9. අපායිම්හවග්ගො

[81] 1. සුරාපානජාතකවණ්ණනා

අපායිම්හ අනච්චිම්හාති ඉදං සත්ථා කොසම්බිං උපනිස්සාය ඝොසිතාරාමෙ විහරන්තො සාගතත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. භගවති හි සාවත්ථියං වස්සං වසිත්වා චාරිකාගමනෙන භද්දවතිකං නාම නිගමං සම්පත්තෙ ගොපාලකා පසුපාලකා කස්සකා පථාවිනො ච සත්ථාරං දිස්වා වන්දිත්වා ‘‘මා, භන්තෙ, භගවා අම්බතිත්ථං අගමාසි, අම්බතිත්ථෙ ජටිලස්ස අස්සමෙ අම්බතිත්ථකො නාම නාගො ආසීවිසො ඝොරවිසො, සො භගවන්තං විහෙඨෙය්‍යා’’ති වාරයිංසු. භගවාපි තෙසං කථං අසුණන්තො විය තෙසු යාවතතියං වාරයමානෙසුපි අගමාසියෙව.

තත්‍ර සුදං භගවා භද්දවතිකාය අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං වනසණ්ඩෙ විහරති. තෙන ඛො පන සමයෙන බුද්ධූපට්ඨාකො සාගතො නාම ථෙරො පොථුජ්ජනිකාය ඉද්ධියා සමන්නාගතො තං අස්සමං උපසඞ්කමිත්වා තස්ස නාගරාජස්ස වසනට්ඨානෙ තිණසන්ථාරකං පඤ්ඤාපෙත්වා පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. නාගො මක්ඛං අසහමානො ධූමායි, ථෙරොපි ධූමායි. නාගො පජ්ජලි, ථෙරොපි පජ්ජලි. නාගස්ස තෙජො ථෙරං න බාධති, ථෙරස්ස තෙජො නාගං බාධති. එවං සො ඛණෙන තං නාගරාජානං දමෙත්වා සරණෙසු ච සීලෙසු ච පතිට්ඨාපෙත්වා සත්ථු සන්තිකං අගමාසි.

සත්ථා භද්දවතිකායං යථාභිරන්තං විහරිත්වා කොසම්බිං අගමාසි. සාගතත්ථෙරෙන නාගස්ස දමිතභාවො සකලජනපදං පත්ථරි. කොසම්බිනගරවාසිනො සත්ථු පච්චුග්ගමනං කත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා සාගතත්ථෙරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං ඨිතා එවමාහංසු ‘‘භන්තෙ, යං තුම්හාකං දුල්ලභං, තං වදෙය්‍යාථ, තදෙව මයං පටියාදෙස්සාමා’’ති. ථෙරො තුණ්හී අහොසි. ඡබ්බග්ගියා පනාහංසු ‘‘ආවුසො, පබ්බජිතානං නාම කාපොතිකා සුරා දුල්ලභා චෙව මනාපා ච. සචෙ තුම්හෙ ථෙරස්ස පසන්නා, කාපොතිකං සුරං පටියාදෙථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා සත්ථාරං ස්වාතනාය නිමන්තෙත්වා නගරං පවිසිත්වා අත්තනො අත්තනො ගෙහෙ ‘‘ථෙරස්ස දස්සාමා’’ති කාපොතිකං සුරං පසන්නං පටියාදෙත්වා ථෙරං නිමන්තෙත්වා ඝරෙ ඝරෙ පසන්නං සුරං අදංසු. ථෙරො පිවිත්වා සුරාමදමත්තො නගරතො නික්ඛමන්තො ද්වාරන්තරෙ පතිත්වා විලපමානො නිපජ්ජි.

සත්ථා කතභත්තකිච්චො නගරා නික්ඛමන්තො ථෙරං තෙනාකාරෙන නිපන්නං දිස්වා ‘‘ගණ්හථ, භික්ඛවෙ, සාගත’’න්ති ගාහාපෙත්වා ආරාමං අගමාසි. භික්ඛූ ථෙරස්ස සීසං තථාගතස්ස පාදමූලෙ කත්වා තං නිපජ්ජාපෙසුං, සො පරිවත්තිත්වා පාදෙ තථාගතාභිමුඛෙ කත්වා නිපජ්ජි. සත්ථා භික්ඛූ පටිපුච්ඡි ‘‘කිං නු ඛො, භික්ඛවෙ, යං පුබ්බෙ සාගතස්ස මයි ගාරවං, තං ඉදානි අත්ථී’’ති? ‘‘නත්ථි, භන්තෙ’’ති. ‘‘භික්ඛවෙ, අම්බතිත්ථකං නාගරාජානං කො දමෙසී’’ති. ‘‘සාගතො, භන්තෙ’’ති. ‘‘කිං පනෙතරහි, භික්ඛවෙ, සාගතො උදකදෙඩ්ඩූභකම්පි දමෙතුං සක්කුණෙය්‍යා’’ති. ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘අපි නු ඛො, භික්ඛවෙ, එවරූපං පාතුං යුත්තං, යං පිවිත්වා එවංවිසඤ්ඤී හොතී’’ති. ‘‘අයුත්තං, භන්තෙ’’ති. අථ ඛො භගවා ථෙරං ගරහිත්වා භික්ඛූ ආමන්තෙත්වා ‘‘සුරාමෙරයපානෙ පාචිත්තිය’’න්ති (පාචි. 327) සික්ඛාපදං පඤ්ඤාපෙත්වා උට්ඨායාසනා ගන්ධකුටිං පාවිසි.

ධම්මසභායං සන්නිපතිතා භික්ඛූ සුරාපානස්ස අවණ්ණං කථයිංසු ‘‘යාව මහාදොසඤ්චෙතං, ආවුසො, සුරාපානං නාම, තාව පඤ්ඤාසම්පන්නං නාම ඉද්ධිමන්තං සාගතං යථා සත්ථු ගුණමත්තම්පි න ජානාති, තථා අකාසී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව සුරං පිවිත්වා පබ්බජිතා විසඤ්ඤිනො හොන්ති, පුබ්බෙපි අහෙසුංයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිරට්ඨෙ උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච උප්පාදෙත්වා ඣානකීළං කීළන්තො හිමවන්තප්පදෙසෙ වසති පඤ්චහි අන්තෙවාසිකසතෙහි පරිවුතො. අථ නං වස්සානසමයෙ සම්පත්තෙ අන්තෙවාසිකා ආහංසු ‘‘ආචරිය, මනුස්සපථං ගන්ත්වා ලොණම්බිලං සෙවිත්වා ආගච්ඡාමා’’ති. ‘‘ආවුසො, අහං ඉධෙව වසිස්සාමි, තුම්හෙ පන ගන්ත්වා සරීරං සන්තප්පෙත්වා වස්සං වීතිනාමෙත්වා ආගච්ඡථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති ආචරියං වන්දිත්වා බාරාණසිං ගන්ත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ බහිද්වාරගාමෙයෙව භික්ඛාය චරිත්වා සුහිතා හුත්වා පුනදිවසෙ නගරං පවිසිංසු. මනුස්සා සම්පියායමානා භික්ඛං අදංසු. කතිපාහච්චයෙන ච රඤ්ඤොපි ආරොචෙසුං ‘‘දෙව, හිමවන්තතො පඤ්චසතා ඉසයො ආගන්ත්වා උය්‍යානෙ වසන්ති ඝොරතපා පරමධිතින්ද්‍රියා සීලවන්තො’’ති. රාජා තෙසං ගුණෙ සුත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා වන්දිත්වා කතපටිසන්ථාරො වස්සානං චතුමාසං තත්ථෙව වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා නිමන්තෙසි, තෙ තතො පට්ඨාය රාජගෙහෙයෙව භුඤ්ජිත්වා උය්‍යානෙ වසන්ති.

අථෙකදිවසං නගරෙ සුරානක්ඛත්තං නාම අහොසි. රාජා ‘‘පබ්බජිතානං සුරා දුල්ලභා’’ති බහුං උත්තමසුරං දාපෙසි. තාපසා සුරං පිවිත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා සුරාමදමත්තා හුත්වා එකච්චෙ උට්ඨාය නච්චිංසු, එකච්චෙ ගායිංසු, නච්චිත්වා ගායිත්වා ඛාරිකාදීනි අවත්ථරිත්වා නිද්දායිත්වා සුරාමදෙ ඡින්නෙ පබුජ්ඣිත්වා තං අත්තනො විප්පකාරං දිස්වා ‘‘න අම්හෙහි පබ්බජිතසාරුප්පං කත’’න්ති රොදිත්වා පරිදෙවිත්වා ‘‘මයං ආචරියෙන විනාභූතත්තා එවරූපං පාපකම්මං කරිම්හා’’ති තඞ්ඛණඤ්ඤෙව උය්‍යානං පහාය හිමවන්තං ගන්ත්වා පටිසාමිතපරික්ඛාරා ආචරියං වන්දිත්වා නිසීදිත්වා ‘‘කිං නු ඛො, තාතා, මනුස්සපථෙ භික්ඛාය අකිලමමානා සුඛං වසිත්ථ, සමග්ගවාසඤ්ච පන වසිත්ථා’’ති පුච්ඡිතා ‘‘ආචරිය, සුඛං වසිම්හ, අපිච ඛො පන මයං අපාතබ්බයුත්තකං පිවිත්වා විසඤ්ඤීභූතා සතිං පච්චුපට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තා නච්චිම්හ චෙව ගායිම්හ චා’’ති එතමත්ථං ආරොචෙන්තා ඉමං ගාථං සමුට්ඨාපෙත්වා ආහංසු –

81. ‘‘අපායිම්හ අනච්චිම්හ, අගායිම්හ රුදිම්හ ච;

විසඤ්ඤීකරණිං පිත්වා, දිට්ඨා නාහුම්හ වානරා’’ති.

තත්ථ අපායිම්හාති සුරං පිවිම්හ. අනච්චිම්හාති තං පිවිත්වා හත්ථපාදෙ ලාළෙන්තා නච්චිම්හ. අගායිම්හාති මුඛං විවරිත්වා ආයතකෙන සරෙන ගායිම්හ. රුදිම්හ චාති පුන විප්පටිසාරිනො ‘‘එවරූපං නාම අම්හෙහි කත’’න්ති රොදිම්හ ච. විසඤ්ඤීකරණිං පිත්වා, දිට්ඨා නාහුම්හ වානරාති එවරූපං සඤ්ඤාවිනාසනතො විසඤ්ඤීකරණිං සුරං පිවිත්වා ‘‘එතදෙව සාධු, යං වානරා නාහුම්හා’’ති. එවං තෙ අත්තනො අගුණං කථෙසුං.

බොධිසත්තො ‘‘ගරුසංවාසරහිතානං නාම එවරූපං හොතියෙවා’’ති තෙ තාපසෙ ගරහිත්වා ‘‘පුන එවරූපං මාකරිත්ථා’’ති තෙසං ඔවාදං දත්වා අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි. ඉතො පට්ඨාය හි ‘‘අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා’’ති ඉදම්පි න වක්ඛාම. තදා ඉසිගණො බුද්ධපරිසා අහොසි, ගණසත්ථා පන අහමෙව අහොසින්ති.

සුරාපානජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[82] 2. මිත්තවින්දකජාතකවණ්ණනා

අතික්කම්ම රමණකන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං දුබ්බචභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. ඉමස්ස පන ජාතකස්ස කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලිකං වත්ථු, තං දසකනිපාතෙ මහාමිත්තවින්දකජාතකෙ (ජා. 1.1.82; 1.5.100 ආදයො) ආවි භවිස්සති. තදා පන බොධිසත්තො ඉමං ගාථමාහ –

82. ‘‘අතික්කම්ම රමණකං, සදාමත්තඤ්ච දූභකං;

ස්වාසි පාසාණමාසීනො, යස්මා ජීවං න මොක්ඛසී’’ති.

තත්ථ රමණකන්ති තස්මිං කාලෙ ඵලිකස්ස නාමං, ඵලිකපාසාදඤ්ච අතික්කන්තොසීති දීපෙති. සදාමත්තඤ්චාති රජතස්ස නාමං, රජතපාසාදඤ්ච අතික්කන්තොසීති දීපෙති. දූභකන්ති මණිනො නාමං, මණිපාසාදඤ්ච අතික්කන්තොසීති දීපෙති. ස්වාසීති සො අසි ත්වං. පාසාණමාසීනොති ඛුරචක්කං නාම පාසාණමයං වා හොති රජතමයං වා මණිමයං වා, තං පන පාසාණමයමෙව. සො ච තෙන ආසීනො අතිනිවිට්ඨො අජ්ඣොත්ථටො. තස්මා පාසාණෙන ආසීනත්තා ‘‘පාසාණාසීනො’’ති වත්තබ්බෙ බ්‍යඤ්ජනසන්ධිවසෙන මකාරං ආදාය ‘‘පාසාණමාසීනො’’ති වුත්තං. පාසාණං වා ආසීනො, තං ඛුරචක්කං ආසජ්ජ පාපුණිත්වා ඨිතොති අත්ථො. යස්මා ජීවං න මොක්ඛසීති යස්මා ඛුරචක්කා යාව තෙ පාපං න ඛීයති, තාව ජීවන්තොයෙව න මුච්චිස්සසි, තං ආසීනොසීති.

ඉමං ගාථං වත්වා බොධිසත්තො අත්තනො වසනට්ඨානංයෙව ගතො. මිත්තවින්දකොපි ඛුරචක්කං උක්ඛිපිත්වා මහාදුක්ඛං අනුභවමානො පාපකම්මෙ පරික්ඛීණෙ යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මිත්තවින්දකො දුබ්බචභික්ඛු අහොසි, දෙවරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මිත්තවින්දකජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[83] 3. කාළකණ්ණිජාතකවණ්ණනා

මිත්තො හවෙ සත්තපදෙන හොතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අනාථපිණ්ඩිකස්ස මිත්තං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර අනාථපිණ්ඩිකෙන සද්ධිං සහපංසුකීළිකො එකාචරියස්සෙව සන්තිකෙ උග්ගහිතසිප්පො නාමෙන කාළකණ්ණී නාම. සො ගච්ඡන්තෙ කාලෙ දුග්ගතො හුත්වා ජීවිතුං අසක්කොන්තො සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං අගමාසි. සො තං සමස්සාසෙත්වා පරිබ්බයං දත්වා අත්තනො කුටුම්බං පටිච්ඡාපෙසි. සො සෙට්ඨිනො උපකාරකො හුත්වා සබ්බකිච්චානි කරොති. තං සෙට්ඨිස්ස සන්තිකං ආගතකාලෙ ‘‘තිට්ඨ, කාළකණ්ණි, නිසීද, කාළකණ්ණි, භුඤ්ජ කාළකණ්ණී’’ති වදන්ති. අථෙකදිවසං සෙට්ඨිනො මිත්තාමච්චා සෙට්ඨිං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු ‘‘මහාසෙට්ඨි, මා එතං තව සන්තිකෙ කරි, ‘තිට්ඨ, කාළකණ්ණි, නිසීද කාළකණ්ණි, භුඤ්ජ කාළකණ්ණී’ති හි ඉමිනා සද්දෙන යක්ඛොපි පලායෙය්‍ය, න චෙස තයා සමානො, දුග්ගතො දුරූපෙතො, කිං තෙ ඉමිනා’’ති. අනාථපිණ්ඩිකො ‘‘නාමං නාම වොහාරමත්තං, න තං පණ්ඩිතා පමාණං කරොන්ති, සුතමඞ්ගලිකෙන නාම භවිතුං න වට්ටති, න සක්කා මයා නාමමත්තං නිස්සාය සහපංසුකීළිකං සහායං පරිච්චජිතු’’න්ති තෙසං වචනං අනාදාය එකදිවසං අත්තනො භොගගාමං ගච්ඡන්තො තං ගෙහරක්ඛකං කත්වා අගමාසි.

චොරා ‘‘සෙට්ඨි කිර භොගගාමං ගතො, ගෙහමස්ස විලුම්පිස්සාමා’’ති නානාවුධහත්ථා රත්තිභාගෙ ආගන්ත්වා ගෙහං පරිවාරෙසුං. ඉතරොපි චොරානඤ්ඤෙව ආගමනං ආසඞ්කමානො අනිද්දායන්තොව නිසීදි. සො චොරානං ආගතභාවං ඤත්වා මනුස්සෙ පබොධෙතුං ‘‘ත්වං සඞ්ඛං ධම, ත්වං මුදිඞ්ගං වාදෙහී’’ති මහාසමජ්ජං කරොන්තො විය සකලනිවෙසනං එකසද්දං කාරෙසි. චොරා ‘‘සුඤ්ඤං ගෙහන්ති දුස්සුතං අම්හෙහි, අත්ථෙව ඉධ මහාසෙට්ඨී’’ති පාසාණමුග්ගරාදීනි තත්ථෙව ඡඩ්ඩෙත්වා පලායිංසු.

පුනදිවසෙ මනුස්සා තත්ථ තත්ථ ඡඩ්ඩිතෙ පාසාණමුග්ගරාදයො දිස්වා සංවෙගප්පත්තා හුත්වා ‘‘සචෙ අජ්ජ එවරූපො බුද්ධිසම්පන්නො ඝරවිචාරකො නාභවිස්ස, චොරෙහි යථාරුචියා පවිසිත්වා සබ්බං ගෙහං විලුත්තං අස්ස, ඉමං දළ්හමිත්තං නිස්සාය සෙට්ඨිනො වුඩ්ඪි ජාතා’’ති තං පසංසිත්වා සෙට්ඨිස්ස භොගගාමතො ආගතකාලෙ සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචයිංසු. අථ නෙ සෙට්ඨි අවොච ‘‘තුම්හෙ එවරූපං මම ගෙහරක්ඛකං මිත්තං නික්කඩ්ඪාපෙථ, සචායං තුම්හාකං වචනෙන මයා නික්කඩ්ඪිතො අස්ස, අජ්ජ මෙ කුටුම්බං කිඤ්චි නාභවිස්ස, නාමං නාම අප්පමාණං, හිතචිත්තමෙව පමාණ’’න්ති තස්ස උත්තරිතරං පරිබ්බයං දත්වා ‘‘අත්ථි දානි මෙ ඉදං කථාපාභත’’න්ති සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ආදිතො පට්ඨාය සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘න ඛො, ගහපති, ඉදානෙව කාළකණ්ණිමිත්තො අත්තනො මිත්තස්ස ඝරෙ කුටුම්බං රක්ඛති, පුබ්බෙපි රක්ඛියෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො මහායසො සෙට්ඨි අහොසි. තස්ස කාළකණ්ණී නාම මිත්තොති සබ්බං පච්චුප්පන්නවත්ථුසදිසමෙව. බොධිසත්තො භොගගාමතො ආගතො තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘සචෙ මයා තුම්හාකං වචනෙන එවරූපො මිත්තො නික්කඩ්ඪිතො අස්ස, අජ්ජ මෙ කුටුම්බං කිඤ්චි නාභවිස්සා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

83. ‘‘මිත්තො හවෙ සත්තපදෙන හොති, සහායො පන ද්වාදසකෙන හොති;

මාසඩ්ඪමාසෙන ච ඤාති හොති, තතුත්තරිං අත්තසමොපි හොති;

සොහං කථං අත්තසුඛස්ස හෙතු, චිරසන්ථුතං කාළකණ්ණිං ජහෙය්‍ය’’න්ති.

තත්ථ හවෙති නිපාතමත්තං. මෙත්තායතීති මිත්තො, මෙත්තං පච්චුපට්ඨාපෙති, සිනෙහං කරොතීති අත්ථො. සො පනෙස සත්තපදෙන හොති, එකතො සත්තපදවීතිහාරගමනමත්තෙන හොතීති අත්ථො. සහායො පන ද්වාදසකෙන හොතීති සබ්බකිච්චානි එකතො කරණවසෙන සබ්බිරියාපථෙසු සහ ගච්ඡතීති සහායො. සො පනෙස ද්වාදසකෙන හොති, ද්වාදසාහං එකතො නිවාසෙන හොතීති අත්ථො. මාසඩ්ඪමාසෙන චාති මාසෙන වා අඩ්ඪමාසෙන වා. ඤාති හොතීති ඤාතිසමො හොති. තතුත්තරින්ති තතො උත්තරිං එකතො වාසෙන අත්තසමොපි හොතියෙව. ජහෙය්‍යන්ති ‘‘එවරූපං සහායං කථං ජහෙය්‍ය’’න්ති මිත්තස්ස ගුණං කථෙසි. තතො පට්ඨාය පුන කොචි තස්ස අන්තරෙ වත්තා නාම නාහොසීති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කාළකණ්ණී ආනන්දො අහොසි, බාරාණසිසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කාළකණ්ණිජාතකවණ්ණනා තතියා.

[84] 4. අත්ථස්සද්වාරජාතකවණ්ණනා

ආරොග්‍යමිච්ඡෙ පරමඤ්ච ලාභන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං අත්ථකුසලං කුලපුත්තං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියඤ්හි එකස්ස මහාවිභවස්ස සෙට්ඨිනො පුත්තො ජාතියා සත්තවස්සො පඤ්ඤවා අත්ථකුසලො. සො එකදිවසං පිතරං උපසඞ්කමිත්වා අත්ථස්ස ද්වාරපඤ්හං නාම පුච්ඡි, සො තං න ජානාති. අථස්ස එතදහොසි ‘‘අයං පඤ්හො අතිසුඛුමො, ඨපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුබුද්ධං අඤ්ඤො උපරි භවග්ගෙන, හෙට්ඨා ච අවීචිනා පරිච්ඡින්නෙ ලොකසන්නිවාසෙ එතං පඤ්හං කථෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථී’’ති. සො පුත්තමාදාය බහුං මාලාගන්ධවිලෙපනං ගාහාපෙත්වා ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං පූජෙත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො භගවන්තං එතදවොච ‘‘අයං, භන්තෙ, දාරකො පඤ්ඤවා අත්ථකුසලො මං අත්ථස්ස ද්වාරපඤ්හං නාම පුච්ඡි, අහං තං පඤ්හං අජානන්තො තුම්හාකං සන්තිකං ආගතො, සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා තං පඤ්හං කථෙතූ’’ති. සත්ථා ‘‘පුබ්බෙපාහං, උපාසක, ඉමිනා කුමාරකෙනෙතං පඤ්හං පුට්ඨො, මයා චස්ස කථිතො, තදා නං එස ජානාති, ඉදානි පන භවසඞ්ඛෙපගතත්තා න සල්ලක්ඛෙතී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො මහාවිභවො සෙට්ඨි අහොසි. අථස්ස පුත්තො සත්තවස්සිකො ජාතියා පඤ්ඤවා අත්ථකුසලො. සො එකදිවසං පිතරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තාත, අත්ථස්ස ද්වාරං නාම කි’’න්ති අත්ථස්ස ද්වාරපඤ්හං පුච්ඡි. අථස්ස පිතා තං පඤ්හං කථෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

84. ‘‘ආරොග්‍යමිච්ඡෙ පරමඤ්ච ලාභං, සීලඤ්ච වුද්ධානුමතං සුතඤ්ච;

ධම්මානුවත්තී ච අලීනතා ච, අත්ථස්ස ද්වාරා පමුඛා ඡළෙතෙ’’ති.

තත්ථ ආරොග්‍යමිච්ඡෙ පරමඤ්ච ලාභන්ති ච-කාරො නිපාතමත්තං. තාත, පඨමමෙව ආරොග්‍යසඞ්ඛාතං පරමං ලාභං ඉච්ඡෙය්‍යාති ඉමමත්ථං දීපෙන්තො එවමාහ. තත්ථ ආරොග්‍යං නාම සරීරස්ස චෙව චිත්තස්ස ච අරොගභාවො අනාතුරතා. සරීරෙ හි රොගාතුරෙ නෙව අලද්ධං භොගලාභං උප්පාදෙතුං සක්කොති, න ලද්ධං පරිභුඤ්ජිතුං, අනාතුරෙ පන උභයම්පෙතං සක්කොති. චිත්තෙ ච කිලෙසාතුරෙ නෙව අලද්ධං ඣානාදිභෙදං ලාභං උප්පාදෙතුං සක්කොති, න ලද්ධං පුන සමාපත්තිවසෙන පරිභුඤ්ජිතුං. එතස්මිං අනාරොග්‍යෙ සති අලද්ධොපි ලාභො න ලබ්භති, ලද්ධොපි නිරත්ථකො හොති, අසති පනෙතස්මිං අලද්ධොපි ලාභො ලබ්භති, ලද්ධොපි සාත්ථකො හොතීති ආරොග්‍යං පරමො ලාභො නාම. තං සබ්බපඨමං ඉච්ඡිතබ්බං. ඉදමෙකං අත්ථස්ස ද්වාරන්ති අයමෙත්ථ අත්ථො. සීලඤ්චාති ආචාරසීලං. ඉමිනා ලොකචාරිත්තං දස්සෙති. වුද්ධානුමතන්ති ගුණවුද්ධානං පණ්ඩිතානං අනුමතං. ඉමිනා ඤාණසම්පන්නානං ගරූනං ඔවාදං දස්සෙති. සුතඤ්චාති කාරණනිස්සිතං සුතං. ඉමිනා ඉමස්මිං ලොකෙ අත්ථනිස්සිතං බාහුසච්චං දස්සෙති. ධම්මානුවත්තී චාති තිවිධස්ස සුචරිතධම්මස්ස අනුවත්තනං. ඉමිනා දුච්චරිතධම්මං වජ්ජෙත්වා සුචරිතධම්මස්ස අනුවත්තනභාවං දස්සෙති. අලීනතා චාති චිත්තස්ස අලීනතා අනීචතා. ඉමිනා චිත්තස්ස අසඞ්කොචතං පණීතභාවං උත්තමභාවං දස්සෙති. අත්ථස්ස ද්වාරා පමුඛා ඡළෙතෙති අත්ථො නාම වුඩ්ඪි, තස්ස වුඩ්ඪිසඞ්ඛාතස්ස ලොකියලොකුත්තරස්ස අත්ථස්ස එතෙ පමුඛා උත්තමා ඡ ද්වාරා උපායා අධිගමමුඛානීති.

එවං බොධිසත්තො පුත්තස්ස අත්ථස්ස ද්වාරපඤ්හං කථෙසි. සො තතො පට්ඨාය තෙසු ඡසු ධම්මෙසු වත්ති. බොධිසත්තොපි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පුත්තොව පච්චුප්පන්නපුත්තො, මහාසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අත්ථස්සද්වාරජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[85] 5. කිංපක්කජාතකවණ්ණනා

ආයතිං දොසං නාඤ්ඤායාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං උක්කණ්ඨිතභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. අඤ්ඤතරො කිර කුලපුත්තො බුද්ධසාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජිතො එකදිවසං සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරන්තො එකං අලඞ්කතඉත්ථිං දිස්වා උක්කණ්ඨි. අථ නං ආචරියුපජ්ඣායා සත්ථු සන්තිකං ආනයිංසු. සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්ච’’න්ති වුත්තෙ ‘‘පඤ්ච කාමගුණා නාමෙතෙ භික්ඛු පරිභොගකාලෙ රමණීයා. සො පන තෙසං පරිභොගො නිරයාදීසු පටිසන්ධිදායකත්තා කිංපක්කඵලපරිභොගසදිසො හොති. කිංපක්කඵලං නාම වණ්ණගන්ධරසසම්පන්නං, ඛාදිතං පන අන්තානි ඛණ්ඩිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙති. පුබ්බෙ බහූ බාලජනා තස්ස දොසං අදිස්වා වණ්ණගන්ධරසෙසු බජ්ඣිත්වා තං ඵලං පරිභුඤ්ජිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණිංසූ’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සත්ථවාහො හුත්වා පඤ්චහි සකටසතෙහි පුබ්බන්තාපරන්තං ගච්ඡන්තො අටවිමුඛං පත්වා මනුස්සෙ සන්නිපාතෙත්වා ‘‘ඉමිස්සා අටවියා විසරුක්ඛා නාම අත්ථි, මා ඛො මං අනාපුච්ඡා පුබ්බෙ අඛාදිතපුබ්බානි ඵලාඵලානි ඛාදිත්ථා’’ති ඔවදි. මනුස්සා අටවිං අතික්කමිත්වා අටවිමුඛෙ එකං කිංපක්කරුක්ඛං ඵලභාරඔණමිතසාඛං අද්දසංසු. තස්ස ඛන්ධසාඛාපත්තඵලානි සණ්ඨානවණ්ණරසගන්ධෙහි අම්බසදිසානෙව. තෙසු එකච්චෙ වණ්ණගන්ධරසෙසු බජ්ඣිත්වා අම්බඵලසඤ්ඤාය ඵලානි ඛාදිංසු, එකච්චෙ ‘‘සත්ථවාහං පුච්ඡිත්වා ඛාදිස්සාමා’’ති ගහෙත්වා අට්ඨංසු. බොධිසත්තො තං ඨානං පත්වා යෙ ගහෙත්වා ඨිතා, තෙ ඵලානි ඡඩ්ඩාපෙත්වා, යෙ ඛාදමානා අට්ඨංසු, තෙ වමනං කාරෙත්වා තෙසං භෙසජ්ජං අදාසි. තෙසු එකච්චෙ අරොගා ජාතා, පඨමමෙව ඛාදිත්වා ඨිතා පන ජීවිතක්ඛයං පත්තා. බොධිසත්තොපි ඉච්ඡිතට්ඨානං සොත්ථිනා ගන්ත්වා ලාභං ලභිත්වා පුන සකට්ඨානමෙව ආගන්ත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා තං වත්ථුං කථෙත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

85. ‘‘ආයතිං දොසං නාඤ්ඤාය, යො කාමෙ පටිසෙවති;

විපාකන්තෙ හනන්ති නං, කිංපක්කමිව භක්ඛිත’’න්ති.

තත්ථ ආයතිං දොසං නාඤ්ඤායාති අනාගතෙ දොසං න අඤ්ඤාය, අජානිත්වාති අත්ථො. යො කාමෙ පටිසෙවතීති යො වත්ථුකාමෙ ච කිලෙසකාමෙ ච පටිසෙවති. විපාකන්තෙ හනන්ති නන්ති තෙ කාමා තං පුරිසං අත්තනො විපාකසඞ්ඛාතෙ අන්තෙ නිරයාදීසු උප්පන්නං නානප්පකාරෙන දුක්ඛෙන සංයොජයමානා හනන්ති. කථං? කිංපක්කමිව භක්ඛිතන්ති, යථා පරිභොගකාලෙ වණ්ණගන්ධරසසම්පත්තියා මනාපං කිංපක්කඵලං අනාගතදොසං අදිස්වා භක්ඛිතං අන්තෙ හනති, ජීවිතක්ඛයං පාපෙති, එවං පරිභොගකාලෙ මනාපාපි කාමා විපාකකාලෙ හනන්තීති දෙසනං යථානුසන්ධිං පාපෙත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛු සොතාපත්තිඵලං පාපුණි. සෙසපරිසායපි කෙචි සොතාපන්නා, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො, කෙචි අරහන්තො අහෙසුං.

සත්ථාපි ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පරිසා බුද්ධපරිසා අහොසි, සත්ථවාහො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කිංපක්කජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[86] 6. සීලවීමංසකජාතකවණ්ණනා

සීලං කිරෙව කල්‍යාණන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං සීලවීමංසකං බ්‍රාහ්මණං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර කොසලරාජානං නිස්සාය ජීවති තිසරණං ගතො අඛණ්ඩපඤ්චසීලො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ. රාජා ‘‘අයං සීලවා’’ති තස්ස අතිරෙකසම්මානං කරොති. සො චින්තෙසි ‘‘අයං රාජා මය්හං අඤ්ඤෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි අතිරෙකසම්මානං කරොති, අතිවිය මං ගරුං කත්වා පස්සති, කිං නු ඛො එස මම ජාතිගොත්තකුලප්පදෙසසිප්පසම්පත්තිං නිස්සාය ඉමං සම්මානං කරොති, උදාහු සීලසම්පත්තිං, වීමංසිස්සාමි තාවා’’ති. සො එකදිවසං රාජූපට්ඨානං ගන්ත්වා ඝරං ආගච්ඡන්තො එකස්ස හෙරඤ්ඤිකස්ස ඵලකතො අනාපුච්ඡිත්වා එකං කහාපණං ගහෙත්වා අගමාසි, හෙරඤ්ඤිකො බ්‍රාහ්මණෙ ගරුභාවෙන කිඤ්චි අවත්වා නිසීදි. පුනදිවසෙ ද්වෙ කහාපණෙ ගණ්හි, හෙරඤ්ඤිකො තථෙව අධිවාසෙසි. තතියදිවසෙ කහාපණමුට්ඨිං අග්ගහෙසි, අථ නං හෙරඤ්ඤිකො ‘‘අජ්ජ තෙ තතියො දිවසො රාජකුටුම්බං විලුම්පන්තස්සා’’ති ‘‘රාජකුටුම්බවිලුම්පකචොරො මෙ ගහිතො’’ති තික්ඛත්තුං විරවි. අථ නං මනුස්සා ඉතො චිතො ච ආගන්ත්වා ‘‘චිරංදානි ත්වං සීලවා විය විචරී’’ති ද්වෙ තයො පහාරෙ දත්වා බන්ධිත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං.

රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා ‘‘කස්මා, බ්‍රාහ්මණ, එවරූපං දුස්සීලකම්මං කරොසී’’ති වත්වා ‘‘ගච්ඡථ, තස්ස රාජාණං කරොථා’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණො ‘‘නාහං, මහාරාජ, චොරො’’ති ආහ. අථ ‘‘කස්මා රාජකුටුම්බිකස්ස ඵලකතො කහාපණෙ ගණ්හී’’ති? ‘‘එතං මයා තයි මම අතිසම්මානං කරොන්තෙ ‘කිං නු ඛො රාජා මම ජාතිආදීනි නිස්සාය අතිසම්මානං කරොති, උදාහු සීලං නිස්සායා’ති වීමංසනත්ථාය කතං, ඉදානි පන මයා එකංසෙන ඤාතං. යථා සීලමෙව නිස්සාය තයා මම සම්මානො කතො, න ජාතිආදීනි. තථා හි මෙ ඉදානි රාජාණං කාරෙසි, ස්වාහං ඉමිනා කාරණෙන ‘ඉමස්මිං ලොකෙ සීලමෙව උත්තමං සීලං පමුඛ’න්ති සන්නිට්ඨානං ගතො. ඉමස්ස පනාහං සීලස්ස අනුච්ඡවිකං කරොන්තො ගෙහෙ ඨිතො කිලෙසෙ පරිභුඤ්ජන්තො න සක්ඛිස්සාමි කාතුං, අජ්ජෙව ජෙතවනං ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙ පබ්බජිස්සාමි, පබ්බජ්ජං මෙ දෙථ, දෙවා’’ති වත්වා රාජානං අනුජානාපෙත්වා ජෙතවනාභිමුඛො පායාසි.

අථ නං ඤාතිසුහජ්ජබන්ධවා සන්නිපතිත්වා නිවාරෙතුං අසක්කොන්තා නිවත්තිංසු. සො සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා පබ්බජ්ජං යාචිත්වා පබ්බජ්ජඤ්ච උපසම්පදඤ්ච ලභිත්වා අවිස්සට්ඨකම්මට්ඨානො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං පබ්බජ්ජා මත්ථකං පත්තා’’ති අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි. තස්ස තං අඤ්ඤබ්‍යාකරණං භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටං ජාතං. අථෙකදිවසං ධම්මසභායං සන්නිපතිතා භික්ඛූ ‘‘ආවුසො, අසුකො නාම රඤ්ඤො උපට්ඨාකබ්‍රාහ්මණො අත්තනො සීලං වීමංසිත්වා රාජානං ආපුච්ඡිත්වා පබ්බජිත්වා අරහත්තෙ පතිට්ඨිතො’’ති තස්ස ගුණං කථයමානා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානි අයමෙව බ්‍රාහ්මණො අත්තනො සීලං වීමංසිත්වා පබ්බජිත්වා අත්තනො පතිට්ඨං අකාසි, පුබ්බෙපි පණ්ඩිතා අත්තනො සීලං වීමංසිත්වා පබ්බජිත්වා අත්තනො පතිට්ඨං කරිංසූ’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස පුරොහිතො අහොසි දානාධිමුත්තො සීලජ්ඣාසයො අඛණ්ඩපඤ්චසීලො. රාජා සෙසබ්‍රාහ්මණෙහි අතිරෙකං තස්ස සම්මානං කරොතීති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. බොධිසත්තෙ පන බන්ධිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං නීයමානෙ අහිතුණ්ඩිකා අන්තරවීථියං සප්පං කීළාපෙන්තා නඞ්ගුට්ඨෙ ගණ්හන්ති, ගීවාය ගණ්හන්ති, ගලෙ වෙඨෙන්ති. බොධිසත්තො තෙ දිස්වා ‘‘මා, තාතා, එවං සප්පං නඞ්ගුට්ඨෙ ගණ්හථ, මා ගීවාය ගණ්හථ, මා ගලෙ වෙඨෙථ. අයඤ්හි වො ඩංසිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙය්‍යා’’ති ආහ. අහිතුණ්ඩිකා ‘‘අයං, බ්‍රාහ්මණ, සප්පො සීලවා ආචාරසම්පන්නො තාදිසො දුස්සීලො න හොති, ත්වං පන අත්තනො දුස්සීලතාය අනාචාරෙන රාජකුටුම්බවිලුම්පකචොරොති බන්ධිත්වා නීයසී’’ති ආහංසු.

සො චින්තෙසි ‘‘සප්පාපි තාව අඩංසන්තා අවිහෙඨෙන්තා ‘සීලවන්තො’ති නාමං ලභන්ති, කිමඞ්ගං පන මනුස්සභූතා. සීලමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ උත්තමං, නත්ථි තතො උත්තරිතර’’න්ති. අථ නං නෙත්වා රඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා ‘‘කිං ඉදං, තාතා’’ති පුච්ඡි. ‘‘රාජකුටුම්බවිලුම්පකො චොරො, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හිස්ස රාජාණං කරොථා’’ති. බ්‍රාහ්මණො ‘‘නාහං, මහාරාජ, චොරො’’ති ආහ. ‘‘අථ කස්මා කහාපණෙ අග්ගහෙසී’’ති ච වුත්තෙ පුරිමනයෙනෙව සබ්බං ආරොචෙන්තො ‘‘ස්වාහං ඉමිනා කාරණෙන ‘ඉමස්මිං ලොකෙ සීලමෙව උත්තමං, සීලං පාමොක්ඛ’න්ති සන්නිට්ඨානං ගතො’’ති වත්වා ‘‘තිට්ඨතු තාව ඉදං, ආසීවිසොපි තාව අඩංසන්තො අවිහෙඨෙන්තො ‘සීලවා’ති වත්තබ්බතං ලභති. ඉමිනාපි කාරණෙන සීලමෙව උත්තමං, සීලං පවර’’න්ති සීලං වණ්ණෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

86. ‘‘සීලං කිරෙව කල්‍යාණං, සීලං ලොකෙ අනුත්තරං;

පස්ස ඝොරවිසො නාගො, සීලවාති න හඤ්ඤතී’’ති.

තත්ථ සීලං කිරෙවාති කායවාචාචිත්තෙහි අවීතික්කමසඞ්ඛාතං ආචාරසීලමෙව. කිරාති අනුස්සවවසෙන වදති. කල්‍යාණන්ති සුන්දරතරං. අනුත්තරන්ති ජෙට්ඨකං සබ්බගුණදායකං. පස්සාති අත්තනා දිට්ඨකාරණං අභිමුඛං කරොන්තො කථෙති. සීලවාති න හඤ්ඤතීති ඝොරවිසොපි සමානො අඩංසනඅවිහෙඨනමත්තකෙන සීලවාති පසංසං ලභති, න හඤ්ඤති න විහඤ්ඤතීති. ඉමිනාපි කාරණෙන සීලමෙව උත්තමන්ති.

එවං බොධිසත්තො ඉමාය ගාථාය රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙත්වා කාමෙ පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තං පවිසිත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, රාජපරිසා බුද්ධපරිසා, පුරොහිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සීලවීමංසකජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[87] 7. මඞ්ගලජාතකවණ්ණනා

යස්ස මඞ්ගලා සමූහතාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො එකං සාටකලක්ඛණබ්‍රාහ්මණං ආරබ්භ කථෙසි. රාජගහවාසිකො කිරෙකො බ්‍රාහ්මණො කොතුහලමඞ්ගලිකො තීසු රතනෙසු අප්පසන්නො මිච්ඡාදිට්ඨිකො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො, තස්ස සමුග්ගෙ ඨපිතං සාටකයුගං මූසිකා ඛාදිංසු. අථස්ස සීසං න්හායිත්වා ‘‘සාටකෙ ආහරථා’’ති වුත්තකාලෙ මූසිකාය ඛාදිතභාවං ආරොචයිංසු. සො චින්තෙසි ‘‘සචෙ ඉදං මූසිකාදට්ඨං සාටකයුගං ඉමස්මිං ගෙහෙ භවිස්සති, මහාවිනාසො භවිස්සති. ඉදඤ්හි අවමඞ්ගලං කාළකණ්ණිසදිසං පුත්තධීතාදීනං වා දාසකම්මකරාදීනං වා න සක්කා දාතුං. යො හි ඉදං ගණ්හිස්සති, සබ්බස්ස මහාවිනාසො භවිස්සති, ආමකසුසානෙ තං ඡඩ්ඩාපෙස්සාමි, න ඛො පන සක්කා දාසකම්මකරාදීනං හත්ථෙ දාතුං. තෙ හි එත්ථ ලොභං උප්පාදෙත්වා ඉමං ගහෙත්වා විනාසං පාපුණෙය්‍යුං, පුත්තස්ස තං හත්ථෙ දස්සාමී’’ති. සො පුත්තං පක්කොසාපෙත්වා තමත්ථං ආරොචෙත්වා ‘‘ත්වම්පි නං, තාත, හත්ථෙන අඵුසිත්වා දණ්ඩකෙන ගහෙත්වා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩෙත්වා සීසං න්හායිත්වා එහී’’ති පෙසෙසි.

සත්ථාපි ඛො තං දිවසං පච්චූසසමයෙ බොධනෙය්‍යබන්ධවෙ ඔලොකෙන්තො ඉමෙසං පිතාපුත්තානං සොතාපත්තිඵලස්ස උපනිස්සයං දිස්වා මිගවීථිං ගහෙත්වා මිගලුද්දකො විය ගන්ත්වා ආමකසුසානද්වාරෙ නිසීදි ඡබ්බණ්ණබුද්ධරස්මියො විස්සජ්ජෙන්තො. මාණවොපි පිතු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා අජගරසප්පං විය තං යුගසාටකං යට්ඨිකොටියා ගහෙත්වා ආමකසුසානද්වාරං පාපුණි. අථ නං සත්ථා ‘‘කිං කරොසි මාණවා’’ති ආහ. ‘‘භො ගොතම, ඉදං සාටකයුගං මූසිකාදට්ඨං කාළකණ්ණිසදිසං හලාහලවිසූපමං, මම පිතා ‘අඤ්ඤො එතං ඡඩ්ඩෙන්තො ලොභං උප්පාදෙත්වා ගණ්හෙය්‍යා’ති භයෙන මං පහිණි, අහමෙතං ඡඩ්ඩෙත්වා සීසං න්හායිස්සාමීති ආගතොම්හි, භො ගොතමා’’ති. ‘‘තෙන හි ඡඩ්ඩෙහී’’ති. මාණවො ඡඩ්ඩෙසි, සත්ථා ‘‘අම්හාකං දානි වට්ටතී’’ති තස්ස සම්මුඛාව ගණ්හි. ‘‘අවමඞ්ගලං, භො ගොතම, එතං කාළකණ්ණිසදිසං, මා ගණ්හි මා ගණ්හී’’ති තස්මිං වාරයමානෙයෙව තං ගහෙත්වා වෙළුවනාභිමුඛො පායාසි.

මාණවො වෙගෙන ගන්ත්වා පිතු ආරොචෙසි ‘‘තාත, මයා ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩිතං සාටකයුගං සමණො ගොතමො ‘අම්හාකං වට්ටතී’ති මයා වාරියමානොපි ගහෙත්වා වෙළුවනං ගතො’’ති. බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි ‘‘තං සාටකයුගං අවමඞ්ගලං කාළකණ්ණිසදිසං, තං වළඤ්ජෙන්තො සමණොපි ගොතමො නස්සිස්සති, විහාරොපි නස්සිස්සති, තතො අම්හාකං ගරහා භවිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස අඤ්ඤෙ බහූ සාටකෙ දත්වා තං ඡඩ්ඩාපෙස්සාමී’’ති. සො බහූ සාටකෙ ගාහාපෙත්වා පුත්තෙන සද්ධිං වෙළුවනං ගන්ත්වා සත්ථාරං දිස්වා එකමන්තං ඨිතො එවමාහ ‘‘සච්චං කිර වො, භො ගොතම, ආමකසුසානෙ සාටකයුගං ගහිත’’න්ති? ‘‘සච්චං, බ්‍රාහ්මණා’’ති. ‘‘භො ගොතම, තං සාටකයුගං අවමඞ්ගලං, තුම්හෙ තං පරිභුඤ්ජමානා නස්සිස්සථ, සකලවිහාරොපි නස්සිස්සති. සචෙ වො නිවාසනං වා පාරුපනං වා නප්පහොති, ඉමෙ සාටකෙ ගහෙත්වා තං ඡඩ්ඩාපෙථා’’ති. අථ නං සත්ථා ‘‘මයං බ්‍රාහ්මණ පබ්බජිතා නාම, අම්හාකං ආමකසුසානෙ අන්තරවීථියං සඞ්කාරට්ඨානෙ න්හානතිත්ථෙ මහාමග්ගෙති එවරූපෙසු ඨානෙසු ඡඩ්ඩිතා වා පතිතා වා පිලොතිකා වට්ටති, ත්වං පන න ඉදානෙව එවංලද්ධිකො, පුබ්බෙපි එවංලද්ධිකොයෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ මගධරට්ඨෙ රාජගහනගරෙ ධම්මිකො මගධරාජා රජ්ජං කාරෙසි. තදා බොධිසත්තො එකස්මිං උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා ච සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා හිමවන්තෙ වසමානො එකස්මිං කාලෙ හිමවන්තතො නික්ඛමිත්වා රාජගහනගරෙ රාජුය්‍යානං පත්වා තත්ථ වසිත්වා දුතියදිවසෙ භික්ඛාචාරත්ථාය නගරං පාවිසි. රාජා තං දිස්වා පක්කොසාපෙත්වා පාසාදෙ නිසීදාපෙත්වා භොජෙත්වා උය්‍යානෙයෙව වසනත්ථාය පටිඤ්ඤං ගණ්හි. බොධිසත්තො රඤ්ඤො නිවෙසනෙ භුඤ්ජිත්වා උය්‍යානෙ වසති. තස්මිං කාලෙ රාජගහනගරෙ දුස්සලක්ඛණබ්‍රාහ්මණො නාම අහොසි. තස්ස සමුග්ගෙ ඨපිතං සාටකයුගන්ති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව.

මාණවෙ පන සුසානං ගච්ඡන්තෙ බොධිසත්තො පඨමතරං ගන්ත්වා සුසානද්වාරෙ නිසීදිත්වා තෙන ඡඩ්ඩිතං සාටකයුගං ගහෙත්වා උය්‍යානං අගමාසි. මාණවො ගන්ත්වා පිතු ආරොචෙසි. පිතා ‘‘රාජකුලූපකො තාපසො නස්සෙය්‍යා’’ති බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘තාපස, තයා ගහිතසාටකෙ ඡඩ්ඩෙහි, මා නස්සී’’ති ආහ. තාපසො ‘‘අම්හාකං සුසානෙ ඡඩ්ඩිතපිලොතිකා වට්ටති, න මයං කොතුහලමඞ්ගලිකා, කොතුහලමඞ්ගලං නාමෙතං න බුද්ධපච්චෙකබුද්ධබොධිසත්තෙහි වණ්ණිතං, තස්මා පණ්ඩිතෙන නාම කොතුහලමඞ්ගලිකෙන න භවිතබ්බ’’න්ති බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මං දෙසෙසි. බ්‍රාහ්මණො ධම්මං සුත්වා දිට්ඨිං භින්දිත්වා බොධිසත්තං සරණං ගතො. බොධිසත්තොපි අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථාපි ඉමං අතීතං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

87. ‘‘යස්ස මඞ්ගලා සමූහතා, උප්පාතා සුපිනා ච ලක්ඛණා ච;

සො මඞ්ගලදොසවීතිවත්තො, යුගයොගාධිගතො න ජාතුමෙතී’’ති.

තත්ථ යස්ස මඞ්ගලා සමූහතාති යස්ස අරහතො ඛීණාසවස්ස දිට්ඨමඞ්ගලං, සුතමඞ්ගලං, මුතමඞ්ගලන්ති එතෙ මඞ්ගලා සමුච්ඡින්නා. උප්පාතා සුපිනා ච ලක්ඛණා චාති ‘‘එවරූපො චන්දග්ගාහො භවිස්සති, එවරූපො සූරියග්ගාහො භවිස්සති, එවරූපො නක්ඛත්තග්ගාහො භවිස්සති, එවරූපො උක්කාපාතො භවිස්සති, එවරූපො දිසාඩාහො භවිස්සතී’’ති ඉමෙ පඤ්ච මහාඋප්පාතා, නානප්පකාරා සුපිනා, සුභගලක්ඛණං, දුබ්භගලක්ඛණං, ඉත්ථිලක්ඛණං, පුරිසලක්ඛණං, දාසිලක්ඛණං, දාසලක්ඛණං, අසිලක්ඛණං, හත්ථිලක්ඛණං, අස්සලක්ඛණං, උසභලක්ඛණං, ආවුධලක්ඛණං, වත්ථලක්ඛණන්ති එවමාදිකානි ලක්ඛණානි ඉමෙ ච දිට්ඨිට්ඨානා යස්ස සමූහතා, න එතෙහි උප්පාතාදීහි අත්තනො මඞ්ගලං වා අවමඞ්ගලං වා පච්චෙති. සො මඞ්ගලදොසවීතිවත්තොති සො ඛීණාසවො සබ්බමඞ්ගලදොසෙ වීතිවත්තො අතික්කන්තො පජහිත්වා ඨිතො. යුගයොගාධිගතොති ‘‘කොධො ච උපනාහො ච, මක්ඛො ච පළාසො චා’’තිආදිනා (විභ. 833) නයෙන ද්වෙ ද්වෙ එකතො ආගතකිලෙසා යුගා නාම. කාමයොගො, භවයොගො, දිට්ඨියොගො, අවිජ්ජායොගොති ඉමෙ සංසාරෙ යොජනභාවතො චත්තාරො යොගා නාම. තෙ යුගෙ ච යොගෙ චාති යුගයොගෙ අධිගතො අභිභවිත්වා ගතො වීතිවත්තො සමතික්කන්තො ඛීණාසවො භික්ඛු. න ජාතුමෙතීති පුන පටිසන්ධිවසෙන එකංසෙනෙව ඉමං ලොකං න එති නාගච්ඡතීති.

එවං සත්ථා ඉමාය ගාථාය බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ බ්‍රාහ්මණො සද්ධිං පුත්තෙන සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා එතෙව පිතාපුත්තා ඉදානි පිතාපුත්තා අහෙසුං, තාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මඞ්ගලජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[88] 8. සාරම්භජාතකවණ්ණනා

කල්‍යාණිමෙව මුඤ්චෙය්‍යාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඔමසවාදසික්ඛාපදං (පාචි. 15) ආරබ්භ කථෙසි. ද්වෙපි වත්ථූනි හෙට්ඨා නන්දිවිසාලජාතකෙ වුත්තසදිසානෙව. ඉමස්මිං පන ජාතකෙ බොධිසත්තො ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලායං අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සාරම්භො නාම බලිබද්දො අහොසි. සත්ථා ඉදං අතීතවත්ථුං කථෙත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

88. ‘‘කල්‍යාණිමෙව මුඤ්චෙය්‍ය, න හි මුඤ්චෙය්‍ය පාපිකං;

මොක්ඛො කල්‍යාණියා සාධු, මුත්වා තප්පති පාපික’’න්ති.

තත්ථ කල්‍යාණිමෙව මුඤ්චෙය්‍යාති චතුදොසවිනිමුත්තං කල්‍යාණිං සුන්දරං අනවජ්ජං වාචමෙව මුඤ්චෙය්‍ය විස්සජ්ජෙය්‍ය කථෙය්‍ය. න හි මුඤ්චෙය්‍ය පාපිකන්ති පාපිකං ලාමිකං පරෙසං අප්පියං අමනාපං න මුඤ්චෙය්‍ය න කථෙය්‍ය. මොක්ඛො කල්‍යාණියා සාධූති කල්‍යාණවාචාය විස්සජ්ජනමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සාධු සුන්දරං භද්දකං. මුත්වා තප්පති පාපිකන්ති පාපිකං ඵරුසවාචං මුඤ්චිත්වා විස්සජ්ජෙත්වා කථෙත්වා සො පුග්ගලො තප්පති සොචති කිලමතීති.

එවං සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බ්‍රාහ්මණො ආනන්දො අහොසි, බ්‍රාහ්මණී උප්පලවණ්ණා, සාරම්භො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සාරම්භජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[89] 9. කුහකජාතකවණ්ණනා

වාචාව කිර තෙ ආසීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කුහකභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. කුහකවත්ථු උද්දාලකජාතකෙ ආවි භවිස්සති.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ එකං ගාමකං උපනිස්සාය එකො කූටජටිලො කුහකතාපසො වසති. එකො කුටුම්බිකො තස්ස අරඤ්ඤෙ පණ්ණසාලං කාරෙත්වා තත්ථ නං වාසෙන්තො අත්තනො ගෙහෙ පණීතාහාරෙන පටිජග්ගති. සො තං කූටජටිලං ‘‘සීලවා එසො’’ති සද්දහිත්වා චොරභයෙන සුවණ්ණනික්ඛසතං තස්ස පණ්ණසාලං නෙත්වා භූමිගතං කත්වා ‘‘ඉදං ඔලොකෙය්‍යාසි, භන්තෙ’’ති ආහ. අථ නං තාපසො ‘‘පබ්බජිතානං නාම, ආවුසො, එවරූපං කථෙතුං, න වට්ටති, අම්හාකං පන පරසන්තකෙ ලොභො නාම නත්ථී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති තස්ස වචනං සද්දහිත්වා පක්කාමි. දුට්ඨතාපසො ‘‘සක්කා එත්තකෙන ජීවිතු’’න්ති කතිපාහං අතික්කමිත්වා තං සුවණ්ණං ගහෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ එකස්මිං ඨානෙ ඨපෙත්වා ආගන්ත්වා පණ්ණසාලායමෙව වසිත්වා පුනදිවසෙ තස්ස ගෙහෙ භත්තකිච්චං කත්වා එවමාහ ‘‘ආවුසො, මයං තුම්හෙ නිස්සාය චිරං වසිම්හ, අතිචිරං එකස්මිං ඨානෙ වසන්තානං මනුස්සෙහි සද්ධිං සංසග්ගො හොති, සංසග්ගො ච නාම පබ්බජිතානං මලං, තස්මා ගච්ඡාමහ’’න්ති වත්වා තෙන පුනප්පුනං යාචියමානොපි නිවත්තිතුං න ඉච්ඡි. අථ නං සො ‘‘එවං සන්තෙ ගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති යාව ගාමද්වාරං අනුගන්ත්වා නිවත්ති. තාපසොපි ථොකං ගන්ත්වාව ‘‘ඉමං කුටුම්බිකං මයා වඤ්චෙතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා ජටානං අන්තරෙ තිණං ඨපෙත්වා පටිනිවත්ති. කුටුම්බිකො ‘‘කිං, භන්තෙ, නිවත්තිත්ථා’’ති පුච්ඡි. ආවුසො තුම්හාකං ගෙහච්ඡදනතො මෙ ජටාසු එකතිණං ලග්ගං, අදින්නාදානඤ්ච නාම පබ්බජිතානං න වට්ටති, තං ආදාය ආගතොම්හීති. කුටුම්බිකො ‘‘ඡඩ්ඩෙත්වා ගච්ඡථ, භන්තෙ’’ති වත්වා ‘‘තිණසලාකම්පි නාම පරසන්තකං න ගණ්හාති, අහො කුක්කුච්චකො මෙ අය්‍යො’’ති පසීදිත්වා වන්දිත්වා උය්‍යොජෙසි.

තදා පන බොධිසත්තෙන භණ්ඩත්ථාය පච්චන්තං ගච්ඡන්තෙන තස්මිං නිවෙසනෙ නිවාසො ගහිතො හොති. සො තාපසස්ස වචනං සුත්වාව ‘‘අද්ධා ඉමිනා දුට්ඨතාපසෙන ඉමස්ස කිඤ්චි ගහිතං භවිස්සතී’’ති කුටුම්බිකං පුච්ඡි ‘‘අත්ථි පන තෙ, සම්ම, කිඤ්චි එතස්ස තාපසස්ස සන්තිකෙ නික්ඛිත්ත’’න්ති? ‘‘අත්ථි, සම්ම, සුවණ්ණනික්ඛසත’’න්ති. ‘‘තෙන හි ගච්ඡ, තං උපධාරෙහී’’ති. සො පණ්ණසාලං ගන්ත්වා තං අදිස්වා වෙගෙනාගන්ත්වා ‘‘නත්ථි, සම්මා’’ති ආහ. ‘‘න තෙ සුවණ්ණං අඤ්ඤෙන ගහිතං, තෙනෙව කුහකතාපසෙන ගහිතං, එහි, තං අනුබන්ධිත්වා ගණ්හාමා’’ති වෙගෙන ගන්ත්වා කූටතාපසං ගණ්හිත්වා හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච පොථෙත්වා සුවණ්ණං ආහරාපෙත්වා ගණ්හිංසු. බොධිසත්තො සුවණ්ණං දිස්වා ‘‘නික්ඛසතං හරමානො අසජ්ජිත්වා තිණමත්තෙ සත්තොසී’’ති වත්වා තං ගරහන්තො ඉමං ගාථමාහ –

89. ‘‘වාචාව කිර තෙ ආසි, සණ්හා සඛිලභාණිනො;

තිණමත්තෙ අසජ්ජිත්ථො, නො ච නික්ඛසතං හර’’න්ති.

තත්ථ වාචාව කිර තෙ ආසි, සණ්හා සඛිලභාණිනොති ‘‘පබ්බජිතානං තිණමත්තම්පි අදින්නං ආදාතුං න වට්ටතී’’ති එවං සඛිලං මුදුවචනං වදන්තස්ස වාචා එව කිර තෙ සණ්හා ආසි, වචනමත්තමෙව මට්ඨං අහොසීති අත්ථො. තිණමත්තෙ අසජ්ජිත්ථොති කූටජටිල එකිස්සා තිණසලාකාය කුක්කුච්චං කුරුමානො ත්වං සත්තො ආසත්තො ලග්ගො අහොසි. නො ච නික්ඛසතං හරන්ති ඉමං පන නික්ඛසතං හරන්තො අසත්තො නිල්ලග්ගොව ජාතොසීති.

එවං බොධිසත්තො තං ගරහිත්වා ‘‘මා පුන, කූටජටිල, එවරූපමකාසී’’ති ඔවාදං දත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙවෙස භික්ඛු කුහකො, පුබ්බෙපි කුහකොයෙවා’’ති වත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කූටතාපසො කුහකභික්ඛු අහොසි, පණ්ඩිතපුරිසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුහකජාතකවණ්ණනා නවමා.

[90] 10. අකතඤ්ඤුජාතකවණ්ණනා

යො පුබ්බෙ කතකල්‍යාණොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අනාථපිණ්ඩිකං ආරබ්භ කථෙසි. තස්ස කිරෙකො පච්චන්තවාසිකො සෙට්ඨි අදිට්ඨසහායො අහොසි. සො එකදා පච්චන්තෙ උට්ඨානකභණ්ඩස්ස පඤ්ච සකටසතානි පූරෙත්වා කම්මන්තිකමනුස්සෙ ආහ – ‘‘ගච්ඡථ, භො, ඉමං භණ්ඩං සාවත්ථිං නෙත්වා අම්හාකං සහායකස්ස අනාථපිණ්ඩිකමහාසෙට්ඨිස්ස පච්චග්ඝෙන වික්කිණිත්වා පටිභණ්ඩං ආහරථා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා සාවත්ථිං ගන්ත්වා මහාසෙට්ඨිං දිස්වා පණ්ණාකාරං දත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. මහාසෙට්ඨි ‘‘ස්වාගතං වො’’ති තෙසං ආවාසඤ්ච පරිබ්බයඤ්ච දාපෙත්වා සහායකස්ස සුඛං පුච්ඡිත්වා භණ්ඩං වික්කිණිත්වා පටිභණ්ඩං දාපෙසි. තෙ පච්චන්තං ගන්ත්වා තමත්ථං අත්තනො සෙට්ඨිස්ස ආරොචෙසුං.

අපරභාගෙ අනාථපිණ්ඩිකොපි තථෙව පඤ්ච සකටසතානි තත්ථ පෙසෙසි. මනුස්සා තත්ථ ගන්ත්වා පණ්ණාකාරං ආදාය පච්චන්තවාසිකසෙට්ඨිං පස්සිංසු. සො ‘‘කුතො ආගච්ඡථා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සාවත්ථිතො තුම්හාකං සහායකස්ස අනාථපිණ්ඩිකස්ස සන්තිකා’’ති වුත්තෙ ‘‘අනාථපිණ්ඩිකොති කස්සචි පුරිසස්ස නාමං භවිස්සතී’’ති පරිහාසං කත්වා පණ්ණාකාරං ගහෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ’’ති උය්‍යොජෙසි, නෙව නිවාසං, න පරිබ්බයං දාපෙසි. තෙ සයමෙව භණ්ඩං වික්කිණිත්වා පටිභණ්ඩං ආදාය සාවත්ථිං ආගන්ත්වා සෙට්ඨිස්ස තං පවත්තිං ආරොචෙසුං.

අථ සො පච්චන්තවාසී පුනපි එකවාරං තථෙව පඤ්ච සකටසතානි සාවත්ථිං පෙසෙසි, මනුස්සා පණ්ණාකාරං ආදාය මහාසෙට්ඨිං පස්සිංසු. තෙ පන දිස්වා අනාථපිණ්ඩිකස්ස මනුස්සා ‘‘මයං, සාමි, එතෙසං නිවාසඤ්ච භත්තඤ්ච පරිබ්බයඤ්ච ජානිස්සාමා’’ති වත්වා තෙසං සකටානි බහිනගරෙ තථාරූපෙ ඨානෙ මොචාපෙත්වා ‘‘තුම්හෙ ඉධෙව වසථ, අම්හාකං වො ඝරෙ යාගුභත්තඤ්ච පරිබ්බයො ච භවිස්සතී’’ති ගන්ත්වා දාසකම්මකරෙ සන්නිපාතෙත්වා මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ පඤ්ච සකටසතානි විලුම්පිත්වා නිවාසනපාරුපනානිපි නෙසං අච්ඡින්දිත්වා ගොණෙ පලාපෙත්වා සකටානි විචක්කානි කත්වා භූමියං ඨපෙත්වා චක්කානිපි ගණ්හිත්වාව අගමංසු. පච්චන්තවාසිනො නිවාසනමත්තස්සපි සාමිකා අහුත්වා භීතා වෙගෙන පලායිත්වා පච්චන්තමෙව ගතා. සෙට්ඨිමනුස්සාපි තමත්ථං මහාසෙට්ඨිනො ආරොචෙසුං. සො ‘‘අත්ථි දානිදං කථාපාභත’’න්ති සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා ආදිතො පට්ඨාය සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘න ඛො, ගහපති, සො පච්චන්තවාසී ඉදානෙව එවංසීලො, පුබ්බෙපි එවංසීලොයෙව අහොසී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසියං මහාවිභවො සෙට්ඨි අහොසි. තස්සෙකො පච්චන්තවාසිකො සෙට්ඨි අදිට්ඨසහායො අහොසි. සබ්බං අතීතවත්ථු පච්චුප්පන්නවත්ථුසදිසමෙව බොධිසත්තො පන අත්තනො මනුස්සෙහි ‘‘අජ්ජ අම්හෙහි ඉදං නාම කත’’න්ති ආරොචිතෙ ‘‘පඨමං අත්තනො කතං උපකාරං අජානන්තා පච්ඡා එවරූපං ලභන්තියෙවා’’ති වත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

90. ‘‘යො පුබ්බෙ කතකල්‍යාණො, කතත්ථො නාවබුජ්ඣති;

පච්ඡා කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ, කත්තාරං නාධිගච්ඡතී’’ති.

තත්‍රායං පිණ්ඩත්ථො – ඛත්තියාදීසු යො කොචි පුරිසො පුබ්බෙ පඨමතරං අඤ්ඤෙන කතකල්‍යාණො කතූපකාරො කතත්ථො නිප්ඵාදිතකිච්චො හුත්වා තං පරෙන අත්තනි කතං කල්‍යාණඤ්චෙව අත්ථඤ්ච න ජානාති, සො පච්ඡා අත්තනො කිච්චෙ සමුප්පන්නෙ තස්ස කිච්චස්ස කත්තාරං නාධිගච්ඡති න ලභතීති.

එවං බොධිසත්තො ඉමාය ගාථාය ධම්මං දෙසෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පච්චන්තවාසී ඉදානීපි පච්චන්තවාසීයෙව, බාරාණසිසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අකතඤ්ඤුජාතකවණ්ණනා දසමා.

අපායිම්හවග්ගො නවමො.

තස්සුද්දානං –

සුරාපානං මිත්තවින්දං, කාළකණ්ණී අත්ථද්වාරං;

කිංපක්කසීලවීමංසං, මඞ්ගලඤ්චාපි සාරම්භං;

කුහකං අකතඤ්ඤූ චාති.