලමකංසු. තෙසු කාලකතෙසු සච්චකනිගණ්ඨො තත්ථෙව වෙසාලියං ලිච්ඡවීනං සිප්පං සික්ඛාපෙන්තො වසි. භගිනියො ජම්බුසාඛං ගහෙත්වා වාදත්ථාය නගරා නගරං චරමානා සාවත්ථිං පත්වා නගරද්වාරෙ සාඛං නිඛණිත්වා ‘‘යො අම්හාකං වාදං ආරොපෙතුං සක්කොති ගිහී වා පබ්බජිතො වා, සො එතං පංසුපුඤ්ජං පාදෙහි විකිරිත්වා පාදෙහෙව සාඛං මද්දතූ’’ති දාරකානං වත්වා භික්ඛාය නගරං පවිසිංසු. අථායස්මා සාරිපුත්තො අසම්මට්ඨට්ඨානං සම්මජ්ජිත්වා රිත්තඝටෙසු පානීයං උපට්ඨපෙත්වා ගිලානෙ ච පටිජග්ගිත්වා දිවාතරං සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසන්තො තං සාඛං දිස්වා දාරකෙ පුච්ඡි, දාරකා තං පවත්තිං ආචික්ඛිංසු. ථෙරො දාරකෙහෙව පාතාපෙත්වා මද්දාපෙත්වා ‘‘යෙහි අයං සාඛා ඨපිතා, තෙ කතභත්තකිච්චාව ආගන්ත්වා ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ මං පස්සන්තූ’’ති දාරකානං වත්වා නගරං පවිසිත්වා කතභත්තකිච්චො විහාරද්වාරකොට්ඨකෙ අට්ඨාසි. තාපි පරිබ්බාජිකා භික්ඛාය චරිත්වා ආගතා සාඛං මද්දිතං දිස්වා ‘‘කෙනායං මද්දිතා’’ති වත්වා ‘‘සාරිපුත්තත්ථෙරෙන, සචෙ තුම්හෙ වාදත්ථිකා, ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකං ගච්ඡථා’’ති දාරකෙහි වුත්තා පුන නගරං පවිසිත්වා මහාජනං සන්නිපාතෙත්වා විහාරද්වාරකොට්ඨකං ගන්ත්වා ථෙරං වාදසහස්සං පුච්ඡිංසු. ථෙරො තං විස්සජ්ජෙත්වා ‘‘අඤ්ඤං කිඤ්චි ජානාථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘න ජානාම, සාමී’’ති. ‘‘අහං පන වො කිඤ්චි පුච්ඡාමී’’ති. ‘‘පුච්ඡ, සාමි, ජානන්තියො කථෙස්සාමා’’ති.

ථෙරො ‘‘එකං නාම කි’’න්ති පුච්ඡි. තා න ජානිංසු. ථෙරො විස්සජ්ජෙසි. තා ‘‘අම්හාකං, සාමි, පරාජයො, තුම්හාකං ජයො’’ති ආහංසු. ‘‘ඉදානි කිං කරිස්සථා’’ති? ‘‘අම්හාකං මාතාපිතූහි අයං ඔවාදො දින්නො ‘සචෙ වො ගිහී වාදං භින්දිස්සති, තස්ස පජාපතියො භවෙය්‍යාථ. සචෙ පබ්බජිතො, තස්ස සන්තිකෙ පබ්බජෙය්‍යාථා’ති, පබ්බජ්ජං නො දෙථා’’ති. ථෙරො ‘‘සාධූ’’ති වත්වා තා උප්පලවණ්ණාය ථෙරියා සන්තිකෙ පබ්බාජෙසි. තා සබ්බාපි න චිරස්සෙව අරහත්තං පාපුණිංසු. අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, සාරිපුත්තත්ථෙරො චතුන්නං පරිබ්බාජිකානං අවස්සයො හුත්වා සබ්බා අරහත්තං පාපෙසී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස එතාසං අවස්සයො අහොසි, ඉදානි පන පබ්බජ්ජාභිසෙකං දාපෙසි, පුබ්බෙ රාජමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ කාලිඞ්ගරට්ඨෙ දන්තපුරනගරෙ කාලිඞ්ගරාජෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ අස්සකරට්ඨෙ පාටලිනගරෙ අස්සකො නාම රාජා රජ්ජං කාරෙසි. කාලිඞ්ගො සම්පන්නබලවාහනො සයම්පි නාගබලො පටියොධං න පස්සති. සො යුජ්ඣිතුකාමො හුත්වා අමච්චානං ආරොචෙසි ‘‘අහං යුද්ධත්ථිකො, පටියොධං පන න පස්සාමි, කිං කරොමා’’ති. අමච්චා ‘‘අත්ථෙකො, මහාරාජ, උපායො, ධීතරො තෙ චතස්සො උත්තමරූපධරා, තා පසාධෙත්වා පටිච්ඡන්නයානෙ නිසීදාපෙත්වා බලපරිවුතා ගාමනිගමරාජධානියො චරාපෙථ. යො රාජා තා අත්තනො ගෙහෙ කාතුකාමො භවිස්සති, තෙන සද්ධිං යුද්ධං කරිස්සාමා’’ති වදිංසු. රාජා තථා කාරෙසි. තාහි ගතගතට්ඨානෙ රාජානො භයෙන තාසං නගරං පවිසිතුං න දෙන්ති, පණ්ණාකාරං පෙසෙත්වා බහිනගරෙයෙව වසාපෙන්ති. එවං සකලජම්බුදීපං විචරිත්වා අස්සකරට්ඨෙ පාටලිනගරං පාපුණිංසු. අස්සකොපි නගරද්වාරානි පිදහාපෙත්වා පණ්ණාකාරං පෙසෙසි. තස්ස නන්දිසෙනො නාම අමච්චො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො උපායකුසලො. සො චින්තෙසි ‘‘ඉමා කිර රාජධීතරො සකලජම්බුදීපං විචරිත්වා පටියොධං න ලභිංසු, එවං සන්තෙ ජම්බුදීපො තුච්ඡො නාම අහොසි, අහං කාලිඞ්ගෙන සද්ධිං යුජ්ඣිස්සාමී’’ති. සො නගරද්වාරං ගන්ත්වා දොවාරිකෙ ආමන්තෙත්වා තාසං ද්වාරං විවරාපෙතුං පඨමං ගාථමාහ –

1. ‘‘විවරථිමාසං ද්වාරං, නගරං පවිසන්තු අරුණරාජස්ස;

සීහෙන සුසිට්ඨෙන, සුරක්ඛිතං නන්දිසෙනෙනා’’ති.

තත්ථ අරුණරාජස්සාති සො හි රජ්ජෙ පතිට්ඨිතකාලෙ රට්ඨනාමවසෙන අස්සකො නාම ජාතො, කුලදත්තියං පනස්ස නාමං අරුණොති. තෙනාහ ‘‘අරුණරාජස්සා’’ති. සීහෙනාති පුරිසසීහෙන. සුසිට්ඨෙනාති ආචරියෙහි සුට්ඨු අනුසාසිතෙන. නන්දිසෙනෙනාති මයා නන්දිසෙනෙන නාම.

සො එවං වත්වා ද්වාරං විවරාපෙත්වා තා ගහෙත්වා අස්සකරඤ්ඤො දත්වා ‘‘තුම්හෙ මා භායිත්ථ, යුද්ධෙ සති අහං ජිනිස්සාමි, ඉමා උත්තමරූපධරා රාජධීතරො මහෙසියො කරොථා’’ති තාසං අභිසෙකං දාපෙත්වා තාහි සද්ධිං ආගතෙ පුරිසෙ ‘‘ගච්ඡථ, තුම්හෙ රාජධීතූනං අස්සකරාජෙන මහෙසිට්ඨානෙ ඨපිතභාවං තුම්හාකං රඤ්ඤො ආචික්ඛථා’’ති උය්‍යොජෙසි. තෙ ගන්ත්වා ආරොචෙසුං. කාලිඞ්ගො ‘‘න හි නූන සො මය්හං බලං ජානාතී’’ති වත්වා තාවදෙව මහතියා සෙනාය නික්ඛමි. නන්දිසෙනො තස්ස ආගමනං ඤත්වා ‘‘අත්තනො කිර රජ්ජසීමායමෙව හොතු, මා අම්හාකං රඤ්ඤො රජ්ජසීමං ඔක්කමතු, උභින්නං රජ්ජානං අන්තරෙ යුද්ධං භවිස්සතී’’ති සාසනං පෙසෙසි. සො සාසනං සුත්වා අත්තනො රජ්ජපරියන්තෙයෙව අට්ඨාසි. අස්සකොපි අත්තනො රජ්ජපරියන්තෙ අට්ඨාසි. තදා බොධිසත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තෙසං ද්වින්නං රජ්ජානං අන්තරෙ පණ්ණසාලායං වසති. කාලිඞ්ගො චින්තෙසි ‘‘සමණා නාම කිඤ්චි ජානිස්සන්ති, කො ජානාති, කිං භවිස්සති, කස්ස ජයො වා පරාජයො වා භවිස්සති, තාපසං පුච්ඡිස්සාමී’’ති අඤ්ඤාතකවෙසෙන බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා පටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘භන්තෙ, කාලිඞ්ගො ච අස්සකො ච යුජ්ඣිතුකාමා අත්තනො අත්තනො රජ්ජසීමායමෙව ඨිතා, එතෙසු කස්ස ජයො භවිස්සති, කස්ස පරාජයො’’ති පුච්ඡි. මහාපුඤ්ඤ, අහං ‘‘අසුකස්ස ජයො, අසුකස්ස පරාජයො’’ති න ජානාමි, සක්කො පන දෙවරාජා ඉධාගච්ඡති, තමහං පුච්ඡිත්වා කථෙස්සාමි, ස්වෙ ආගච්ඡෙය්‍යාසීති. සක්කො බොධිසත්තස්ස උපට්ඨානං ආගන්ත්වා නිසීදි, අථ නං බොධිසත්තො තමත්ථං පුච්ඡි. භන්තෙ, කාලිඞ්ගො ජිනිස්සති, අස්සකො පරාජිස්සති, ඉදඤ්චිදඤ්ච පුබ්බනිමිත්තං පඤ්ඤායිස්සතීති.

කාලිඞ්ගො පුනදිවසෙ ආගන්ත්වා පුච්ඡි, බොධිසත්තොපිස්ස ආචික්ඛි. සො ‘‘කිං නාම පුබ්බනිමිත්තං භවිස්සතී’’ති අපුච්ඡිත්වාව ‘‘අහං කිර ජිනිස්සාමී’’ති උට්ඨාය තුට්ඨියා පක්කාමි. සා කථා විත්ථාරිකා අහොසි. තං සුත්වා අස්සකො නන්දිසෙනං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කාලිඞ්ගො කිර ජිනිස්සතිං, මයං පරාජිස්සාම, කිං නු ඛො කාතබ්බ’’න්ති ආහ. සො ‘‘කො එතං ජානාති මහාරාජ, කස්ස ජයො වා පරාජයො වා, තුම්හෙ මා චින්තයිත්ථා’’ති රාජානං අස්සාසෙත්වා බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො ‘‘භන්තෙ, කො ජිනිස්සති, කො පරාජිස්සතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘කාලිඞ්ගො ජිනිස්සති, අස්සකො පරාජිස්සතී’’ති? ‘‘භන්තෙ, ජිනන්තස්ස පුබ්බනිමිත්තං කිං භවිස්සති, කිං පරාජිනන්තස්සා’’ති? ‘‘මහාපුඤ්ඤ, ජිනන්තස්ස ආරක්ඛදෙවතා සබ්බසෙතො උසභො භවිස්සති, ඉතරස්ස සබ්බකාළකො, උභින්නම්පි ආරක්ඛදෙවතා යුජ්ඣිත්වා ජයපරාජයං කරිස්සන්තී’’ති. නන්දිසෙනො තං සුත්වා උට්ඨාය ගන්ත්වා රඤ්ඤො සහායෙ සහස්සමත්තෙ මහායොධෙ ගහෙත්වා අවිදූරෙ පබ්බතං අභිරුය්හ ‘‘අම්භො, අම්හාකං රඤ්ඤො ජීවිතං දාතුං සක්ඛිස්සථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, සක්ඛිස්සාමා’’ති. ‘‘තෙන හි ඉමස්මිං පපාතෙ පතථා’’ති. තෙ පතිතුං ආරභිංසු. අථ නෙ වාරෙත්වා ‘‘අලං එත්ථ පතනෙන, අම්හාකං රඤ්ඤො ජීවිතං දාතුං සුහදයා අනිවත්තිනො හුත්වා යුජ්ඣථා’’ති ආහ. තෙ සම්පටිච්ඡිංසුං.

අථ සඞ්ගාමෙ උපට්ඨිතෙ කාලිඞ්ගො ‘‘අහං කිර ජිනිස්සාමී’’ති වොසානං ආපජ්ජි, බලකායාපිස්ස ‘‘අම්හාකං කිර ජයො’’ති වොසානං ආපජ්ජිත්වා සන්නාහං අකත්වා වග්ගවග්ගා හුත්වා යථාරුචි පක්කමිංසු, වීරියකරණකාලෙ වීරියං න කරිංසු. උභොපි රාජානො අස්සං අභිරුහිත්වා ‘‘යුජ්ඣිස්සාමා’’ති අඤ්ඤමඤ්ඤං උපසඞ්කමන්ති. උභින්නං ආරක්ඛදෙවතා පුරතො ගන්ත්වා කාලිඞ්ගරඤ්ඤො ආරක්ඛදෙවතා සබ්බසෙතො උසභො අහොසි, ඉතරස්ස සබ්බකාළකො. තා දෙවතාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං යුජ්ඣනාකාරං දස්සෙන්තා උපසඞ්කමිංසු. තෙ පන උසභා උභින්නං රාජූනංයෙව පඤ්ඤායන්ති, න අඤ්ඤෙසං. නන්දිසෙනො අස්සකං පුච්ඡි ‘‘පඤ්ඤායති තෙ, මහාරාජ, ආරක්ඛදෙවතා’’ති. ‘‘ආම, පඤ්ඤායතී’’ති. ‘‘කෙනාකාරෙනා’’ති. ‘‘කාලිඞ්ගරඤ්ඤො ආරක්ඛදෙවතා සබ්බසෙතො උසභො හුත්වා පඤ්ඤායති, අම්හාකං ආරක්ඛදෙවතා සබ්බකාළකො කිලමන්තො හුත්වා තිට්ඨතී’’ති. ‘‘මහාරාජ, තුම්හෙ මා භායථ, මයං ජිනිස්සාම, කාලිඞ්ගො පරාජිස්සති, තුම්හෙ අස්සපිට්ඨිතො ඔතරිත්වා ඉමං සත්තිං ගහෙත්වා සුසික්ඛිතසින්ධවං උදරපස්සෙ වාමහත්ථෙන උප්පීළෙත්වා ඉමිනා පුරිසසහස්සෙන සද්ධිං වෙගෙන ගන්ත්වා කාලිඞ්ගරඤ්ඤො ආරක්ඛදෙවතං සත්තිප්පහාරෙන පාතෙථ, තතො මයං සහස්සමත්තා සත්තිසහස්සෙන පහරිස්සාම, එවං කාලිඞ්ගස්ස ආරක්ඛදෙවතා නස්සිස්සති, තතො කාලිඞ්ගො පරාජිස්සති, මයං ජිනිස්සාමා’’ති. රාජා ‘‘සාධූ’’ති නන්දිසෙනෙන දින්නසඤ්ඤාය ගන්ත්වා සත්තියා පහරි, සූරයොධසහස්සාපි අමච්චා සත්තිසහස්සෙන පහරිංසු. ආරක්ඛදෙවතා තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපුණි, තාවදෙව කාලිඞ්ගො පරාජිත්වා පලායි. තං පලායමානං දිස්වා සහස්සමත්තා අමච්චා ‘‘කාලිඞ්ගො පලායතී’’ති උන්නදිංසු. කාලිඞ්ගො මරණභයභීතො පලායමානො තං තාපසං අක්කොසන්තො දුතියං ගාථමාහ –

2. ‘‘ජයො කලිඞ්ගානමසය්හසාහිනං, පරාජයො අනයො අස්සකානං;

ඉච්චෙව තෙ භාසිතං බ්‍රහ්මචාරි, න උජ්ජුභූතා විතථං භණන්තී’’ති.

තත්ථ අසය්හසාහිනන්ති අසය්හං දුස්සහං සහිතුං සමත්ථානං. ඉච්චෙව තෙ භාසිතන්ති එවං තයා කූටතාපස ලඤ්ජං ගහෙත්වා පරාජිනකරාජානං ජිනිස්සති, ජිනනරාජානඤ්ච පරාජිස්සතීති භාසිතං. න උජ්ජුභූතාති යෙ කායෙන වාචාය මනසා ච උජුභූතා, න තෙ මුසා භණන්තීති.

එවං සො තාපසං අක්කොසන්තො පලායන්තො අත්තනො නගරමෙව ගතො, නිවත්තිත්වා ඔලොකෙතුම්පි නාසක්ඛි. තතො කතිපාහච්චයෙන සක්කො තාපසස්ස උපට්ඨානං අගමාසි. තාපසො තෙන සද්ධිං කථෙන්තො තතියං ගාථමාහ –

3. ‘‘දෙවා මුසාවාදමුපාතිවත්තා, සච්චං ධනං පරමං තෙසු සක්ක;

තං තෙ මුසා භාසිතං දෙවරාජ, කිං වා පටිච්ච මඝවා මහින්දා’’ති.

තත්ථ තං තෙ මුසා භාසිතන්ති යං තයා මය්හං භාසිතං, තං අත්ථභඤ්ජනකමුසාවාදං කථෙන්තෙන තයා මුසා භාසිතං, තයා කිං කාරණං පටිච්ච එවං භාසිතන්ති?

තං සුත්වා සක්කො චතුත්ථං ගාථමාහ –

4. ‘‘නනු තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණ භඤ්ඤමානෙ, දෙවා න ඉස්සන්ති පුරිසපරක්කමස්ස;

දමො සමාධි මනසො අභෙජ්ජො, අබ්‍යග්ගතා නික්කමනඤ්ච කාලෙ;

දළ්හඤ්ච විරියං පුරිසපරක්කමො ච, තෙනෙව ආසි විජයො අස්සකාන’’න්ති.

තස්සත්ථො – කිං තයා, බ්‍රාහ්මණ, තත්ථ තත්ථ වචනෙ භඤ්ඤමානෙ ඉදං න සුතපුබ්බං, යං දෙවා පුරිසපරක්කමස්ස න ඉස්සන්ති න උසූයන්ති, අස්සකරඤ්ඤො වීරියකරණවසෙන අත්තදමනසඞ්ඛාතො දමො, සමග්ගභාවෙන මනසො අභෙජ්ජො, අභෙජ්ජසමාධි, අස්සකරඤ්ඤො සහායානං වීරියකරණකාලෙ අබ්‍යග්ගතා යථා කාලිඞ්ගස්ස මනුස්සා වග්ගවග්ගා හුත්වා ඔසක්කිංසු, එවං අනොසක්කනං සමග්ගභාවෙන අභෙජ්ජචිත්තානං වීරියඤ්ච පුරිසපරක්කමො ච ථිරො අහොසි, තෙනෙව කාරණෙන අස්සකානං ජයො අහොසීති.

පලාතෙ ච පන කාලිඞ්ගෙ අස්සකරාජා විලොපං ගාහාපෙත්වා අත්තනො නගරං ගතො. නන්දිසෙනො කාලිඞ්ගස්ස සාසනං පෙසෙසි ‘‘ඉමාසං චතුන්නං රාජකඤ්ඤානං දායජ්ජකොට්ඨාසං පෙසෙතු, සචෙ න පෙසෙති, කාතබ්බමෙත්ථ ජානිස්සාමී’’ති. සො තං සාසනං සුත්වා භීතතසිතො තාහි ලද්ධබ්බදායජ්ජං පෙසෙසි, තතො පට්ඨාය සමග්ගවාසං වසිංසු.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා කාලිඞ්ගරඤ්ඤො ධීතරො ඉමා දහරභික්ඛුනියො අහෙසුං, නන්දිසෙනො සාරිපුත්තො, තාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

චූළකාලිඞ්ගජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[302] 2. මහාඅස්සාරොහජාතකවණ්ණනා

අදෙය්‍යෙසුං දදං දානන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ආනන්දත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු හෙට්ඨා කථිතමෙව. සත්ථා ‘‘පොරාණකපණ්ඩිතාපි අත්තනො උපකාරවසෙනෙව කිරිංසූ’’ති වත්වා ඉධාපි අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බොධිසත්තො බාරාණසිරාජා හුත්වා ධම්මෙන සමෙන රජ්ජං කාරෙති, දානං දෙති, සීලං රක්ඛති. සො ‘‘පච්චන්තං කුපිතං වූපසමෙස්සාමී’’ති බලවාහනපරිවුතො ගන්ත්වා පරාජිතො අස්සං අභිරුහිත්වා පලායමානො එකං පච්චන්තගාමං පාපුණි. තත්ථ තිංස ජනා රාජසෙවකා වසන්ති. තෙ පාතොව ගාමමජ්ඣෙ සන්නිපතිත්වා ගාමකිච්චං කරොන්ති. තස්මිං ඛණෙ රාජා වම්මිතං අස්සං අභිරුහිත්වා අලඞ්කතපටියත්තො ගාමද්වාරෙන අන්තොගාමං පාවිසි. තෙ ‘‘කිං නු ඛො ඉද’’න්ති භීතා පලායිත්වා සකසකගෙහානි පවිසිංසු. එකො පනෙත්ථ අත්තනො ගෙහං අගන්ත්වා රඤ්ඤො පච්චුග්ගමනං කත්වා ‘‘රාජා කිර පච්චන්තං ගතො’’ති සුය්‍යති, කොසි ත්වං රාජපුරිසො චොරපුරිසොති? ‘‘රාජපුරිසො, සම්මා’’ති. ‘‘තෙන හි එථා’’ති රාජානං ගෙහං නෙත්වා අත්තනො පීඨකෙ නිසීදාපෙත්වා ‘‘එහි, භද්දෙ, සහායකස්ස පාදෙ ධොවා’’ති භරියං තස්ස පාදෙ ධොවාපෙත්වා අත්තනො බලානුරූපෙන ආහාරං දත්වා ‘‘මුහුත්තං විස්සමථා’’ති සයනං පඤ්ඤාපෙසි, රාජා නිපජ්ජි. ඉතරො අස්සස්ස සන්නාහං මොචෙත්වා චඞ්කමාපෙත්වා උදකං පායෙත්වා පිට්ඨිං තෙලෙන මක්ඛෙත්වා තිණං අදාසි. එවං තයො චත්තාරො දිවසෙ රාජානං පටිජග්ගිත්වා ‘‘ගච්ඡාමහං, සම්මා’’ති වුත්තෙ පුන රඤ්ඤො ච අස්සස්ස ච කත්තබ්බයුත්තකං සබ්බමකාසි. රාජා තුස්සිත්වා ගච්ඡන්තො ‘‘අහං, සම්ම, මහාඅස්සාරොහො නාම, නගරමජ්ඣෙ අම්හාකං ගෙහං, සචෙ කෙනචි කිච්චෙන නගරං ආගච්ඡසි, දක්ඛිණද්වාරෙ ඨත්වා දොවාරිකං ‘මහාඅස්සාරොහො කතරගෙහෙ වසතී’ති පුච්ඡිත්වා දොවාරිකං ගහෙත්වා අම්හාකං ගෙහං ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති වත්වා පක්කාමි.

බලකායොපි රාජානං අදිස්වා බහිනගරෙ ඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා ඨිතො රාජානං දිස්වා පච්චුග්ගන්ත්වා පරිවාරෙසි. රාජා නගරං පවිසන්තො ද්වාරන්තරෙ ඨත්වා දොවාරිකං පක්කොසාපෙත්වා මහාජනං පටික්කමාපෙත්වා ‘‘තාත, එකො පච්චන්තගාමවාසී මං දට්ඨුකාමො ආගන්ත්වා ‘මහාඅස්සාරොහස්ස ගෙහං කහ’න්ති තං පුච්ඡිස්සති, තං ත්වං හත්ථෙ ගහෙත්වා ආනෙත්වා මං දස්සෙය්‍යාසි, තදා ත්වං සහස්සං ලභිස්සසී’’ති ආහ. සො නාගච්ඡති, තස්මිං අනාගච්ඡන්තෙ රාජා තස්ස වසනගාමෙ බලිං වඩ්ඪාපෙසි, බලිම්හි වඩ්ඪිතෙ නාගච්ඡති. එවං දුතියම්පි තතියම්පි බලිං වඩ්ඪාපෙසි, නෙව ආගච්ඡති. අථ නං ගාමවාසිනො සන්නිපතිත්වා ආහංසු ‘‘අය්‍ය, තව සහායස්ස මහාඅස්සාරොහස්ස ආගතකාලතො පට්ඨාය මයං බලිනා පීළියමානා සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කොම, ගච්ඡ තව සහායස්ස මහාඅස්සාරොහස්ස වත්වා අම්හාකං බලිං විස්සජ්ජාපෙහී’’ති. සාධු ගච්ඡිස්සාමි, න පන සක්කා තුච්ඡහත්ථෙන ගන්තුං, මය්හං සහායස්ස ද්වෙ දාරකා අත්ථි, තෙසඤ්ච භරියාය චස්ස සහායකස්ස ච මෙ නිවාසනපාරුපනපිළන්ධනාදීනි සජ්ජෙථාති. ‘‘සාධු සජ්ජිස්සාමා’’ති තෙ සබ්බං පණ්ණාකාරං සජ්ජයිංසු.

සො තඤ්ච අත්තනො ඝරෙ පක්කපූවඤ්ච ආදාය ගන්ත්වා දක්ඛිණද්වාරං පත්වා දොවාරිකං පුච්ඡි ‘‘කහං, සම්ම, මහාඅස්සාරොහස්ස ගෙහ’’න්ති. සො ‘‘එහි දස්සෙමි තෙ’’ති තං හත්ථෙ ගහෙත්වා රාජද්වාරං ගන්ත්වා ‘‘දොවාරිකො එකං පච්චන්තගාමවාසිං ගහෙත්වා ආගතො’’ති පටිවෙදෙසි. රාජා තං සුත්වා ආසනා උට්ඨාය ‘‘මය්හං සහායො ච තෙන සද්ධිං ආගතා ච පවිසන්තූ’’ති පච්චුග්ගමනං කත්වා දිස්වාව නං පරිස්සජිත්වා ‘‘මය්හං සහායිකා ච දාරකා ච අරොගා’’ති පුච්ඡිත්වා හත්ථෙ ගහෙත්වා මහාතලං අභිරුහිත්වා සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා රාජාසනෙ නිසීදාපෙත්වා අග්ගමහෙසිං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ, සහායස්ස මෙ පාදෙ ධොවා’’ති ආහ. සා තස්ස පාදෙ ධොවි, රාජා සුවණ්ණභිඞ්කාරෙන උදකං ආසිඤ්චි. දෙවීපි පාදෙ ධොවිත්වා ගන්ධතෙලෙන මක්ඛෙසි. රාජා ‘‘කිං, සම්ම, අත්ථි, කිඤ්චි අම්හාකං ඛාදනීය’’න්ති පුච්ඡි. සො ‘‘අත්ථී’’ති පසිබ්බකතො පූවෙ නීහරාපෙසි. රාජා සුවණ්ණතට්ටකෙන ගහෙත්වා තස්ස සඞ්ගහං කරොන්තො ‘‘මම සහායෙන ආනීතං ඛාදථා’’ති දෙවියා ච අමච්චානඤ්ච ඛාදාපෙත්වා සයම්පි ඛාදි. ඉතරො ඉතරම්පි පණ්ණාකාරං දස්සෙසි. රාජා තස්ස සඞ්ගහත්ථං කාසිකවත්ථානි අපනෙත්වා තෙන ආභතවත්ථයුගං නිවාසෙසිං. දෙවීපි කාසිකවත්ථඤ්චෙව ආභරණානි ච අපනෙත්වා තෙන ආභතවත්ථං නිවාසෙත්වා ආභරණානි පිළන්ධි.

අථ නං රාජා රාජාරහං භොජනං භොජාපෙත්වා එකං අමච්චං ආණාපෙසි ‘‘ගච්ඡ ඉමස්ස මම කරණනියාමෙනෙව මස්සුකම්මං කාරෙත්වා ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා සතසහස්සග්ඝනිකං කාසිකවත්ථං නිවාසාපෙත්වා රාජාලඞ්කාරෙන අලඞ්කාරාපෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො තථා අකාසි. රාජා නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා අමච්චෙ සන්නිපාතාපෙත්වා සෙතච්ඡත්තස්ස මජ්ඣෙ ජාතිහිඞ්ගුලකසුත්තං පාතෙත්වා උපඩ්ඪරජ්ජං අදාසි. තෙ තතො පට්ඨාය එකතො භුඤ්ජන්ති පිවන්ති සයන්ති, විස්සාසො ථිරො අහොසි කෙනචි අභෙජ්ජො. අථස්ස රාජා පුත්තදාරෙපි පක්කොසාපෙත්වා අන්තොනගරෙ නිවෙසනං මාපෙත්වා අදාසි. තෙ සමග්ගා සම්මොදමානා රජ්ජං කාරෙන්ති.

අථ අමච්චා කුජ්ඣිත්වා රාජපුත්තං ආහංසු ‘‘කුමාර, රාජා එකස්ස ගහපතිකස්ස උපඩ්ඪරජ්ජං දත්වා තෙන සද්ධිං එකතො භුඤ්ජති පිවති සයති, දාරකෙ ච වන්දාපෙති, ඉමිනා රඤ්ඤා කතකම්මං න ජානාම, කිං කරොති රාජා, මයං ලජ්ජාම, ත්වං රඤ්ඤො කථෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සබ්බං තං කථං රඤ්ඤො ආරොචෙත්වා ‘‘මා එවං කරොහි, මහාරාජා’’ති ආහ. ‘‘තාත, අහං යුද්ධපරාජිතො කහං වසිං, අපි නු ජානාථා’’ති. ‘‘න ජානාම, දෙවා’’ති. ‘‘අහං එතස්ස ඝරෙ වසන්තො අරොගො හුත්වා ආගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙසිං, එවං මම උපකාරිනො කස්මා සම්පත්තිං න දස්සාමී’’ති එවං වත්වා ච පන බොධිසත්තො ‘‘තාත, යො හි අදාතබ්බයුත්තකස්ස දෙති, දාතබ්බයුත්තකස්ස න දෙති, සො ආපදං පත්වා කිඤ්චි උපකාරං න ලභතී’’ති දස්සෙන්තො ඉමා ගාථා ආහ –

5. ‘‘අදෙය්‍යෙසු දදං දානං, දෙය්‍යෙසු නප්පවෙච්ඡති;

ආපාසු බ්‍යසනං පත්තො, සහායං නාධිගච්ඡති.

6. ‘‘නාදෙය්‍යෙසු දදං දානං, දෙය්‍යෙසු යො පවෙච්ඡති;

ආපාසු බ්‍යසනං පත්තො, සහායමධිගච්ඡති.

7. ‘‘සඤ්ඤොගසම්භොගවිසෙසදස්සනං, අනරියධම්මෙසු සඨෙසු නස්සති;

කතඤ්ච අරියෙසු ච අජ්ජවෙසු, මහප්ඵලං හොති අණුම්පි තාදිසු.

8. ‘‘යො පුබ්බෙ කතකල්‍යාණො, අකා ලොකෙ සුදුක්කරං;

පච්ඡා කයිරා න වා කයිරා, අච්චන්තං පූජනාරහො’’ති.

තත්ථ අදෙය්‍යෙසූති පුබ්බෙ අකතූපකාරෙසු. දෙය්‍යෙසූති පුබ්බෙ කතූපකාරෙසු. නප්පවෙච්ඡතීති න පවෙසෙති න දෙති. ආපාසූති ආපදාසු. බ්‍යසනන්ති දුක්ඛං. සඤ්ඤොගසම්භොගවිසෙසදස්සනන්ති යො මිත්තෙන කතො සඤ්ඤොගො චෙව සම්භොගො ච, තස්ස විසෙසදස්සනං ගුණදස්සනං සුකතං මය්හං ඉමිනාති එතං සබ්බං අසුද්ධධම්මත්තා අනරියධම්මෙසු කෙරාටිකත්තා සඨෙසු නස්සති. අරියෙසූති අත්තනො කතගුණජානනෙන අරියෙසු පරිසුද්ධෙසු. අජ්ජවෙසූති තෙනෙව කාරණෙන උජුකෙසු අකුටිලෙසු. අණුම්පීති අප්පමත්තකම්පි. තාදිසූති යෙ තාදිසා පුග්ගලා හොන්ති අරියා උජුභූතා, තෙසු අප්පම්පි කතං මහප්ඵලං හොති මහාජුතිකං මහාවිප්ඵාරං, සුඛෙත්තෙ වුත්තබීජමිව න නස්සති, ඉතරස්මිං පන පාපෙ බහුම්පි කතං අග්ගිම්හි ඛිත්තබීජමිව නස්සතීති අත්ථො. වුත්තම්පි චෙතං –

‘‘යථාපි බීජමග්ගිම්හි, ඩය්හති න විරූහති;

එවං කතං අසප්පුරිසෙ, නස්සති න විරූහති.

‘‘කතඤ්ඤුම්හි ච පොසම්හි, සීලවන්තෙ අරියවුත්තිනෙ;

සුඛෙත්තෙ විය බීජානි, කතං තම්හි න නස්සතී’’ති. (ජා. 1.10.77-78);

පුබ්බෙ කතකල්‍යාණොති පඨමතරං උපකාරං කත්වා ඨිතො. අකාති අකරි, අයං ලොකෙ සුදුක්කරං නාම අකාසීති අත්ථො. පච්ඡා කයිරාති සො පච්ඡා අඤ්ඤං කිඤ්චි ගුණං කරොතු වා මා වා, තෙනෙව පඨමකතෙන ගුණෙන අච්චන්තං පූජනාරහො හොති, සබ්බං සක්කාරසම්මානං අරහතීති.

ඉදං පන සුත්වා නෙව අමච්චා, න රාජපුත්තො පුන කිඤ්චි කථෙසීති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පච්චන්තගාමවාසී ආනන්දො අහොසි, බාරාණසිරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මහාඅස්සාරොහජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[303] 3. එකරාජජාතකවණ්ණනා

අනුත්තරෙ කාමගුණෙ සමිද්ධෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං කොසලරාජසෙවකං ආරබ්භ කථෙසි. පච්චුප්පන්නවත්ථු හෙට්ඨා සෙය්‍යජාතකෙ (ජා. 1.3.94 ආදයො) කථිතමෙව. ඉධ පන සත්ථා ‘‘න ත්වඤ්ඤෙව අනත්ථෙන අත්ථං ආහරි, පොරාණකපණ්ඩිතාපි අත්තනො අනත්ථෙන අත්ථං ආහරිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසිරඤ්ඤො උපට්ඨාකො අමච්චො රාජන්තෙපුරෙ දුබ්භි. රාජා පච්චක්ඛතොව තස්ස දොසං දිස්වා තං රට්ඨා පබ්බාජෙසි. සො දුබ්භිසෙනං නාම කොසලරාජානං උපට්ඨහන්තොති සබ්බං මහාසීලවජාතකෙ (ජා. 1.1.51) කථිතමෙව. ඉධ පන දුබ්භිසෙනො මහාතලෙ අමච්චමජ්ඣෙ නිසින්නං බාරාණසිරාජානං ගණ්හාපෙත්වා සික්කාය පක්ඛිපාපෙත්වා උත්තරුම්මාරෙ හෙට්ඨාසීසකං ඔලම්බාපෙසි. රාජා චොරරාජානං ආරබ්භ මෙත්තං භාවෙත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා ඣානං නිබ්බත්තෙසි, බන්ධනං ඡිජ්ජි, තතො රාජා ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. චොරරාජස්ස සරීරෙ දාහො උප්පජ්ජි, ‘‘ඩය්හාමි ඩය්හාමී’’ති භූමියං අපරාපරං පරිවත්තති. ‘‘කිමෙත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘මහාරාජ, තුම්හෙ එවරූපං ධම්මිකරාජානං නිරපරාධං ද්වාරස්ස උත්තරුම්මාරෙ හෙට්ඨාසීසකං ඔලම්බාපෙථා’’ති වදිංසු. තෙන හි වෙගෙන ගන්ත්වා මොචෙථ නන්ති. පුරිසා ගන්ත්වා රාජානං ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසින්නං දිස්වා ආගන්ත්වා දුබ්භිසෙනස්ස ආරොචෙසුං. සො වෙගෙන ගන්ත්වා තං වන්දිත්වා ඛමාපෙතුං පඨමං ගාථමාහ –

9. ‘‘අනුත්තරෙ කාමගුණෙ සමිද්ධෙ, භුත්වාන පුබ්බෙ වසි එකරාජ;

සොදානි දුග්ගෙ නරකම්හි ඛිත්තො, නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණ’’න්ති.

තත්ථ වසීති වුත්ථො. එකරාජාති බොධිසත්තං නාමෙනාලපති. සොදානීති සො ත්වං ඉදානි. දුග්ගෙති විසමෙ. නරකම්හීති ආවාටෙ. ඔලම්බිතට්ඨානං සන්ධායෙතං වුත්තං. නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණන්ති එවරූපෙ විසමට්ඨානෙ ඛිත්තොපි පොරාණකවණ්ණඤ්ච බලඤ්ච නප්පජහසීති පුච්ඡති.

තං සුත්වා බොධිසත්තො සෙසගාථා අවොච –

10. ‘‘පුබ්බෙව ඛන්තී ච තපො ච මය්හං, සම්පත්ථිතා දුබ්භිසෙන අහොසි;

තංදානි ලද්ධාන කථං නු රාජ, ජහෙ අහං වණ්ණබලං පුරාණං.

11. ‘‘සබ්බා කිරෙවං පරිනිට්ඨිතානි, යසස්සිනං පඤ්ඤවන්තං විසය්හ;

යසො ච ලද්ධා පුරිමං උළාරං, නප්පජ්ජහෙ වණ්ණබලං පුරාණං.

12. ‘‘පනුජ්ජ දුක්ඛෙන සුඛං ජනින්ද, සුඛෙන වා දුක්ඛමසය්හසාහි;

උභයත්ථ සන්තො අභිනිබ්බුතත්තා, සුඛෙ ච දුක්ඛෙ ච භවන්ති තුල්‍යා’’ති.

තත්ථ ඛන්තීති අධිවාසනඛන්ති. තපොති තපචරණං. සම්පත්ථිතාති ඉච්ඡිතා අභිකඞ්ඛිතා. දුබ්භිසෙනාති තං නාමෙනාලපති. තංදානි ලද්ධානාති තං පත්ථනං ඉදානාහං ලභිත්වා. ජහෙති කෙන කාරණෙන අහං ජහෙය්‍යං. යස්ස හි දුක්ඛං වා දොමනස්සං වා හොති, සො තං ජහෙය්‍යාති දීපෙති.

‘‘සබ්බා කිරෙවං පරිනිට්ඨිතානී’’ති අනුස්සවවසෙන අත්තනො සම්පත්තිං දස්සෙන්තො ආහ. ඉදං වුත්තං හොති – සබ්බානෙව මම කත්තබ්බකිච්චානි දානසීලභාවනාඋපොසථකම්මානි පුබ්බෙව නිට්ඨිතානීති. යසස්සිනං පඤ්ඤවන්තං විසය්හාති පරිවාරසම්පත්තියා යසස්සි, පඤ්ඤාසම්පදාය පඤ්ඤවන්ත, අසය්හසාහිතාය විසය්හ. එවං තීණිපෙතානි ආලපනානෙව. නන්ති පනෙත්ථ නිපාතො. බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාවසෙනන්තකාරස්ස සානුනාසිකතා කතාති පච්චෙතබ්බා. යසො චාති යසඤ්ච, අයමෙව වා පාඨො. ලද්ධා පුරිමන්ති ලභිත්වා පුරිමං පුබ්බෙ අලද්ධපුබ්බං. උළාරන්ති මහන්තං. කිලෙසවික්ඛම්භනමෙත්තාභාවනාඣානුප්පත්තියො සන්ධායෙවමාහ. නප්පජ්ජහෙති එවරූපං යසං ලද්ධා කිංකාරණා පුරාණවණ්ණබලං ජහිස්සාමීති අත්ථො.

දුක්ඛෙනාති තයා උප්පාදිතෙන නරකම්හි ඛිපනදුක්ඛෙන මම රජ්ජසුඛං පනුදිත්වා. සුඛෙන වා දුක්ඛන්ති ඣානසුඛෙන වා තං දුක්ඛං පනුදිත්වා. උභයත්ථ සන්තොති යෙ සන්තො හොන්ති මාදිසා, තෙ ද්වීසුපි එතෙසු කොට්ඨාසෙසු අභිනිබ්බුතසභාවා මජ්ඣත්තා සුඛෙ ච දුක්ඛෙ ච භවන්ති තුල්‍යා, එකසදිසා නිබ්බිකාරාව හොන්තීති.

ඉදං සුත්වා දුබ්භිසෙනො බොධිසත්තං ඛමාපෙත්වා ‘‘තුම්හාකං රජ්ජං තුම්හෙව කාරෙථ, අහං වො චොරෙ පටිබාහිස්සාමී’’ති වත්වා තස්ස දුට්ඨාමච්චස්ස රාජාණං කාරෙත්වා පක්කාමි. බොධිසත්තොපි රජ්ජං අමච්චානං නිය්‍යාදෙත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා දුබ්භිසෙනො ආනන්දො අහොසි, බාරාණසිරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

එකරාජජාතකවණ්ණනා තතියා.

[304] 4. දද්දරජාතකවණ්ණනා

ඉමානි මන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කොධනං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු හෙට්ඨා කථිතමෙව. තදා හි ධම්මසභායං තස්ස කොධනභාවකථාය සමුට්ඨිතාය සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු කොධනොසී’’ති වත්වා ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස කොධනොයෙව, කොධනභාවෙනෙවස්ස පොරාණකපණ්ඩිතා පරිසුද්ධා නාගරාජභාවෙ ඨිතාපි තීණි වස්සානි ගූථපූරිතාය උක්කාරභූමියං වසිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො හිමවන්තපදෙසෙ දද්දරපබ්බතපාදෙ දද්දරනාගභවනං නාම අත්ථි, තත්ථ රජ්ජං කාරෙන්තස්ස දද්දරරඤ්ඤො පුත්තො මහාදද්දරො නාම අහොසි, කනිට්ඨභාතා පනස්ස චූළදද්දරො නාම. සො කොධනො ඵරුසො නාගමාණවකෙ අක්කොසන්තො පරිභාසන්තො පහරන්තො විචරති. නාගරාජා තස්ස ඵරුසභාවං ඤත්වා නාගභවනතො තං නීහරාපෙතුං ආණාපෙසි. මහාදද්දරො පන පිතරං ඛමාපෙත්වා නිවාරෙසි. දුතියම්පි රාජා තස්ස කුජ්ඣි, දුතියම්පි ඛමාපෙසි. තතියවාරෙ පන ‘‘ත්වං මං ඉමං අනාචාරං නීහරාපෙන්තං නිවාරෙසි, ගච්ඡථ ද්වෙපි ජනා ඉමම්හා නාගභවනා නික්ඛමිත්වා බාරාණසියං උක්කාරභූමියං තීණි වස්සානි වසථා’’ති නාගභවනා නික්කඩ්ඪාපෙසි. තෙ තත්ථ ගන්ත්වා වසිංසු. අථ නෙ උක්කාරභූමියං උදකපරියන්තෙ ගොචරං පරියෙසමානෙ ගාමදාරකා දිස්වා පහරන්තා ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදයො ඛිපන්තා ‘‘කෙ ඉමෙ පුථුලසීසා සූචිනඞ්ගුට්ඨා උදකදෙඩ්ඩුභා මණ්ඩූකභක්ඛා’’තිආදීනි වත්වා අක්කොසන්ති පරිභාසන්ති.

චූළදද්දරො චණ්ඩඵරුසතාය තෙසං තං අවමානං අසහන්තො ‘‘භාතික, ඉමෙ දාරකා අම්හෙ පරිභවන්ති, ආසීවිසභාවං නො න ජානන්ති, අහං තෙසං අවමානං සහිතුං න සක්කොමි, නාසාවාතෙන තෙ නාසෙස්සාමී’’ති භාතරා සද්ධිං සල්ලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –

13. ‘‘ඉමානි මං දද්දර තාපයන්ති, වාචාදුරුත්තානි මනුස්සලොකෙ;

මණ්ඩූකභක්ඛා උදකන්තසෙවී, ආසීවිසං මං අවිසා සපන්තී’’ති.

තත්ථ තාපයන්තීති දුක්ඛාපෙන්ති. මණ්ඩූකභක්ඛා උදකන්තසෙවීති ‘‘මණ්ඩූකභක්ඛා’’ති ච ‘‘උදකන්තසෙවී’’ති ච වදන්තා එතෙ අවිසා ගාමදාරකා මං ආසීවිසං සමානං සපන්ති අක්කොසන්තීති.

තස්ස වචනං සුත්වා මහාදද්දරො සෙසගාථා අභාසි –

14. ‘‘සකා රට්ඨා පබ්බාජිතො, අඤ්ඤං ජනපදං ගතො;

මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ, දුරුත්තානං නිධෙතවෙ.

15. ‘‘යත්ථ පොසං න ජානන්ති, ජාතියා විනයෙන වා;

න තත්ථ මානං කයිරාථ, වසමඤ්ඤාතකෙ ජනෙ.

16. ‘‘විදෙසවාසං වසතො, ජාතවෙදසමෙනපි;

ඛමිතබ්බං සපඤ්ඤෙන, අපි දාසස්ස තජ්ජිත’’න්ති.

තත්ථ දුරුත්තානං නිධෙතවෙති යථා ධඤ්ඤනිධානත්ථාය මහන්තං කොට්ඨං කත්වා පූරෙත්වා කිච්චෙ උප්පන්නෙ ධඤ්ඤං වළඤ්ජෙන්ති, එවමෙවං විදෙසං ගතො අන්තොහදයෙ පණ්ඩිතො පොසො දුරුත්තානං නිධානත්ථාය මහන්තං කොට්ඨං කයිරාථ. තත්ථ තානි දුරුත්තානි නිදහිත්වා පුන අත්තනො පහොනකකාලෙ කාතබ්බං කරිස්සති. ජාතියා විනයෙන වාති ‘‘අයං ඛත්තියො බ්‍රාහ්මණො’’ති වා ‘‘සීලවා බහුස්සුතො ගුණසම්පන්නො’’ති වා එවං යත්ථ ජාතියා විනයෙන වා න ජානන්තීති අත්ථො. මානන්ති එවරූපං මං ලාමකවොහාරෙන වොහරන්ති, න සක්කරොන්ති න ගරුං කරොන්තීති මානං න කරෙය්‍ය. වසමඤ්ඤාතකෙ ජනෙති අත්තනො ජාතිගොත්තාදීනි අජානන්තස්ස ජනස්ස සන්තිකෙ වසන්තො. වසතොති වසතා, අයමෙව වා පාඨො.

එවං තෙ තත්ථ තීණි වස්සානි වසිංසු. අථ නෙ පිතා පක්කොසාපෙසි. තෙ තතො පට්ඨාය නිහතමානා ජාතා.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ කොධනො භික්ඛු අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහි. ‘‘තදා චූළදද්දරො කොධනො භික්ඛු අහොසි, මහාදද්දරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

දද්දරජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[305] 5. සීලවීමංසනජාතකවණ්ණනා

නත්ථි ලොකෙ රහො නාමාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කිලෙසනිග්ගහං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු එකාදසකනිපාතෙ පානීයජාතකෙ (ජා. 1.11.59 ආදයො) ආවි භවිස්සති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – පඤ්චසතා භික්ඛූ අන්තොජෙතවනෙ වසන්තා මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ කාමවිතක්කං විතක්කයිංසු. සත්ථා ඡසුපි රත්තිදිවාකොට්ඨාසෙසු යථා එකචක්ඛුකො චක්ඛුං, එකපුත්තො පුත්තං, චාමරී වාලං අප්පමාදෙන රක්ඛති, එවං නිච්චකාලං භික්ඛූ ඔලොකෙති. සො රත්තිභාගෙ දිබ්බචක්ඛුනා ජෙතවනං ඔලොකෙන්තො චක්කවත්තිරඤ්ඤො අත්තනො නිවෙසනෙ උප්පන්නචොරෙ විය තෙ භික්ඛූ දිස්වා ගන්ධකුටිං විවරිත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙත්වා ‘‘ආනන්ද, අන්තොජෙතවනෙ කොටිසන්ථාරෙ වසනකභික්ඛූ සන්නිපාතාපෙත්වා ගන්ධකුටිද්වාරෙ ආසනං පඤ්ඤාපෙහී’’ති ආහ. සො තථා කත්වා සත්ථු පටිවෙදෙසි. සත්ථා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදිත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන ආමන්තෙත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, පොරාණකපණ්ඩිතා ‘පාපකරණෙ රහො නාම නත්ථී’ති පාපං න කරිංසූ’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො තත්ථෙව බාරාණසියං දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ පඤ්චන්නං මාණවකසතානං ජෙට්ඨකො හුත්වා සිප්පං උග්ගණ්හාති. ආචරියස්ස පන වයප්පත්තා ධීතා අත්ථි. සො චින්තෙසි ‘‘ඉමෙසං මාණවකානං සීලං වීමංසිත්වා සීලසම්පන්නස්සෙව ධීතරං දස්සාමී’’ති. සො එකදිවසං මාණවකෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘තාතා, මය්හං ධීතා වයප්පත්තා, විවාහමස්සා කාරෙස්සාමි, වත්ථාලඞ්කාරං ලද්ධුං වට්ටති, ගච්ඡථ තුම්හෙ අත්තනො අත්තනො ඤාතකානං අපස්සන්තානඤ්ඤෙව ථෙනෙත්වා වත්ථාලඞ්කාරෙ ආහරථ, කෙනචි අදිට්ඨමෙව ගණ්හාමි, දස්සෙත්වා ආභතං න ගණ්හාමී’’ති ආහ. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තතො පට්ඨාය ඤාතකානං අපස්සන්තානං ථෙනෙත්වා වත්ථපිළන්ධනාදීනි ආහරන්ති. ආචරියො ආභතාභතං විසුං විසුං ඨපෙසි. බොධිසත්තො පන න කිඤ්චි ආහරි. අථ නං ආචරියො ආහ ‘‘ත්වං පන, තාත, න කිඤ්චි ආහරසී’’ති. ‘‘ආම, ආචරියා’’ති. ‘‘කස්මා, තාතා’’ති. ‘‘තුම්හෙ න කස්සචි පස්ස්සන්තස්ස ආභතං ගණ්හථ, අහං පන පාපකරණෙ රහො නාම න පස්සාමී’’ති දීපෙන්තො ඉමා ද්වෙ ගාථා ආහ –

17. ‘‘නත්ථි ලොකෙ රහො නාම, පාපකම්මං පකුබ්බතො;

පස්සන්ති වනභූතානි, තං බාලො මඤ්ඤතී රහො.

18. ‘‘අහං රහො න පස්සාමි, සුඤ්ඤං වාපි න විජ්ජති;

යත්ථ අඤ්ඤං න පස්සාමි, අසුඤ්ඤං හොති තං මයා’’ති.

තත්ථ රහොති පටිච්ඡන්නට්ඨානං. වනභූතානීති වනෙ නිබ්බත්තභූතානි. තං බාලොති තං පාපකම්මං රහො මයා කතන්ති බාලො මඤ්ඤති. සුඤ්ඤං වාපීති යං වා ඨානං සත්තෙහි සුඤ්ඤං තුච්ඡං භවෙය්‍ය, තම්පි නත්ථීති ආහ.

ආචරියො තස්ස පසීදිත්වා ‘‘තාත, න මය්හං ගෙහෙ ධනං නත්ථි, අහං පන සීලසම්පන්නස්ස ධීතරං දාතුකාමො ඉමෙ මාණවකෙ වීමංසන්තො එවමකාසිං, මම ධීතා තුය්හමෙව අනුච්ඡවිකා’’ති ධීතරං අලඞ්කරිත්වා බොධිසත්තස්ස අදාසි. සෙසමාණවකෙ ‘‘තුම්හෙහි ආභතාභතං තුම්හාකං ගෙහමෙව නෙථා’’ති ආහ.

සත්ථා ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, තෙ දුස්සීලමාණවකා අත්තනො දුස්සීලතාය තං ඉත්ථිං න ලභිංසු, ඉතරො පණ්ඩිතමාණවො සීලසම්පන්නතාය ලභී’’ති වත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉතරා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

19. ‘‘දුජ්ජච්චො ච සුජච්චො ච, නන්දො ච සුඛවඩ්ඪිතො;

වජ්ජො ච අද්ධුවසීලො ච, තෙ ධම්මං ජහුමත්ථිකා.

20. ‘‘බ්‍රාහ්මණො ච කථං ජහෙ, සබ්බධම්මාන පාරගූ;

යො ධම්මමනුපාලෙති, ධිතිමා සච්චනික්කමො’’ති.

තත්ථ දුජ්ජච්චොතිආදයො ඡ ජෙට්ඨකමාණවා, තෙසං නාමං ගණ්හි, අවසෙසානං නාමං අග්ගහෙත්වා සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙනෙව ‘‘තෙ ධම්මං ජහුමත්ථිකා’’ති ආහ. තත්ථ තෙති සබ්බෙපි තෙ මාණවා. ධම්මන්ති ඉත්ථිපටිලාභසභාවං. ජහුමත්ථිකාති ජහුං අත්ථිකා, අයමෙව වා පාඨො. මකාරො පදබ්‍යඤ්ජනසන්ධිවසෙන වුත්තො. ඉදං වුත්තං හොති – සබ්බෙපි තෙ මාණවා තාය ඉත්ථියා අත්ථිකාව හුත්වා අත්තනො දුස්සීලතාය තං ඉත්ථිපටිලාභසභාවං ජහිංසු.

බ්‍රාහ්මණො චාති ඉතරො පන සීලසම්පන්නො බ්‍රාහ්මණො. කථං ජහෙති කෙන කාරණෙන තං ඉත්ථිපටිලාභසභාවං ජහිස්සති. සබ්බධම්මානන්ති ඉමස්මිං ඨානෙ ලොකියානි පඤ්ච සීලානි, දස සීලානි, තීණි සුචරිතානි ච, සබ්බධම්මා නාම, තෙසං සො පාරං ගතොති පාරගූ. ධම්මන්ති වුත්තප්පකාරමෙව ධම්මං යො අනුපාලෙති රක්ඛති. ධිතිමාති සීලරක්ඛනධිතියා සමන්නාගතො. සච්චනික්කමොති සච්චෙ සභාවභූතෙ යථාවුත්තෙ සීලධම්මෙ නික්කමෙන සමන්නාගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි, සච්චපරියොසානෙ තානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි අරහත්තෙ පතිට්ඨහිංසු.

තදා ආචරියො සාරිපුත්තො අහොසි, පණ්ඩිතමාණවො පන අහමෙව අහොසින්ති.

සීලවීමංසනජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[306] 6. සුජාතාජාතකවණ්ණනා

කිමණ්ඩකාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො මල්ලිකං දෙවිං ආරබ්භ කථෙසි. එකදිවසං කිර රඤ්ඤො තාය සද්ධිං සිරිවිවාදො අහොසි, ‘‘සයනකලහො’’තිපි වදන්තියෙව. රාජා කුජ්ඣිත්වා තස්සා අත්ථිභාවම්පි න ජානාති. මල්ලිකා දෙවීපි ‘‘සත්ථා රඤ්ඤො මයි කුද්ධභාවං න ජානාති මඤ්ඤෙ’’ති චින්තෙසි. සත්ථාපි ඤත්වා ‘‘ඉමෙසං සමග්ගභාවං කරිස්සාමී’’ති පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො සාවත්ථිං පවිසිත්වා රාජද්වාරං අගමාසි. රාජා තථාගතස්ස පත්තං ගහෙත්වා නිවෙසනං පවෙසෙත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දක්ඛිණොදකං දත්වා යාගුඛජ්ජකං ආහරි. සත්ථා පත්තං හත්ථෙන පිදහිත්වා ‘‘මහාරාජ, කහං දෙවී’’ති ආහ. ‘‘කිං, භන්තෙ, තාය අත්තනො යසෙන මත්තායා’’ති? ‘‘මහාරාජ, සයමෙව යසං දත්වා මාතුගාමං උක්ඛිපිත්වා තාය කතස්ස අපරාධස්ස අසහනං නාම න යුත්ත’’න්ති. රාජා සත්ථු වචනං සුත්වා තං පක්කොසාපෙසි, සා සත්ථාරං පරිවිසි. සත්ථා ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගෙහි භවිතුං වට්ටතී’’ති සාමග්ගිරසවණ්ණං කථෙත්වා පක්කාමි. තතො පට්ඨාය උභො සමග්ගවාසං වසිංසු. භික්ඛූ ධම්මසභායං කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, සත්ථා එකවචනෙනෙව උභො සමග්ගෙ අකාසී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපාහං එතෙ එකවාදෙනෙව සමග්ගෙ අකාසි’’න්ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අත්ථධම්මානුසාසකො අමච්චො අහොසි. අථෙකදිවසං රාජා වාතපානං විවරිත්වා රාජඞ්ගණං ඔලොකයමානො අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ එකා පණ්ණිකධීතා අභිරූපා පඨමවයෙ ඨිතා සුජාතා නාම බදරපච්ඡිං සීසෙ කත්වා ‘‘බදරානි ගණ්හථ, බදරානි ගණ්හථා’’ති වදමානා රාජඞ්ගණෙන ගච්ඡති. රාජා තස්සා සද්දං සුත්වා තාය පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා අසාමිකභාවං ඤත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙත්වා මහන්තං යසං අදාසි. සා රඤ්ඤො පියා අහොසි මනාපා. අථෙකදිවසං රාජා සුවණ්ණතට්ටකෙ බදරානි ඛාදන්තො නිසීදි. තදා සුජාතා දෙවී රාජානං බදරානි ඛාදන්තං දිස්වා ‘‘මහාරාජ, කිං නාම තුම්හෙ ඛාදථා’’ති පුච්ඡන්තී පඨමං ගාථමාහ –

21. ‘‘කිමණ්ඩකා ඉමෙ දෙව, නික්ඛිත්තා කංසමල්ලකෙ;

උපලොහිතකා වග්ගූ, තං මෙ අක්ඛාහි පුච්ඡිතො’’ති.

තත්ථ කිමණ්ඩකාති කිංඵලානි නාමෙතානි, පරිමණ්ඩලවසෙන පන අණ්ඩකාති ආහ. කංසමල්ලකෙති සුවණ්ණතට්ටකෙ. උපලොහිතකාති රත්තවණ්ණා. වග්ගූති චොක්ඛා නිම්මලා.

රාජා කුජ්ඣිත්වා ‘‘බදරවාණිජකෙ පණ්ණිකගහපතිකස්ස ධීතෙ අත්තනො කුලසන්තකානි බදරානිපි න ජානාසී’’ති වත්වා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

22. ‘‘යානි පුරෙ තුවං දෙවි, භණ්ඩු නන්තකවාසිනී;

උච්ඡඞ්ගහත්ථා පචිනාසි, තස්සා තෙ කොලියං ඵලං.

23. ‘‘උඩ්ඩය්හතෙ න රමති, භොගා විප්පජහන්ති තං;

තත්ථෙවිමං පටිනෙථ, යත්ථ කොලං පචිස්සතී’’ති.

තත්ථ භණ්ඩූති මුණ්ඩසීසා හුත්වා. නන්තකවාසිනීති ජිණ්ණපිලොතිකනිවත්ථා. උච්ඡඞ්ගහත්ථා පචිනාසීති අටවිං පවිසිත්වා අඞ්කුසකෙන සාඛං ඔනාමෙත්වා ඔචිතොචිතං හත්ථෙන ගහෙත්වා උච්ඡඞ්ගෙ පක්ඛිපනවසෙන උච්ඡඞ්ගහත්ථා හුත්වා පචිනාසි ඔචිනාසි. තස්සා තෙ කොලියං ඵලන්ති තස්සා තව එවං පචිනන්තියා ඔචිනන්තියා යමහං ඉදානි ඛාදාමි, ඉදං කොලියං කුලදත්තියං ඵලන්ති අත්ථො.

උඩ්ඩය්හතෙ න රමතීති අයං ජම්මී ඉමස්මිං රාජකුලෙ වසමානා ලොහකුම්භියං පක්ඛිත්තා විය ඩය්හති නාභිරමති. භොගාති රාජභොගා ඉමං අලක්ඛිකං විප්පජහන්ති. යත්ථ කොලං පචිස්සතීති යත්ථ ගන්ත්වා පුන බදරමෙව පචිනිත්වා වික්කිණන්තී ජීවිකං කප්පෙස්සති, තත්ථෙව නං නෙථාති වදති.

බොධිසත්තො ‘‘ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො ඉමෙ සමග්ගෙ කාතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා ‘‘ඉමිස්සා අනික්කඩ්ඪනං කරිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා චතුත්ථං ගාථමාහ –

24. ‘‘හොන්ති හෙතෙ මහාරාජ, ඉද්ධිප්පත්තාය නාරියා;

ඛම දෙව සුජාතාය, මාස්සා කුජ්ඣ රථෙසභා’’ති.

තස්සත්ථො – මහාරාජ, එතෙ එවරූපා පමාදදොසා යසං පත්තාය නාරියා හොන්තියෙව, එතං එවරූපෙ උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙත්වා ඉදානි ‘‘එත්තකස්ස අපරාධස්ස අසහනං නාම න යුත්තං තුම්හාකං, තස්මා ඛම, දෙව, සුජාතාය, එතිස්සා මා කුජ්ඣ රථෙසභ රථජෙට්ඨකාති.

රාජා තස්ස වචනෙන දෙවියා තං අපරාධං සහිත්වා යථාඨානෙයෙව නං ඨපෙසි. තතො පට්ඨාය උභො සමග්ගවාසං වසිංසූති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බාරාණසිරාජා කොසලරාජා අහොසි, සුජාතා මල්ලිකා, අමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සුජාතාජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[307] 7. පලාසජාතකවණ්ණනා

අචෙතනං බ්‍රාහ්මණ අස්සුණන්තන්ති ඉදං සත්ථා පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො ආනන්දත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. සොහායස්මා ‘‘අජ්ජ රත්තියා පච්චූසසමයෙ සත්ථා පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘අහඤ්චම්හි සෙක්ඛො සකරණීයො, සත්ථු ච මෙ පරිනිබ්බානං භවිස්සති, පඤ්චවීසති වස්සානි සත්ථු කතං උපට්ඨානං නිප්ඵලං භවිස්සතී’’ති සොකාභිභූතො උය්‍යානඔවරකෙ කපිසීසං ආලම්බිත්වා පරොදි. සත්ථා තං අපස්සන්තො ‘‘කහං, භික්ඛවෙ, ආනන්දො’’ති පුච්ඡිත්වා තමත්ථං සුත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො, මා චින්තයි, ඉදානි තයා මම කතං උපට්ඨානං කිංකාරණා නිප්ඵලං භවිස්සති, යස්ස තෙ පුබ්බෙ සරාගාදිකාලෙපි මම කතං උපට්ඨානං නිප්ඵලං නාහොසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසිතො අවිදූරෙ පලාසරුක්ඛදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. තදා බාරාණසිවාසිනො මනුස්සා දෙවතාමඞ්ගලිකා අහෙසුං නිච්චං බලිකරණාදීසු පයුත්තා. අථෙකො දුග්ගතබ්‍රාහ්මණො ‘‘අහම්පි එකං දෙවතං පටිජග්ගිස්සාමී’’ති එකස්මිං උන්නතප්පදෙසෙ ඨිතස්ස මහතො පලාසරුක්ඛස්ස මූලං සමං නිත්තිණං කත්වා පරික්ඛිපිත්වා වාලුකං ඔකිරිත්වාව සම්මජ්ජිත්වා රුක්ඛෙ ගන්ධපඤ්චඞ්ගුලිකානි දත්වා මාලාගන්ධධූමෙහි පූජෙත්වා දීපං ජාලෙත්වා ‘‘සුඛං සයා’’ති වත්වා රුක්ඛං පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමති. දුතියදිවසෙ පාතොව ගන්ත්වා සුඛසෙය්‍යං පුච්ඡති. අථෙකදිවසං රුක්ඛදෙවතා චින්තෙසි ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො අතිවිය මං පටිජග්ගති, ඉමං බ්‍රාහ්මණං වීමංසිත්වා යෙන කාරණෙන මං පටිජග්ගති, තං දස්සාමී’’ති. සා තස්මිං ඛණෙ බ්‍රාහ්මණෙ ආගන්ත්වා රුක්ඛමූලෙ සම්මජ්ජන්තෙ මහල්ලකබ්‍රාහ්මණවෙසෙන සමීපෙ ඨත්වා පඨමං ගාථමාහ –

25. ‘‘අචෙතනං බ්‍රාහ්මණ අස්සුණන්තං, ජානො අජානන්තමිමං පලාසං;

ආරද්ධවිරියො ධුවං අප්පමත්තො, සුඛසෙය්‍යං පුච්ඡසි කිස්ස හෙතූ’’ති.

තත්ථ අස්සුණන්තන්ති අචෙතනත්තාව අසුණන්තං. ජානොති තුවං ජානමානො හුත්වා ධුවං අප්පමත්තොති නිච්චං අප්පමත්තො.

තං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො දුතියං ගාථමාහ –

26. ‘‘දූරෙ සුතො චෙව බ්‍රහා ච රුක්ඛො, දෙසෙ ඨිතො භූතනිවාසරූපො;

තස්මා නමස්සාමි ඉමං පලාසං, යෙ චෙත්ථ භූතා තෙ ධනස්ස හෙතූ’’ති.

තත්ථ දූරෙ සුතොති බ්‍රාහ්මණ අයං රුක්ඛො දූරෙ සුතො විස්සුතො, න ආසන්නට්ඨානෙයෙව පාකටො. බ්‍රහා චාති මහන්තො ච. දෙසෙ ඨිතොති උන්නතෙ සමෙ භූමිප්පදෙසෙ ඨිතො. භූතනිවාසරූපොති දෙවතානිවාසසභාවො, අද්ධා එත්ථ මහෙසක්ඛා දෙවතා නිවුත්ථා භවිස්සති. තෙ ධනස්ස හෙතූති ඉමඤ්ච රුක්ඛං යෙ චෙත්ථ නිවුත්ථා භූතා, තෙ ධනස්ස හෙතු නමස්සාමි, න නික්කාරණාති.

තං සුත්වා රුක්ඛදෙවතා බ්‍රාහ්මණස්ස පසන්නා ‘‘අහං, බ්‍රාහ්මණ, ඉමස්මිං රුක්ඛෙ නිබ්බත්තදෙවතා, මා භායි, ධනං තෙ දස්සාමී’’ති තං අස්සාසෙත්වා අත්තනො විමානද්වාරෙ මහන්තෙන දෙවතානුභාවෙන ආකාසෙ ඨත්වා ඉතරා ද්වෙ ගාථා අභාසි –

27. ‘‘සො තෙ කරිස්සාමි යථානුභාවං, කතඤ්ඤුතං බ්‍රාහ්මණ පෙක්ඛමානො;

කථඤ්හි ආගම්ම සතං සකාසෙ, මොඝානි තෙ අස්සු පරිඵන්දිතානි.

28. ‘‘යො තින්දුකරුක්ඛස්ස පරො පිලක්ඛො, පරිවාරිතො පුබ්බයඤ්ඤො උළාරො;

තස්සෙස මූලස්මිං නිධි නිඛාතො, අදායාදො ගච්ඡ තං උද්ධරාහී’’ති.

තත්ථ යථානුභාවන්ති යථාසත්ති යථාබලං. කතඤ්ඤුතන්ති තයා මය්හං කතගුණං ජානන්තො තං අත්තනි විජ්ජමානං කතඤ්ඤුතං පෙක්ඛමානො. ආගම්මාති ආගන්ත්වා. සතං සකාසෙති සප්පුරිසානං සන්තිකෙ. මොඝානි තෙ අස්සු පරිඵන්දිතානීති සුඛසෙය්‍යපුච්ඡනවසෙන වාචාඵන්දිතානි සම්මජ්ජනාදිකරණෙන කායඵන්දිතානි ච තව කථං අඵලානි භවිස්සන්ති.

යො තින්දුකරුක්ඛස්ස පරො පිලක්ඛොති යො එස තින්දුකරුක්ඛස්ස පරතො පිලක්ඛරුක්ඛො ඨිතොති විමානද්වාරෙ ඨිතාව හත්ථං පසාරෙත්වා දස්සෙති. පරිවාරිතොතිආදීසු තස්ස පිලක්ඛරුක්ඛස්ස මූලෙ එස තං රුක්ඛමූලං පරික්ඛිපිත්වා නිහිතතාය පරිවාරිතො, පුබ්බෙ යිට්ඨයඤ්ඤවසෙන පුරිමසාමිකානං උප්පන්නතාය පුබ්බයඤ්ඤො, අනෙකනිධිකුම්භි භාවෙන මහන්තත්තා උළාරො, භූමිං ඛණිත්වා ඨපිතත්තා නිඛාතො, ඉදානි දායාදානං අභාවතො අදායාදො. ඉදං වුත්තං හොති – එස තං රුක්ඛමූලං පරික්ඛිපිත්වා ගීවාය ගීවං පහරන්තීනං නිධිකුම්භීනං වසෙන මහානිධි නිඛාතො අසාමිකො, ගච්ඡ තං උද්ධරිත්වා ගණ්හාති.

එවඤ්ච පන වත්වා සා දෙවතා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, ත්වං එතං උද්ධරිත්වා ගණ්හන්තො කිලමිස්සසි, ගච්ඡ ත්වං, අහමෙව තං තව ඝරං නෙත්වා අසුකස්මිං අසුකස්මිඤ්ච ඨානෙ නිදහිස්සාමි, ත්වං එතං ධනං යාවජීවං පරිභුඤ්ජන්තො දානං දෙහි, සීලං රක්ඛාහී’’ති බ්‍රාහ්මණස්ස ඔවාදං දත්වා තං ධනං අත්තනො ආනුභාවෙන තස්ස ඝරෙ පතිට්ඨාපෙසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බ්‍රාහ්මණො ආනන්දො අහොසි, රුක්ඛදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

පලාසජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[308] 8. සකුණජාතකවණ්ණනා

අකරම්හස තෙ කිච්චන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තස්ස අකතඤ්ඤුතං ආරබ්භ කථෙසි. ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපි දෙවදත්තො අකතඤ්ඤූයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො හිමවන්තපදෙසෙ රුක්ඛකොට්ටකසකුණො හුත්වා නිබ්බත්ති. අථෙකස්ස සීහස්ස මංසං ඛාදන්තස්ස අට්ඨි ගලෙ ලග්ගි, ගලො උද්ධුමායි, ගොචරං ගණ්හිතුං න සක්කොති, ඛරා වෙදනා පවත්තති. අථ නං සො සකුණො ගොචරප්පසුතො දිස්වා සාඛාය නිලීනො ‘‘කිං තෙ, සම්ම, දුක්ඛ’’න්ති පුච්ඡි. සො තමත්ථං ආචික්ඛි. ‘‘අහං තෙ, සම්ම, එතං අට්ඨිං අපනෙය්‍යං, භයෙන පන තෙ මුඛං පවිසිතුං න විසහාමි, ඛාදෙය්‍යාසිපි ම’’න්ති. ‘‘මා භායි, සම්ම, නාහං තං ඛාදාමි, ජීවිතං මෙ දෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති තං වාමපස්සෙන නිපජ්ජාපෙත්වා ‘‘කො ජානාති, කිම්පෙස කරිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා යථා මුඛං පිදහිතුං න සක්කොති, තථා තස්ස අධරොට්ඨෙ ච උත්තරොට්ඨෙ ච දණ්ඩකං ඨපෙත්වා මුඛං පවිසිත්වා අට්ඨිකොටිං තුණ්ඩෙන පහරි, අට්ඨි පතිත්වා ගතං. සො අට්ඨිං පාතෙත්වා සීහස්ස මුඛතො නික්ඛමන්තො දණ්ඩකං තුණ්ඩෙන පහරිත්වා පාතෙන්තොව නික්ඛමිත්වා සාඛග්ගෙ නිලීයි. සීහො නිරොගො හුත්වා එකදිවසං එකං වනමහිංසං වධිත්වා ඛාදති. සකුණො ‘‘වීමංසිස්සාමි න’’න්ති තස්ස උපරිභාගෙ සාඛාය නිලීයිත්වා තෙන සද්ධිං සල්ලපන්තො පඨමං ගාථමාහ –