10. ලිත්තවග්ගො

[91] 1. ලිත්තජාතකවණ්ණනා

ලිත්තං පරමෙන තෙජසාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිං කිර කාලෙ භික්ඛූ චීවරාදීනි ලභිත්වා යෙභුය්‍යෙන අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්ති. තෙ චත්තාරො පච්චයෙ අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජමානා යෙභුය්‍යෙන නිරයතිරච්ඡානයොනිතො න මුච්චන්ති. සත්ථා තං කාරණං ඤත්වා භික්ඛූනං අනෙකපරියායෙන ධම්මිං කථං කථෙත්වා අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගෙ ආදීනවං දස්සෙත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා නාම චත්තාරො පච්චයෙ ලභිත්වා අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං න වට්ටති, තස්මා ඉතො පට්ඨාය චත්තාරො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජෙය්‍යාථා’’ති පච්චවෙක්ඛනවිධිං දස්සෙන්තො ‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු පටිසඞ්ඛා යොනිසො චීවරං පටිසෙවති සීතස්ස පටිඝාතායා’’තිආදිනා (ම. නි. 1.23; අ. නි. 6.58) නයෙන තන්තිං ඨපෙත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, චත්තාරො පච්චයෙ එවං පච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති, අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභොගො නාම හලාහලවිසපරිභොගසදිසො. පොරාණකා හි අපච්චවෙක්ඛිත්වා දොසං අජානිත්වා විසං පරිභුඤ්ජිත්වා විපාකන්තෙ මහාදුක්ඛං අනුභවිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො අඤ්ඤතරස්මිං මහාභොගකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො අක්ඛධුත්තො අහොසි. අථාපරො කූටක්ඛධුත්තො බොධිසත්තෙන සද්ධිං කීළන්තො අත්තනො ජයෙ වත්තමානෙ කෙළිමණ්ඩලං න භින්දති, පරාජයකාලෙ පන අක්ඛං මුඛෙ පක්ඛිපිත්වා ‘‘අක්ඛො නට්ඨො’’ති කෙළිමණ්ඩලං භින්දිත්වා පක්කමති. බොධිසත්තො තස්ස තං කාරණං ඤත්වා ‘‘හොතු, ජානිස්සාමෙත්ථ පතිරූපකාරණ’’න්ති අක්ඛෙ ආදාය අත්තනො ඝරෙ හලාහලවිසෙන රඤ්ජිත්වා පුනප්පුනං සුක්ඛාපෙත්වා තෙ ආදාය තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘එහි, සම්ම, අක්ඛෙහි කීළාමා’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, සම්මා’’ති කෙළිමණ්ඩලං සජ්ජෙත්වා තෙන සද්ධිං කීළන්තො අත්තනො පරාජයකාලෙ එකං අක්ඛං මුඛෙ පක්ඛිපි. අථ නං බොධිසත්තො තථා කරොන්තං දිස්වා ‘‘ගිලාහි තාව, පච්ඡා ඉදං නාමෙතන්ති ජානිස්සසී’’ති චොදෙතුං ඉමං ගාථමාහ –

91. ‘‘ලිත්තං පරමෙන තෙජසා, ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති;

ගිල රෙ ගිල පාපධුත්තක, පච්ඡා තෙ කටුකං භවිස්සතී’’ති.

තත්ථ ලිත්තන්ති මක්ඛිතං රඤ්ජිතං. පරමෙන තෙජසාති උත්තමතෙජසම්පන්නෙන හලාහලවිසෙන. ගිලන්ති ගිලන්තො. අක්ඛන්ති ගුළකං. න බුජ්ඣතීති ‘‘අයං මෙ ගිලතො ඉදං නාම කරිස්සතී’’ති න ජානාති. ගිල රෙති ගිලාහි අරෙ. ගිලාති පුනපි චොදෙන්තො වදති. පච්ඡා තෙ කටුකං භවිස්සතීති ඉමස්මිං තෙ අක්ඛෙ ගිලිතෙ පච්ඡා එතං විසං තිඛිණං භවිස්සතීති අත්ථො.

සො බොධිසත්තස්ස කථෙන්තස්සෙව විසවෙගෙන මුච්ඡිතො අක්ඛීනි පරිවත්තෙත්වා ඛන්ධං නාමෙත්වා පති. බොධිසත්තො ‘‘ඉදානිස්ස ජීවිතදානං දාතුං වට්ටතී’’ති ඔසධපරිභාවිතං වමනයොගං දත්වා වමෙත්වා සප්පිඵාණිතමධුසක්කරාදයො ඛාදාපෙත්වා අරොගං කත්වා ‘‘පුන එවරූපං මා අකාසී’’ති ඔවදිත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො නාම අපච්චවෙක්ඛිත්වා කතවිසපරිභොගසදිසො හොතී’’ති වත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පණ්ඩිතධුත්තො අහමෙව අහොසිං, කූටධුත්තො පනෙත්ථ න කථීයති, යථා ච එත්ථ, එවං සබ්බත්ථ. යො පන ඉමස්මිං කාලෙ න පඤ්ඤායති, සො න කථීයතෙවා’’ති.

ලිත්තජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[92] 2. මහාසාරජාතකවණ්ණනා

උක්කට්ඨෙ සූරමිච්ඡන්තීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ආයස්මන්තං ආනන්දත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිඤ්හි සමයෙ කොසලරඤ්ඤො ඉත්ථියො චින්තයිංසු ‘‘බුද්ධුප්පාදො නාම දුල්ලභො, තථා මනුස්සපටිලාභො, පරිපුණ්ණායතනතා ච. මයඤ්ච ඉමං දුල්ලභං ඛණසමවායං ලභිත්වාපි අත්තනො රුචියා විහාරං ගන්ත්වා ධම්මං වා සොතුං බුද්ධපූජං වා කාතුං දානං වා දාතුං න ලභාම, මඤ්ජූසාය පක්ඛිත්තා විය වසාම, රඤ්ඤො කථෙත්වා අම්හාකං ධම්මං දෙසෙතුං අනුච්ඡවිකං එකං භික්ඛුං පක්කොසාපෙත්වා තස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සොස්සාම, තතො යං සක්ඛිස්සාම, තං උග්ගණ්හිස්සාම, දානාදීනි ච පුඤ්ඤානි කරිස්සාම. එවං නො අයං ඛණපටිලාභො සඵලො භවිස්සතී’’ති. තා සබ්බාපි රාජානං උපසඞ්කමිත්වා අත්තනා චින්තිතකාරණං කථයිංසු. රාජා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි.

අථෙකදිවසං රාජා උය්‍යානකීළං කීළිතුකාමො උය්‍යානපාලං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘උය්‍යානං සොධෙහී’’ති ආහ. උය්‍යානපාලො උය්‍යානං සොධෙන්තො සත්ථාරං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං දිස්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘සුද්ධං, දෙව, උය්‍යානං, අපිචෙත්ථ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ භගවා නිසින්නො’’ති ආහ. රාජා ‘‘සාධු, සම්ම, සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මම්පි සොස්සාමා’’ති අලඞ්කතරථං අභිරුහිත්වා උය්‍යානං ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකං අගමාසි.

තස්මිඤ්ච සමයෙ ඡත්තපාණි නාමෙකො අනාගාමී උපාසකො සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුණමානො නිසින්නො හොති. රාජා තං දිස්වා ආසඞ්කමානො මුහුත්තං ඨත්වා පුන ‘‘සචායං පාපකො භවෙය්‍ය, න සත්ථු සන්තිකෙ නිසීදිත්වා ධම්මං සුණෙය්‍ය, අපාපකෙන ඉමිනා භවිතබ්බ’’න්ති චින්තෙත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදි. උපාසකො බුද්ධගාරවෙන රඤ්ඤො පච්චුට්ඨානං වා වන්දනං වා න අකාසි, තෙනස්ස රාජා අනත්තමනො අහොසි. සත්ථා තස්ස අනත්තමනභාවං ඤත්වා උපාසකස්ස ගුණං කථෙසි ‘‘අයං, මහාරාජ, උපාසකො බහුස්සුතො ආගතාගමො කාමෙසු වීතරාගො’’ති රාජා ‘‘න ඉමිනා ඔරකෙන භවිතබ්බං, යස්ස සත්ථා ගුණං වණ්ණෙතී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘උපාසක, වදෙය්‍යාසි යෙන තෙ අත්ථො’’ති ආහ. උපාසකො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡි. රාජා සත්ථු සන්තිකෙ ධම්මං සුත්වා සත්ථාරං පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

සො එකදිවසං උපරිපාසාදෙ මහාවාතපානං විවරිත්වා ඨිතො තං උපාසකං භුත්තපාතරාසං ඡත්තමාදාය ජෙතවනං ගච්ඡන්තං දිස්වා පක්කොසාපෙත්වා එවමාහ ‘‘ත්වං කිර, උපාසක, බහුස්සුතො, අම්හාකඤ්ච ඉත්ථියො ධම්මං සොතුකාමා චෙව උග්ගහෙතුකාමා ච, සාධු වතස්ස සචෙ තාසං ධම්මං වාචෙය්‍යාසී’’ති. ‘‘දෙව, ගිහීනං නාම රාජන්තෙපුරෙ ධම්මං දෙසෙතුං වා වාචෙතුං වා නප්පතිරූපං, අය්‍යානං එව පතිරූප’’න්ති. රාජා ‘‘සච්චං එස වදතී’’ති උය්‍යොජෙත්වා ඉත්ථියො පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භද්දෙ, අහං තුම්හාකං ධම්මදෙසනත්ථාය ච ධම්මවාචනත්ථාය ච සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා එකං භික්ඛුං යාචාමි, අසීතියා මහාසාවකෙසු කතරං යාචාමී’’ති ආහ. තා සබ්බාපි මන්තෙත්වා ධම්මභණ්ඩාගාරිකං ආනන්දත්ථෙරමෙව ආරොචෙසුං. රාජා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො එවමාහ ‘‘භන්තෙ, අම්හාකං ගෙහෙ ඉත්ථියො ආනන්දත්ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සොතුඤ්ච උග්ගණ්හිතුඤ්ච ඉච්ඡන්ති, සාධු වත සචෙ ථෙරො අම්හාකං ගෙහෙ ධම්මං දෙසෙය්‍ය චෙව වාචෙය්‍ය චා’’ති. සත්ථා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ථෙරං ආණාපෙසි. තතො පට්ඨාය රඤ්ඤො ඉත්ථියො ථෙරස්ස සන්තිකෙ ධම්මං සුණන්ති චෙව උග්ගණ්හන්ති ච.

අථෙකදිවසං රඤ්ඤො චූළාමණි නට්ඨො. රාජා තස්ස නට්ඨභාවං සුත්වා අමච්චෙ ආණාපෙසි ‘‘සබ්බෙ අන්තොවළඤ්ජනකෙ මනුස්සෙ ගහෙත්වා චූළාමණිං ආහරාපෙථා’’ති. අමච්චා මාතුගාමෙ ආදිං කත්වා චූළාමණිං පරිපුච්ඡන්තා අදිස්වා මහාජනං කිලමෙන්ති. තං දිවසං ආනන්දත්ථෙරො රාජනිවෙසනං පවිට්ඨො. යථා තා ඉත්ථියො පුබ්බෙ ථෙරං දිස්වාව හට්ඨතුට්ඨා ධම්මං සුණන්ති චෙව උග්ගණ්හන්ති ච, තථා අකත්වා සබ්බා දොමනස්සප්පත්තාව අහෙසුං. තතො ථෙරෙන ‘‘කස්මා තුම්හෙ අජ්ජ එවරූපා ජාතා’’ති පුච්ඡිතා එවමාහංසු ‘‘භන්තෙ, රඤ්ඤො චූළාමණිං පරියෙසාමාති අමච්චා මාතුගාමෙ උපාදාය අන්තොවළඤ්ජනකෙ කිලමෙන්ති, න ජානාම කස්ස ‘කිං භවිස්සතී’ති, තෙනම්හ දොමනස්සප්පත්තා’’ති. ථෙරො ‘‘මා චින්තයිත්ථා’’ති තා සමස්සාසෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා පඤ්ඤත්තාසනෙ නිසීදිත්වා ‘‘මණි කිර තෙ, මහාරාජ, නට්ඨො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති. ‘‘අසක්ඛි පන තං ආහරාපෙතු’’න්ති. ‘‘භන්තෙ, සබ්බං අන්තොජනං ගහෙත්වා කිලමෙන්තොපි න සක්කොමි ආහරාපෙතු’’න්ති. ‘‘මහාරාජ, මහාජනං අකිලමෙත්වාව ආහරණූපායො අත්ථී’’ති. ‘‘කතරො, භන්තෙ’’ති? ‘‘පිණ්ඩදානං, මහාරාජා’’ති. ‘‘කතරං පිණ්ඩදානං, භන්තෙ’’ති? ‘‘මහාරාජ, යත්තකෙසු ආසඞ්කා අත්ථි, තෙ ගහෙත්වා එකෙකස්ස එකෙකං පලාලපිණ්ඩං වා මත්තිකාපිණ්ඩං වා දත්වා ‘ඉමං පච්චූසකාලෙ ආහරිත්වා අසුකට්ඨානෙ නාම පාතෙථා’ති වත්තබ්බං. යෙන ගහිතො භවිස්සති, සො තස්මිං පක්ඛිපිත්වා ආහරිස්සති. සචෙ පඨමදිවසෙයෙව පාතෙන්ති, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ පාතෙන්ති, දුතියදිවසෙපි තතියදිවසෙපි තථෙව කාතබ්බං. එවං මහාජනො ච න කිලමිස්සති, මණිඤ්ච ලභිස්සසී’’ති එවං වත්වා ථෙරො අගමාසි.

රාජා වුත්තනයෙනෙව තයො දිවසෙ දාපෙසි, නෙව මණිං ආහරිංසු. ථෙරො තතියදිවසෙ ආගන්ත්වා ‘‘කිං, මහාරාජ, පාතිතො මණී’’ති පුච්ඡි. ‘‘න පාතෙන්ති, භන්තෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, මහාතලස්මිංයෙව පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ මහාචාටිං ඨපාපෙත්වා උදකස්ස පූරාපෙත්වා සාණිං පරික්ඛිපාපෙත්වා ‘සබ්බෙ අන්තොවළඤ්ජනකමනුස්සා ච ඉත්ථියො ච උත්තරාසඞ්ගං කත්වා එකෙකොව අන්තොසාණිං පවිසිත්වා හත්ථං ධොවිත්වා ආගච්ඡන්තූ’ති වදෙහී’’ති ථෙරො ඉමං උපායං ආචික්ඛිත්වා පක්කාමි. රාජා තථා කාරෙසි. මණිචොරො චින්තෙසි ‘‘ධම්මභණ්ඩාගාරිකො ඉමං අධිකරණං ආදාය මණිං අදස්සෙත්වා ඔසක්කිස්සතීති අට්ඨානමෙතං, පාතෙතුං දානි වට්ටතී’’ති මණිං පටිච්ඡන්නං කත්වා ආදාය අන්තොසාණිං පවිසිත්වා චාටියං පාතෙත්වා නික්ඛමි. සබ්බෙසං නික්ඛන්තකාලෙ උදකං ඡඩ්ඩෙත්වා මණිං අද්දසංසු. රාජා ‘‘ථෙරං නිස්සාය මහාජනං අකිලමෙත්වාව මෙ මණි ලද්ධො’’ති තුස්සි, අන්තොවළඤ්ජනකමනුස්සාපි ‘‘ථෙරං නිස්සාය මහාදුක්ඛතො මුත්තම්හා’’ති තුස්සිංසු. ‘‘ථෙරස්සානුභාවෙන රඤ්ඤො චූළාමණි ලද්ධො’’ති ථෙරස්සානුභාවො සකලනගරෙ චෙව භික්ඛුසඞ්ඝෙ ච පාකටො ජාතො.

ධම්මසභායං සන්නිසින්නා භික්ඛූ ථෙරස්ස ගුණං වණ්ණයිංසු ‘‘ආවුසො, ආනන්දත්ථෙරො අත්තනො බහුස්සුතතාය පණ්ඩිච්චෙන උපායකුසලතාය මහාජනං අකිලමෙත්වා උපායෙනෙව රඤ්ඤො මණිං දස්සෙසී’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානි ආනන්දෙනෙව පරහත්ථගතං භණ්ඩං දස්සිතං, පුබ්බෙපි පණ්ඩිතා මහාජනං අකිලමෙත්වා උපායෙනෙව තිරච්ඡානහත්ථගතං භණ්ඩං දස්සයිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං පත්තො තස්සෙව අමච්චො අහොසි. අථෙකදිවසං රාජා මහන්තෙන පරිවාරෙන උය්‍යානං ගන්ත්වා වනන්තරානි විචරිත්වා උදකකීළං කීළිතුකාමො මඞ්ගලපොක්ඛරණිං ඔතරිත්වා ඉත්ථාගාරම්පි පක්කොසි. ඉත්ථියො අත්තනො අත්තනො සීසූපගගීවූපගාදීනි ආභරණානි ඔමුඤ්චිත්වා උත්තරාසඞ්ගෙසු පක්ඛිපිත්වා සමුග්ගපිට්ඨෙසු ඨපෙත්වා දාසියො පටිච්ඡාපෙත්වා පොක්ඛරණිං ඔතරිංසු. අථෙකා උය්‍යානමක්කටී සාඛන්තරෙ නිසින්නා දෙවිං පිළන්ධනානි ඔමුඤ්චිත්වා උත්තරාසඞ්ගෙ පක්ඛිපිත්වා සමුග්ගපිට්ඨෙ ඨපයමානං දිස්වා තස්සා මුත්තාහාරං පිළන්ධිතුකාමා හුත්වා දාසියා පමාදං ඔලොකයමානා නිසීදි, දාසීපි තං රක්ඛමානා තහං තහං ඔලොකෙත්වා නිසින්නායෙව නිද්දායිතුං ආරභි. මක්කටී තස්සා පමාදභාවං ඤත්වා වාතවෙගෙන ඔතරිත්වා මහාමුත්තාහාරං ගීවාය පටිමුඤ්චිත්වා වාතවෙගෙන උප්පතිත්වා සාඛන්තරෙ නිසීදිත්වා අඤ්ඤාසං මක්කටීනං දස්සනභයෙන එකස්මිං රුක්ඛසුසිරට්ඨානෙ ඨපෙත්වා උපසන්තූපසන්තා විය තං රක්ඛමානා නිසීදි.

සාපි ඛො දාසී පටිබුජ්ඣිත්වා මුත්තාහාරං අපස්සන්තී කම්පමානා අඤ්ඤං උපායං අදිස්වා ‘‘පුරිසො දෙවියා මුත්තාහාරං ගහෙත්වා පලාතො’’ති මහාවිරවං විරවි. ආරක්ඛමනුස්සා තතො තතො සන්නිපතිත්වා තස්සා වචනං සුත්වා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු. රාජා ‘‘චොරං ගණ්හථා’’ති ආහ. පුරිසා උය්‍යානා නික්ඛමිත්වා ‘‘චොරං ගණ්හථ, චොරං ගණ්හථා’’ති ඉතො චිතො ච ඔලොකෙන්ති. අථෙකො ජානපදො බලිකාරකපුරිසො තං සද්දං සුත්වා කම්පමානො පලායි. තං දිස්වා රාජපුරිසා ‘‘අයං චොරො භවිස්සතී’’ති අනුබන්ධිත්වා තං ගහෙත්වා පොථෙත්වා ‘‘අරෙ, දුට්ඨචොර, එවං මහාසාරං නාම පිළන්ධනං අවහරිස්සසී’’ති පරිභාසිංසු. සො චින්තෙසි ‘‘සචාහං ‘න ගණ්හාමී’ති වක්ඛාමි, අජ්ජ මෙ ජීවිතං නත්ථි, පොථෙන්තායෙව මං මාරෙස්සන්ති, සම්පටිච්ඡාමි න’’න්ති. සො ‘‘ආම, සාමි, ගහිතං මෙ’’ති ආහ. අථ නං බන්ධිත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ආනයිංසු. රාජාපි නං පුච්ඡි ‘‘ගහිතං තෙ මහාසාරපිළන්ධන’’න්ති? ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘ඉදානි තං කහ’’න්ති. ‘‘දෙව, මයා මහාසාරං නාම මඤ්චපීඨම්පි න දිට්ඨපුබ්බං, සෙට්ඨි පන මං මහාසාරපිළන්ධනං ගණ්හාපෙසි, සොහං තං ගහෙත්වාව තස්ස අදාසිං, සො නං ජානාතී’’ති.

රාජා සෙට්ඨිං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ගහිතං තෙ ඉමස්ස හත්ථතො මහාසාරපිළන්ධන’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘කහං ත’’න්ති. ‘‘පුරොහිතස්ස මෙ දින්න’’න්ති. පුරොහිතම්පි පක්කොසාපෙත්වා තථෙව පුච්ඡි, සොපි සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘ගන්ධබ්බස්ස මෙ දින්න’’න්ති ආහ. තම්පි පක්කොසාපෙත්වා ‘‘පුරොහිතස්ස හත්ථතො තෙ මහාසාරපිළන්ධනං ගහිත’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, දෙවා’’ති. ‘‘කහං ත’’න්ති. ‘‘කිලෙසවසෙන මෙ වණ්ණදාසියා දින්න’’න්ති. තම්පි පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡි, සා ‘‘න ගණ්හාමී’’ති ආහ. තෙ පඤ්ච ජනෙ පුච්ඡන්තානඤ්ඤෙව සූරියො අත්ථං ගතො. රාජා ‘‘ඉදානි විකාලො ජාතො, ස්වෙ ජානිස්සාමා’’ති තෙ පඤ්ච ජනෙ අමච්චානං දත්වා නගරං පාවිසි.

බොධිසත්තො චින්තෙසි – ‘‘ඉදං පිළන්ධනං අන්තොවළඤ්ජෙ නට්ඨං, අයඤ්ච ගහපතිකො බහිවළඤ්ජො, ද්වාරෙපි බලවාරක්ඛො, තස්මා අන්තොවළඤ්ජනකානම්පි තං ගහෙත්වා පලායිතුං න සක්කා. එවං නෙව බහිවළඤ්ජනකානං, න අන්තො, උය්‍යානෙ වළඤ්ජනකානං ගහණූපායො දිස්සති. ඉමිනා දුග්ගතමනුස්සෙන ‘සෙට්ඨිස්ස මෙ දින්න’න්ති කථෙන්තෙන අත්තනො මොක්ඛත්ථාය කථිතං භවිස්සති, සෙට්ඨිනාපි ‘පුරොහිතස්ස මෙ දින්න’න්ති කථෙන්තෙන ‘එකතො හුත්වා නිත්ථරිස්සාමී’ති චින්තෙත්වා කථිතං භවිස්සති, පුරොහිතෙනාපි ‘ගන්ධබ්බස්ස මෙ දින්න’න්ති කථෙන්තෙන ‘බන්ධනාගාරෙ ගන්ධබ්බං නිස්සාය සුඛෙන වසිස්සාමා’ති චින්තෙත්වා කථිතං භවිස්සති, ගන්ධබ්බෙනාපි ‘වණ්ණදාසියා මෙ දින්න’න්ති කථෙන්තෙන ‘එකන්තෙන අනුක්කණ්ඨිතා භවිස්සාමා’ති චින්තෙත්වා කථිතං භවිස්සති, ඉමෙහි පඤ්චහිපි චොරෙහි න භවිතබ්බං, උය්‍යානෙ මක්කටා බහූ, පිළන්ධනෙන එකිස්සා මක්කටියා හත්ථෙ ආරුළ්හෙන භවිතබ්බ’’න්ති. සො රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මහාරාජ, චොරෙ අම්හාකං නිය්‍යාදෙථ, මයං තං කිච්චං සොධෙස්සාමා’’ති ආහ. රාජා ‘‘සාධු, පණ්ඩිත, සොධෙහී’’ති තස්ස නිය්‍යාදෙසි.

බොධිසත්තො අත්තනො දාසපුරිසෙ පක්කොසාපෙත්වා තෙ පඤ්ච ජනෙ එකස්මිංයෙව ඨානෙ වසාපෙත්වා සමන්තා ආරක්ඛං කත්වා කණ්ණං දත්වා ‘‘යං තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං කථෙන්ති, තං මය්හං ආරොචෙථා’’ති වත්වා පක්කාමි. තෙ තථා අකංසු. තතො මනුස්සානං සන්නිසින්නවෙලාය සෙට්ඨි තං ගහපතිකං ආහ – ‘‘අරෙ, දුට්ඨගහපති, තයා අහං, මයා වා ත්වං කහං දිට්ඨපුබ්බො, කදා තෙ මය්හං පිළන්ධනං දින්න’’න්ති ආහ. සො ‘‘සාමි මහාසෙට්ඨි, අහං මහාසාරං නාම රුක්ඛසාරපාදකං මඤ්චපීඨම්පි න ජානාමි, ‘තං නිස්සාය පන මොක්ඛං ලභිස්සාමී’ති එවං අවචං, මා මෙ කුජ්ඣ, සාමී’’ති ආහ. පුරොහිතොපි සෙට්ඨිං ආහ ‘‘මහාසෙට්ඨි, ත්වං ඉමිනා අත්තනො අදින්නකමෙව මය්හං කථං අදාසී’’ති? ‘‘මයම්පි ද්වෙ ඉස්සරා, අම්හාකං එකතො හුත්වා ඨිතකාලෙ කම්මං ඛිප්පං නිප්ඵජ්ජිස්සතී’’ති කථෙසින්ති. ගන්ධබ්බොපි පුරොහිතං ආහ ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කදා තයා මය්හං පිළන්ධනං දින්න’’න්ති? ‘‘අහං තං නිස්සාය වසනට්ඨානෙ සුඛං වසිස්සාමී’’ති කථෙසින්ති. වණ්ණදාසීපි ගන්ධබ්බං ආහ ‘‘අරෙ දුට්ඨගන්ධබ්බ, අහං කදා තව සන්තිකං ගතපුබ්බා, ත්වං වා මම සන්තිකං ආගතපුබ්බො, කදා තෙ මය්හං පිළන්ධනං දින්න’’න්ති? භගිනි කිංකාරණා කුජ්ඣසි, ‘‘අම්හෙසු පඤ්චසු එකතො වසන්තෙසු ඝරාවාසො භවිස්සති, අනුක්කණ්ඨමානා සුඛං වසිස්සාමා’’ති කථෙසින්ති. බොධිසත්තො පයොජිතමනුස්සානං සන්තිකා තං කථං සුත්වා තෙසං තථතො අචොරභාවං ඤත්වා ‘‘මක්කටියා ගහිතපිළන්ධනං උපායෙනෙව පාතෙස්සාමී’’ති ගෙණ්ඩුමයානි බහූනි පිළන්ධනානි කාරෙත්වා උය්‍යානෙ මක්කටියො ගාහාපෙත්වා හත්ථපාදගීවාසු ගෙණ්ඩුපිළන්ධනානි පිළන්ධාපෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. ඉතරා මක්කටී පිළන්ධනං රක්ඛමානා උය්‍යානෙ එව නිසීදි.

බොධිසත්තො මනුස්සෙ ආණාපෙසි ‘‘ගච්ඡථ තුම්හෙ, උය්‍යානෙ සබ්බා මක්කටියො උපධාරෙථ, යස්සා තං පිළන්ධනං පස්සථ, තං උත්තාසෙත්වා පිළන්ධනං ගණ්හථා’’ති. තාපි ඛො මක්කටියො ‘‘පිළන්ධනං නො ලද්ධ’’න්ති තුට්ඨපහට්ඨා උය්‍යානෙ විචරන්තියො තස්සා සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘පස්ස අම්හාකං පිළන්ධන’’න්ති ආහංසු. සා මක්කටී අසහමානා ‘‘කිං ඉමිනා ගෙණ්ඩුපිළන්ධනෙනා’’ති මුත්තාහාරං පිළන්ධිත්වා නික්ඛමි. අථ නං තෙ පුරිසා දිස්වා පිළන්ධනං ඡඩ්ඩාපෙත්වා ආහරිත්වා බොධිසත්තස්ස අදංසු. සො තං ආදාය රඤ්ඤො දස්සෙත්වා ‘‘ඉදං තෙ දෙව පිළන්ධනං, තෙ පඤ්චපි අචොරා, ඉදං පන උය්‍යානෙ මක්කටියා ආභත’’න්ති ආහ. ‘‘කථං පන තෙ, පණ්ඩිත, මක්කටියා හත්ථං ආරුළ්හභාවො ඤාතො, කථං තෙ ගහිත’’න්ති? සො සබ්බං ආචික්ඛි. රාජා තුට්ඨමානසො ‘‘සඞ්ගාමසීසාදීසු නාම සූරාදයො ඉච්ඡිතබ්බා හොන්තී’’ති බොධිසත්තස්ස ථුතිං කරොන්තො ඉමං ගාථමාහ –

92. ‘‘උක්කට්ඨෙ සූරමිච්ඡන්ති, මන්තීසු අකුතූහලං;

පියඤ්ච අන්නපානම්හි, අත්ථෙ ජාතෙ ච පණ්ඩිත’’න්ති.

තත්ථ උක්කට්ඨෙති උපකට්ඨෙ, උභතොබ්‍යූළ්හෙ සඞ්ගාමෙ සම්පහාරෙ වත්තමානෙති අත්ථො. සූරමිච්ඡන්තීති අසනියාපි මත්ථකෙ පතමානාය අපලායිනං සූරං ඉච්ඡන්ති, තස්මිං ඛණෙ එවරූපො සඞ්ගාමයොධො පත්ථෙතබ්බො හොති. මන්තීසු අකුතූහලන්ති කත්තබ්බාකත්තබ්බකිච්චං සම්මන්තනකාලෙ උප්පන්නෙ මන්තීසු යො අකුතූහලො අවිකිණ්ණවාචො මන්තං න භින්දති, තං ඉච්ඡන්ති, තාදිසො තෙසු ඨානෙසු පත්ථෙතබ්බො හොති. පියඤ්ච අන්නපානම්හීති මධුරෙ අන්නපානෙ පච්චුපට්ඨිතෙ සහපරිභුඤ්ජනත්ථාය පියපුග්ගලං පත්ථෙන්ති, තාදිසො තස්මිං කාලෙ පත්ථෙතබ්බො හොති. අත්ථෙ ජාතෙ ච පණ්ඩිතන්ති අත්ථගම්භීරෙ ධම්මගම්භීරෙ කිස්මිඤ්චිදෙව කාරණෙ වා පඤ්හෙ වා උප්පන්නෙ පණ්ඩිතං විචක්ඛණං ඉච්ඡන්ති. තථාරූපො හි තස්මිං සමයෙ පත්ථෙතබ්බො හොතීති.

එවං රාජා බොධිසත්තං වණ්ණෙත්වා ථොමෙත්වා ඝනවස්සං වස්සෙන්තො මහාමෙඝො විය සත්තාහි රතනෙහි පූජෙත්වා තස්සොවාදෙ ඨත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො, බොධිසත්තොපි යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ථෙරස්ස ගුණං කථෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, පණ්ඩිතාමච්චො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මහාසාරජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[93] 3. විස්සාසභොජනජාතකවණ්ණනා

න විස්සසෙ අවිස්සත්ථෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො විස්සාසභොජනං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිං කිර සමයෙ යෙභුය්‍යෙන භික්ඛූ ‘‘මාතරා නො දින්නං, පිතරා නො දින්නං, භාතරා, භගිනියා, චූළමාතරා, චූළපිතරා, මාතුලෙන, මාතුලානියා දින්නං. අම්හාකං ගිහිකාලෙපි භික්ඛුකාලෙපි එතෙ දාතුං යුත්තරූපාවා’’ති ඤාතීහි දින්නෙ චත්තාරො පච්චයෙ විස්සත්ථා හුත්වා අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභුඤ්ජන්ති. සත්ථා තං කාරණං ඤත්වා ‘‘භික්ඛූනං මයා ධම්මදෙසනං කාතුං වට්ටතී’’ති භික්ඛූ සන්නිපාතාපෙත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, භික්ඛුනා නාම ඤාතීහිපි අඤ්ඤාතීහිපි දින්නකෙ චත්තාරො පච්චයෙ පච්චවෙක්ඛිත්වාව පරිභොගො කාතබ්බො. අපච්චවෙක්ඛිත්වා පරිභොගං කත්වා හි කාලං කුරුමානො භික්ඛු යක්ඛපෙතඅත්තභාවතො න මුච්චති, අපච්චවෙක්ඛිතපරිභොගො නාමෙස විසපරිභොගසදිසො. විසඤ්හි විස්සාසිකෙන දින්නකම්පි අවිස්සාසිකෙන දින්නකම්පි මාරෙතියෙව. පුබ්බෙපි විස්සාසෙන දින්නං විසං පරිභුඤ්ජිත්වා ජීවිතක්ඛයං පත්තා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො මහාවිභවො සෙට්ඨි අහොසි. තස්සෙකො ගොපාලකො කිට්ඨසම්බාධසමයෙ ගාවො ගහෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ ගොසාලං කත්වා රක්ඛන්තො වසති. සෙට්ඨිනො ච කාලෙන කාලං ගොරසං ආහරති. අථස්ස ගොසාලාය අවිදූරෙ සීහො නිවාසං ගණ්හි. ගාවීනං සීහසන්තාසෙන මිලාතානං ඛීරං මන්දං අහොසි. අථ නං එකදිවසං සප්පිං ආදාය ආගතං සෙට්ඨි පුච්ඡි ‘‘කිං නු ඛො, සම්ම ගොපාලක, මන්දං සප්පී’’ති? සො තං කාරණං ආචික්ඛි. ‘‘අත්ථි පන, සම්ම, තස්ස සීහස්ස කත්ථචි පටිබන්ධො’’ති? ‘‘අත්ථිස්ස සාමි, එකාය මිගමාතුකාය සද්ධිං සංසග්ගො’’ති. ‘‘සක්කා පන තං ගාහාපෙතු’’න්ති? ‘‘සක්කා, සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි තං ගහෙත්වා තස්සා නලාටතො පට්ඨාය සරීරෙ ලොමානි විසෙන පුනප්පුනං රජිත්වා සුක්ඛාපෙත්වා ද්වෙ තයො දිවසෙ අතික්කාමෙත්වා තං මිගමාතුකං විස්සජ්ජෙහි, සො තස්සා සිනෙහෙන සරීරං ලෙහිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණිස්සති. අථස්ස චම්මනඛදාඨා චෙව වසඤ්ච මංසඤ්ච ගහෙත්වා ආගච්ඡෙය්‍යාසී’’ති හලාහලවිසං දත්වා උය්‍යොජෙසි.

සො ගොපාලකො ජාලං ඛිපිත්වා උපායෙන තං මිගමාතුකං ගණ්හිත්වා තථා අකාසි. සීහො තං දිස්වාව බලවසිනෙහෙන තස්සා සරීරං ලෙහිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණි. ගොපාලකොපි චම්මාදීනි ගහෙත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං අගමාසි. බොධිසත්තො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘පරෙසු සිනෙහො නාම න කාතබ්බො, එවං බලසම්පන්නොපි සීහො මිගරාජා කිලෙසවසෙන සංසග්ගං නිස්සාය මිගමාතුකාය සරීරං ලෙහන්තො විසපරිභොගං කත්වා ජීවිතක්ඛයං පත්තො’’ති වත්වා සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

93. ‘‘න විස්සසෙ අවිස්සත්ථෙ, විස්සත්ථෙපි න විස්සසෙ;

විස්සාසා භයමන්වෙති, සීහංව මිගමාතුකා’’ති.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යො පුබ්බෙ සභයො අත්තනි අවිස්සත්ථො අහොසි, තස්මිං අවිස්සත්ථෙ, යො පුබ්බෙපි නිබ්භයො අත්තනි විස්සාසිකොයෙව, තස්මිං විස්සත්ථෙපි න විස්සසෙ, නෙව විස්සාසං කරෙය්‍ය. කිංකාරණා? විස්සාසා භයමන්වෙති, යො හි මිත්තෙපි අමිත්තෙපි විස්සාසො, තතො භයමෙව ආගච්ඡති. කථං? සීහංව මිගමාතුකා, යථා මිත්තසන්ථවවසෙන කතවිස්සාසාය මිගමාතුකාය සන්තිකා සීහස්ස භයං අන්වෙති, උපගතං සම්පත්තන්ති අත්ථො. යථා වා විස්සාසවසෙන සීහං මිගමාතුකා අන්වෙතා උපගතාතිපි අත්ථො.

එවං බොධිසත්තො සම්පත්තපරිසාය ධම්මං දෙසෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මහාසෙට්ඨි අහමෙව අහොසි’’න්ති.

විස්සාසභොජනජාතකවණ්ණනා තතියා.

[94] 4. ලොමහංසජාතකවණ්ණනා

සොතත්තො සොසින්නො චෙවාති ඉදං සත්ථා වෙසාලිං උපනිස්සාය පාටිකාරාමෙ විහරන්තො සුනක්ඛත්තං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිඤ්හි සමයෙ සුනක්ඛත්තො සත්ථු උපට්ඨාකො හුත්වා පත්තචීවරමාදාය විචරමානො කොරක්ඛත්තියස්ස ධම්මං රොචෙන්තො දසබලස්ස පත්තචීවරං නිය්‍යාදෙත්වා කොරක්ඛත්තියං නිස්සාය වසති. තස්ස කාලකඤ්ජිකඅසුරයොනියං නිබ්බත්තකාලෙ ගිහි හුත්වා ‘‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරි මනුස්සධම්මා අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො, තක්කපරියාහතං සමණො ගොතමො ධම්මං දෙසෙති වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං. යස්ස ච ඛ්වාස්ස අත්ථාය ධම්මො දෙසිතො, න සො නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’’ති (ම. නි. 1.146) වෙසාලියං තිණ්ණං පාකාරානං අන්තරෙ විචරන්තො සත්ථු අවණ්ණං භාසති.

අථායස්මා සාරිපුත්තො පිණ්ඩාය චරන්තො තස්සෙවං අවණ්ණං භාසන්තස්ස සුත්වා පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො තමත්ථං භගවතො ආරොචෙසි. භගවා ‘‘කොධනො, සාරිපුත්ත, සුනක්ඛත්තො මොඝපුරිසො, කොධවසෙනෙවමාහ, කොධවසෙනාපි පන ‘න සො නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයායා’ති වදන්තො අජානිත්වාපි මය්හං ගුණමෙව භාසති. න ඛො පන සො මොඝපුරිසො මය්හං ගුණං ජානාති. මය්හඤ්හි, සාරිපුත්ත, ඡ අභිඤ්ඤා නාම අත්ථි, අයම්පි මෙ උත්තරිමනුස්සධම්මොව. දසබලඤාණානි අත්ථි, චතුවෙසාරජ්ජඤාණං අත්ථි, චතුයොනිපරිච්ඡෙදකඤාණං අත්ථි, පඤ්චගතිපරිච්ඡෙදකඤාණං අත්ථි, අයම්පි මෙ උත්තරිමනුස්සධම්මොව. එවං උත්තරිමනුස්සධම්මසමන්නාගතං පන මං යො එවං වදෙය්‍ය ‘නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මො’ති, සො තං වාචං අප්පහාය තං චිත්තං අප්පහාය තං දිට්ඨිං අප්පටිනිස්සජ්ජිත්වා යථාභතං නික්ඛිත්තො එවං නිරයෙ’’ති එවං අත්තනො විජ්ජමානං උත්තරිමනුස්සධම්මස්ස ගුණං කථෙත්වා ‘‘සුනක්ඛත්තො කිර, සාරිපුත්ත, කොරක්ඛත්තියස්ස දුක්කරකාරිකාය මිච්ඡාතපෙ පසන්නො, මිච්ඡාතපෙ පසීදන්තෙන පන මයි එව පසීදිතුං වට්ටති. අහඤ්හි ඉතො එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ ‘අත්ථි නු ඛො එත්ථ සාරො’ති බාහිරකං මිච්ඡාතපං වීමංසන්තො චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියවාසං වසිං, තපස්සී සුදං හොමි පරමතපස්සී, ලූඛො සුදං හොමි පරමලූඛො, ජෙගුච්ඡී සුදං හොමි පරමජෙගුච්ඡී, පවිවිත්තො සුදං හොමි පරමපවිවිත්තො’’ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ එකනවුතිකප්පමත්ථකෙ බොධිසත්තො ‘‘බාහිරකතපං වීමංසිස්සාමී’’ති ආජීවකපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අචෙලකො අහොසි රජොජල්ලිකො, පවිවිත්තො අහොසි එකවිහාරී. මනුස්සෙ දිස්වා මිගො විය පලායි, මහාවිකතිභොජනො අහොසි, වච්ඡකගොමයාදීනි පරිභුඤ්ජි, අප්පමාදවිහාරත්ථාය අරඤ්ඤෙ එකස්මිං භිංසනකෙ වනසණ්ඩෙ විහාසි. තස්මිම්පි විහරන්තො හිමපාතසමයෙ අන්තරට්ඨකෙ රත්තිං වනසණ්ඩා නික්ඛමිත්වා අබ්භොකාසෙ විහරිත්වා සූරියෙ උග්ගතෙ වනසණ්ඩං පවිසති. සො යථා රත්තිං අබ්භොකාසෙ හිමොදකෙන තින්තො, තථෙව දිවා වනසණ්ඩතො පග්ඝරන්තෙහි උදකබින්දූහි තෙමයි. එවං අහොරත්තං සීතදුක්ඛං අනුභොති. ගිම්හානං පන පච්ඡිමෙ මාසෙ දිවා අබ්භොකාසෙ විහරිත්වා රත්තිං වනසණ්ඩං පවිසති. සො යථා දිවා අබ්භොකාසෙ ආතපෙන පරිළාහප්පත්තො, තථෙව රත්තිං නිවාතෙ වනසණ්ඩෙ පරිළාහං පාපුණාති, සරීරා සෙදධාරා මුච්චන්ති. අථස්ස පුබ්බෙ අස්සුතපුබ්බා අයං ගාථා පටිභාසි –

94. ‘‘සොතත්තො සොසින්නො චෙව, එකො භිංසනකෙ වනෙ;

නග්ගො න චග්ගිමාසීනො, එසනාපසුතො මුනී’’ති.

තත්ථ සොතත්තොති සූරියසන්තාපෙන සුට්ඨු තත්තො. සොසින්නොති හිමොදකෙන සුසින්නො සුට්ඨු තින්තො. එකො භිංසනකෙ වනෙති යත්ථ පවිට්ඨානං යෙභුය්‍යෙන ලොමානි හංසන්ති, තථාරූපෙ භිංසනකෙවනසණ්ඩෙ එකො අදුතියොව අහොසින්ති දීපෙති. නග්ගො න චග්ගිමාසීනොති නග්ගො ච න ච අග්ගිමාසීනො. තථා සීතෙන පීළියමානොපි නෙව නිවාසනපාරුපනං වා ආදියිං, න ච අග්ගිං ආගම්ම නිසීදින්ති දීපෙති. එසනාපසුතොති අබ්‍රහ්මචරියෙපි තස්මිං බ්‍රහ්මචරියසඤ්ඤී හුත්වා ‘‘බ්‍රහ්මචරියමෙවෙතං එසනා ගවෙසනා උපායො බ්‍රහ්මලොකස්සා’’ති එවං තාය බ්‍රහ්මචරියෙසනාය පසුතො අනුයුත්තො උස්සුක්කං ආපන්නො අහොසින්ති දස්සෙති. මුනීති ‘‘මුනි ඛො එස මොනත්ථාය පටිපන්නො’’ති එවං ලොකෙන සම්භාවිතො අහොසින්ති දීපෙති.

එවං චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා බොධිසත්තො මරණකාලෙ උපට්ඨිතං නිරයනිමිත්තං දිස්වා ‘‘ඉදං වතසමාදානං නිරත්ථක’’න්ති ඤත්වා තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තං ලද්ධිං භින්දිත්වා සම්මාදිට්ඨිං ගහෙත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘අහං තෙන සමයෙන සො ආජීවකො අහොසි’’න්ති.

ලොමහංසජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[95] 5. මහාසුදස්සනජාතකවණ්ණනා

අනිච්චා වත සඞ්ඛාරාති ඉදං සත්ථා පරිනිබ්බානමඤ්චෙ නිපන්නො ආනන්දත්ථෙරස්ස ‘‘මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ’’ත්‍යාදිවචනං (දී. නි. 2.210) ආරබ්භ කථෙසි. තථාගතෙ හි ජෙතවනෙ විහරන්තෙ සාරිපුත්තත්ථෙරො කත්තිකපුණ්ණමායං නාළකගාමකෙ ජාතොවරකෙ පරිනිබ්බායි, මහාමොග්ගල්ලානො කත්තිකමාසස්සෙව කාළපක්ඛඅමාවසියං. එවං පරිනිබ්බුතෙ අග්ගසාවකයුගෙ ‘‘අහම්පි කුසිනාරායං පරිනිබ්බායිස්සාමී’’ති අනුපුබ්බෙන චාරිකං චරමානො තත්ථ ගන්ත්වා යමකසාලානමන්තරෙ උත්තරසීසකෙ මඤ්චකෙ අනුට්ඨානසෙය්‍යාය නිපජ්ජි. අථ නං ආයස්මා ආනන්දත්ථෙරො ‘‘මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ විසමෙ උජ්ජඞ්ගලනගරකෙ, සාඛානගරකෙ පරිනිබ්බායි, අඤ්ඤෙසං චම්පාරාජගහාදීනං මහානගරානං අඤ්ඤතරස්මිං භගවා පරිනිබ්බායතූ’’ති යාචි. සත්ථා ‘‘මා, ආනන්ද, ඉමං ‘ඛුද්දකනගරකං, උජ්ජඞ්ගලනගරකං සාඛානගරක’න්ති වදෙහි, අහඤ්හි පුබ්බෙ සුදස්සනචක්කවත්තිරාජකාලෙ ඉමස්මිං නගරෙ වසිං, තදා ඉදං ද්වාදසයොජනිකෙන රතනපාකාරෙන පරික්ඛිත්තං මහානගරං අහොසී’’ති වත්වා ථෙරෙන යාචිතො අතීතං ආහරන්තො මහාසුදස්සනසුත්තං (දී. නි. 2.241 ආදයො) කථෙසි.

තදා පන මහාසුදස්සනං සුධම්මපාසාදා ඔතරිත්වා අවිදූරෙ සත්තරතනමයෙ තාලවනෙ පඤ්ඤත්තස්මිං කප්පියමඤ්චකෙ දක්ඛිණෙන පස්සෙන අනුට්ඨානසෙය්‍යාය නිපන්නං දිස්වා ‘‘ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතිරාජධානිප්පමුඛානි, එත්ථ ඡන්දං කරොහී’’ති සුභද්දාය දෙවියා වුත්තෙ මහාසුදස්සනො ‘‘මා දෙවි එවං අවච, අථ ඛො ‘එත්ථ ඡන්දං විනෙහි, මා අපෙක්ඛං අකාසී’ති එවං මං ඔවදා’’ති වත්වා ‘‘කිංකාරණා, දෙවා’’ති පුච්ඡිතො ‘‘අජ්ජාහං කාලකිරියං කරිස්සාමී’’ති. අථ නං දෙවී රොදමානා අක්ඛීනි පුඤ්ඡිත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන තථා වත්වා රොදි පරිදෙවි. සෙසාපි චතුරාසීතිසහස්සඉත්ථියො රොදිංසු පරිදෙවිංසු. අමච්චාදීසුපි එකොපි අධිවාසෙතුං නාසක්ඛි, සබ්බෙපි රොදිංසු. බොධිසත්තො ‘‘අලං, භණෙ, මා සද්දමකත්ථා’’ති සබ්බෙ නිවාරෙත්වා දෙවිං ආමන්තෙත්වා ‘‘මා ත්වං දෙවි රොදි, මා පරිදෙවි. තිලඵලමත්තොපි හි සඞ්ඛාරො නිච්චො නාම නත්ථි, සබ්බෙපි අනිච්චා භෙදනධම්මා එවා’’ති වත්වා දෙවිං ඔවදන්තො ඉමං ගාථමාහ –

95. ‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො;

උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛො’’ති.

තත්ථ අනිච්චා වත සඞ්ඛාරාති භද්දෙ සුභද්දාදෙවි, යත්තකා කෙහිචි පච්චයෙහි සමාගන්ත්වා කතා ඛන්ධායතනාදයො සඞ්ඛාරා, සබ්බෙ තෙ අනිච්චායෙව නාම. එතෙසු හි රූපං අනිච්චං…පෙ… විඤ්ඤාණං අනිච්චං. චක්ඛු අනිච්චං…පෙ… ධම්මා අනිච්චා. යංකිඤ්චි සවිඤ්ඤාණකං අවිඤ්ඤාණකං රතනං, සබ්බං තං අනිච්චමෙව. ඉති ‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා’’ති ගණ්හ. කස්මා? උප්පාදවයධම්මිනොති, සබ්බෙ හෙතෙ උප්පාදධම්මිනො චෙව වයධම්මිනො ච උප්පජ්ජනභිජ්ජනසභාවායෙව, තස්මා ‘‘අනිච්චා’’ති වෙදිතබ්බා. යස්මා ච අනිච්චා, තස්මා උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, උප්පජ්ජිත්වා ඨිතිං පත්වාපි නිරුජ්ඣන්තියෙව. සබ්බෙව හෙතෙ නිබ්බත්තමානා උප්පජ්ජන්ති නාම, භිජ්ජමානා නිරුජ්ඣන්ති නාම. තෙසං උප්පාදෙ සතියෙව ච ඨිති නාම හොති, ඨිතියා සතියෙව භඞ්ගො නාම හොති, න හි අනුප්පන්නස්ස ඨිති නාම, නාපි ඨිතං අභිජ්ජනකං නාම අත්ථි. ඉති සබ්බෙපි සඞ්ඛාරා තීණි ලක්ඛණානි පත්වා තත්ථ තත්ථෙව නිරුජ්ඣන්ති, තස්මා සබ්බෙපිමෙ අනිච්චා ඛණිකා ඉත්තරා අධුවා පභඞ්ගුනො චලිතා සමීරිතා අනද්ධනියා පයාතා තාවකාලිකා නිස්සාරා, තාවකාලිකට්ඨෙන මායාමරීචිඵෙණසදිසා. තෙසු භද්දෙ සුභද්දාදෙවි, කස්මා සුඛසඤ්ඤං උප්පාදෙසි, එවං පන ගණ්හ තෙසං වූපසමො සුඛොති, සබ්බවට්ටවූපසමනතො තෙසං වූපසමො නාම නිබ්බානං, තදෙවෙකං එකන්තතො සුඛං, තතො අඤ්ඤං සුඛං නාම නත්ථීති.

එවං මහාසුදස්සනො අමතමහානිබ්බානෙන දෙසනාය කූටං ගහෙත්වා අවසෙසස්සපි මහාජනස්ස ‘‘දානං දෙථ, සීලං රක්ඛථ, උපොසථකම්මං කරොථා’’ති ඔවාදං දත්වා දෙවලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සුභද්දා දෙවී රාහුලමාතා අහොසි, පරිණායකරතනං රාහුලො, සෙසපරිසා බුද්ධපරිසා, මහාසුදස්සනො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මහාසුදස්සනජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[96] 6. තෙලපත්තජාතකවණ්ණනා

සමතිත්තිකං අනවසෙසකන්ති ඉදං සත්ථා සුම්භරට්ඨෙ සෙදකං නාම නිගමං උපනිස්සාය අඤ්ඤතරස්මිං වනසණ්ඩෙ විහරන්තො ජනපදකල්‍යාණිසුත්තං ආරබ්භ කථෙසි. තත්‍ර හි භගවා –

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, ‘ජනපදකල්‍යාණී ජනපදකල්‍යාණී’ති ඛො, භික්ඛවෙ, මහාජනකායො සන්නිපතෙය්‍ය, සා ඛො පනස්ස ජනපදකල්‍යාණී පරමපාසාවිනී නච්චෙ, පරමපාසාවිනී ගීතෙ. ‘ජනපදකල්‍යාණී නච්චති ගායතී’ති ඛො, භික්ඛවෙ, භිය්‍යොසොමත්තාය මහාජනකායො සන්නිපතෙය්‍ය. අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය ජීවිතුකාමො අමරිතුකාමො සුඛකාමො දුක්ඛපටිකූලො. තමෙනං එවං වදෙය්‍ය ‘‘අයං තෙ, අම්භො පුරිස, සමතිත්තිකො තෙලපත්තො අන්තරෙන ච මහාජනකායස්ස අන්තරෙන ච ජනපදකල්‍යාණියා පරිහරිතබ්බො, පුරිසො ච තං උක්ඛිත්තාසිකො පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධිස්සති ‘යත්ථෙව නං ථොකම්පි ඡඩ්ඩෙස්සසි, තත්ථෙව තෙ සීසං පාතෙස්සාමී’’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, අපි නු සො පුරිසො අමුං තෙලපත්තං අමනසිකරිත්වා බහිද්ධා පමාදං ආහරෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. උපමා ඛො ම්‍යායං, භික්ඛවෙ, කතා අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනාය. අයමෙවෙත්ථ අත්ථො – ‘සමතිත්තිකො තෙලපත්තො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, කායගතායෙතං සතියා අධිවචනං. තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, එවං සික්ඛිතබ්බං ‘කායගතා නො සති භාවිතා භවිස්සති සුසමාරද්ධා’ති එවඤ්හි වො, භික්ඛවෙ, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති (සං. නි. 5.386) –

ඉදං ජනපදකල්‍යාණිසුත්තං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කථෙසි.

තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ජනපදකල්‍යාණීති ජනපදම්හි කල්‍යාණී උත්තමා ඡසරීරදොසරහිතා පඤ්චකල්‍යාණසමන්නාගතා. සා හි යස්මා නාතිදීඝා, නාතිරස්සා, නාතිකිසා, නාතිථූලා, නාතිකාළා, නාච්චොදාතා, අතික්කන්තා මානුසකවණ්ණං, අපත්තා දිබ්බවණ්ණං, තස්මා ඡසරීරදොසරහිතා. ඡවිකල්‍යාණං, මංසකල්‍යාණං, න්හාරුකල්‍යාණං, අට්ඨිකල්‍යාණං, වයොකල්‍යාණන්ති ඉමෙහි පන පඤ්චහි කල්‍යාණෙහි සමන්නාගතත්තා පඤ්චකල්‍යාණසමන්නාගතා නාම. තස්සා හි ආගන්තුකොභාසකිච්චං නාම නත්ථි, අත්තනො සරීරොභාසෙනෙව ද්වාදසහත්ථෙ ඨානෙ ආලොකං කරොති, පියඞ්ගුසාමා වා හොති සුවණ්ණසාමා වා. අයමස්සා ඡවිකල්‍යාණතා. චත්තාරො පනස්සා හත්ථපාදා මුඛපරියොසානඤ්ච ලාඛාරසපරිකම්මකතං විය රත්තපවාළරත්තකම්බලසදිසං හොති. අයමස්සා මංසකල්‍යාණතා. වීසති නඛපත්තානි මංසතො අමුත්තට්ඨානෙ ලාඛාරසපූරිතානි විය, මුත්තට්ඨානෙ ඛීරධාරාසදිසානි. අයමස්සා න්හාරුකල්‍යාණතා. ද්වත්තිංස දන්තා සුඵුසිතා සුධොතවජිරපන්ති විය ඛායන්ති. අයමස්සා අට්ඨිකල්‍යාණතා. වීසතිවස්සසතිකාපි පන සමානා සොළසවස්සුද්දෙසිකා විය හොති නිබ්බලිපලිතා. අයමස්සා වයොකල්‍යාණතා.

පරමපාසාවිනීති එත්ථ පන පසවනං පසවො, පවත්තීති අත්ථො. පසවො එව පාසාවො, පරමො පාසාවො පරමපාසාවො, සො අස්සා අත්ථීති පරමපාසාවිනී. නච්චෙ ච ගීතෙ ච උත්තමප්පවත්ති සෙට්ඨකිරියා. උත්තමමෙව නච්චං නච්චති, ගීතඤ්ච ගායතීති වුත්තං හොති.

අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍යාති න අත්තනො රුචියා ආගච්ඡෙය්‍ය, අයං පනෙත්ථ අධිප්පායො – අථෙවං මහාජනමජ්ඣෙ ජනපදකල්‍යාණියා නච්චමානාය ‘‘සාධු සාධූ’’ති සාධුකාරෙසු අඞ්ගුලිඵොටනෙසු චෙලුක්ඛෙපෙසු ච පවත්තමානෙසු තං පවත්තිං සුත්වා රාජා බන්ධනාගාරතො එකං චොරපුරිසං පක්කොසාපෙත්වා නිගළානි ඡින්දිත්වා සමතිත්තිකං සුපරිපුණ්ණං තෙලපත්තං තස්ස හත්ථෙ දත්වා උභොහි හත්ථෙහි දළ්හං ගාහාපෙත්වා එකං අසිහත්ථං පුරිසං ආණාපෙසි ‘‘එතං ගහෙත්වා ජනපදකල්‍යාණියා සමජ්ජට්ඨානං ගච්ඡ. යත්ථෙව චෙස පමාදං ආගම්ම එකම්පි තෙලබින්දුං ඡඩ්ඩෙති, තත්ථෙවස්ස සීසං ඡින්දා’’ති. සො පුරිසො අසිං උක්ඛිපිත්වා තං තජ්ජෙන්තො තත්ථ නෙසි. සො මරණභයතජ්ජිතො ජීවිතුකාමතාය පමාදවසෙන තං අමනසිකරිත්වා සකිම්පි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා තං ජනපදකල්‍යාණිං න ඔලොකෙසි. එවං භූතපුබ්බමෙවෙතං වත්ථු, සුත්තෙ පන පරිකප්පවසෙනෙතං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

උපමා ඛො ම්‍යායන්ති එත්ථ පන තෙලපත්තස්ස තාව කායගතාසතියා ඔපම්මසංසන්දනං කතමෙව. එත්ථ පන රාජා විය කම්මං දට්ඨබ්බං, අසි විය කිලෙසා, උක්ඛිත්තාසිකපුරිසො විය මාරො, තෙලපත්තහත්ථො පුරිසො විය කායගතාසතිභාවකො විපස්සකයොගාවචරො. ඉති භගවා ‘‘කායගතාසතිං භාවෙතුකාමෙන භික්ඛුනා තෙලපත්තහත්ථෙන තෙන පුරිසෙන විය සතිං අවිස්සජ්ජෙත්වා අප්පමත්තෙන කායගතාසති භාවෙතබ්බා’’ති ඉමං සුත්තං ආහරිත්වා දස්සෙසි.

භික්ඛූ ඉමං සුත්තඤ්ච අත්ථඤ්ච සුත්වා එවමාහංසු – ‘‘දුක්කරං, භන්තෙ, තෙන පුරිසෙන කතං තථාරූපිං ජනපදකල්‍යාණිං අනොලොකෙත්වා තෙලපත්තං ආදාය ගච්ඡන්තෙනා’’ති. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තෙන දුක්කරං කතං, සුකරමෙවෙතං. කස්මා? උක්ඛිත්තාසිකෙන පුරිසෙන සන්තජ්ජෙත්වා නීයමානතාය. යං පන පුබ්බෙ පණ්ඩිතා අප්පමාදෙන සතිං අවිස්සජ්ජෙත්වා අභිසඞ්ඛතං දිබ්බරූපම්පි ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා අනොලොකෙත්වාව ගන්ත්වා රජ්ජං පාපුණිංසු, එතං දුක්කර’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස රඤ්ඤො පුත්තසතස්ස සබ්බකනිට්ඨො හුත්වා නිබ්බත්ති, සො අනුපුබ්බෙන විඤ්ඤුතං පාපුණි. තදා ච රඤ්ඤො ගෙහෙ පච්චෙකබුද්ධා භුඤ්ජන්ති, බොධිසත්තො තෙසං වෙය්‍යාවච්චං කරොති. සො එකදිවසං චින්තෙසි ‘‘මම බහූ භාතරො, ලච්ඡාමි නු ඛො අහං ඉමස්මිං නගරෙ කුලසන්තකං රජ්ජං, උදාහු නො’’ති? අථස්ස එතදහොසි ‘‘පච්චෙකබුද්ධෙ පුච්ඡිත්වා ජානිස්සාමී’’ති. සො දුතියදිවසෙ පච්චෙකබුද්ධෙසු ආගතෙසු ධමකරණං ආදාය පානීයං පරිස්සාවෙත්වා පාදෙ ධොවිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා තෙසං අන්තරඛජ්ජකං ඛාදිත්වා නිසින්නකාලෙ වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො තමත්ථං පුච්ඡි. අථ නං තෙ අවොචුං – කුමාර, න ත්වං ඉමස්මිං නගරෙ රජ්ජං ලභිස්සසි, ඉතො පන වීසයොජනසතමත්ථකෙ ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලානගරං නාම අත්ථි, තත්ථ ගන්තුං සක්කොන්තො ඉතො සත්තමෙ දිවසෙ රජ්ජං ලච්ඡසි. අන්තරාමග්ගෙ පන මහාවත්තනිඅටවියං පරිපන්ථො අත්ථි, තං අටවිං පරිහරිත්වා ගච්ඡන්තස්ස යොජනසතිකො මග්ගො හොති, උජුකං ගච්ඡන්තස්ස පඤ්ඤාස යොජනානි හොන්ති. සො හි අමනුස්සකන්තාරො නාම. තත්ථ යක්ඛිනියො අන්තරාමග්ගෙ ගාමෙ ච සාලායො ච මාපෙත්වා උපරි සුවණ්ණතාරකවිචිත්තවිතානං මහාරහසෙය්‍යං පඤ්ඤාපෙත්වා නානාවිරාගපටසාණියො පරික්ඛිපිත්වා දිබ්බාලඞ්කාරෙහි අත්තභාවං මණ්ඩෙත්වා සාලාසු නිසීදිත්වා ආගච්ඡන්තෙ පුරිසෙ මධුරාහි වාචාහි සඞ්ගණ්හිත්වා ‘‘කිලන්තරූපා විය පඤ්ඤායථ, ඉධාගන්ත්වා නිසීදිත්වා පානීයං පිවිත්වා ගච්ඡථා’’ති පක්කොසිත්වා ආගතාගතානං ආසනානි දත්වා අත්තනො රූපලීලාවිලාසෙහි පලොභෙත්වා කිලෙසවසිකෙ කත්වා අත්තනා සද්ධිං අජ්ඣාචාරෙ කතෙ තත්ථෙව නෙ ලොහිතෙන පග්ඝරන්තෙන ඛාදිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති. රූපගොචරං සත්තං රූපෙනෙව ගණ්හන්ති, සද්දගොචරං මධුරෙන ගීතවාදිතසද්දෙන, ගන්ධගොචරං දිබ්බගන්ධෙහි, රසගොචරං දිබ්බෙන නානග්ගරසභොජනෙන, ඵොට්ඨබ්බගොචරං උභතොලොහිතකූපධානෙහි දිබ්බසයනෙහි ගණ්හන්ති. සචෙ ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා තා අනොලොකෙත්වා සතිං පච්චුපට්ඨාපෙත්වා ගමිස්සසි, සත්තමෙ දිවසෙ තත්ථ රජ්ජං ලච්ඡසීති.

බොධිසත්තො ‘‘හොතු, භන්තෙ, තුම්හාකං ඔවාදං ගහෙත්වා කිං තා ඔලොකෙස්සාමී’’ති පච්චෙකබුද්ධෙහි පරිත්තං කාරාපෙත්වා පරිත්තවාලුකඤ්චෙව පරිත්තසුත්තඤ්ච ආදාය පච්චෙකබුද්ධෙ ච මාතාපිතරො ච වන්දිත්වා නිවෙසනං ගන්ත්වා අත්තනො පුරිසෙ ආහ – ‘‘අහං තක්කසිලායං රජ්ජං ගහෙතුං ගච්ඡාමි, තුම්හෙ ඉධෙව තිට්ඨථා’’ති. අථ නං පඤ්ච ජනා ආහංසු ‘‘මයම්පි අනුගච්ඡාමා’’ති. ‘‘න සක්කා තුම්හෙහි අනුගන්තුං, අන්තරාමග්ගෙ කිර යක්ඛිනියො රූපාදිගොචරෙ මනුස්සෙ එවඤ්චෙවඤ්ච රූපාදීහි පලොභෙත්වා ගණ්හන්ති, මහා පරිපන්ථො, අහං පන අත්තානං තක්කෙත්වා ගච්ඡාමී’’ති. ‘‘කිං පන, දෙව, මයං තුම්හෙහි සද්ධිං ගච්ඡන්තා අත්තනො පියානි රූපාදීනි ඔලොකෙස්සාම, මයම්පි තථෙව ගමිස්සාමා’’ති. බොධිසත්තො ‘‘තෙන හි අප්පමත්තා හොථා’’ති තෙ පඤ්ච ජනෙ ආදාය මග්ගං පටිපජ්ජි.

යක්ඛිනියො ගාමාදීනි මාපෙත්වා නිසීදිංසු. තෙසු රූපගොචරො පුරිසො තා යක්ඛිනියො ඔලොකෙත්වා රූපාරම්මණෙ පටිබද්ධචිත්තො ථොකං ඔහීයි. බොධිසත්තො ‘‘කිං භො, ථොකං ඔහීයසී’’ති ආහ. ‘‘දෙව, පාදා මෙ රුජ්ජන්ති, ථොකං සාලායං නිසීදිත්වා ආගච්ඡාමී’’ති. ‘‘අම්භො, එතා යක්ඛිනියො, මා ඛො පත්ථෙසී’’ති. ‘‘යං හොති, තං හොතු, න සක්කොමි, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි පඤ්ඤායිස්සසී’’ති ඉතරෙ චත්තාරො ආදාය අගමාසි. සොපි රූපගොචරකො තාසං සන්තිකං අගමාසි. තා අත්තනා සද්ධිං අජ්ඣාචාරෙ කතෙ තං තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා පුරතො ගන්ත්වා අඤ්ඤං සාලං මාපෙත්වා නානාතූරියානි ගහෙත්වා ගායමානා නිසීදිංසු, තත්ථ සද්දගොචරකො ඔහීයි. පුරිමනයෙනෙව තම්පි ඛාදිත්වා පුරතො ගන්ත්වා නානප්පකාරෙ ගන්ධකරණ්ඩකෙ පූරෙත්වා ආපණං පසාරෙත්වා නිසීදිංසු, තත්ථ ගන්ධගොචරකො ඔහීයි. තම්පි ඛාදිත්වා පුරතො ගන්ත්වා නානග්ගරසානං දිබ්බභොජනානං භාජනානි පූරෙත්වා ඔදනිකාපණං පසාරෙත්වා නිසීදිංසු, තත්ථ රසගොචරකො ඔහීයි. තම්පි ඛාදිත්වා පුරතො ගන්ත්වා දිබ්බසයනානි පඤ්ඤාපෙත්වා නිසීදිංසු, තත්ථ ඵොට්ඨබ්බගොචරකො ඔහීයි. තම්පි ඛාදිංසු, බොධිසත්තො එකකොව අහොසි.

අථෙකා යක්ඛිනී ‘‘අතිඛරමන්තො වතායං, අහං තං ඛාදිත්වාව නිවත්තිස්සාමී’’ති බොධිසත්තස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො අගමාසි. අටවියා පරභාගෙ වනකම්මිකාදයො යක්ඛිනිං දිස්වා ‘‘අයං තෙ පුරතො ගච්ඡන්තො පුරිසො කිං හොතී’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘කොමාරසාමිකො මෙ, අය්‍යා’’ති. ‘‘අම්භො, අයං එවං සුකුමාලා පුප්ඵදාමසදිසා සුවණ්ණවණ්ණා කුමාරිකා අත්තනො කුලං ඡඩ්ඩෙත්වා භවන්තං තක්කෙත්වා නික්ඛන්තා, කස්මා එතං අකිලමෙත්වා ආදාය න ගච්ඡසී’’ති? ‘‘නෙසා, අය්‍යා, මය්හං පජාපති, යක්ඛිනී එසා, එතාය මෙ පඤ්ච මනුස්සා ඛාදිතා’’ති. ‘‘අය්‍යා, පුරිසා නාම කුද්ධකාලෙ අත්තනො පජාපතියො යක්ඛිනියොපි කරොන්ති පෙතිනියොපී’’ති. සා ගච්ඡමානා ගබ්භිනිවණ්ණං දස්සෙත්වා පුන සකිං විජාතවණ්ණං කත්වා පුත්තං අඞ්කෙන ආදාය බොධිසත්තං අනුබන්ධි, දිට්ඨදිට්ඨා පුරිමනයෙනෙව පුච්ඡන්ති. බොධිසත්තොපි තථෙව වත්වා ගච්ඡන්තො තක්කසිලං පාපුණි. සා පුත්තං අන්තරධාපෙත්වා එකිකාව අනුබන්ධි. බොධිසත්තො නගරද්වාරං ගන්ත්වා එකිස්සා සාලාය නිසීදි. සා බොධිසත්තස්ස තෙජෙන පවිසිතුං අසක්කොන්තී දිබ්බරූපං මාපෙත්වා සාලාද්වාරෙ අට්ඨාසි.

තස්මිං සමයෙ තක්කසිලරාජා උය්‍යානං ගච්ඡන්තො තං දිස්වා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා ‘‘ගච්ඡ, ඉමිස්සා සස්සාමිකඅස්සාමිකභාවං ජානාහී’’ති මනුස්සං පෙසෙසි. සො තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සස්සාමිකාසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, අය්‍ය, අයං මෙ සාලාය නිසින්නො සාමිකො’’ති. බොධිසත්තො ‘‘නෙසා මය්හං පජාපති, යක්ඛිනී එසා, එතාය මෙ පඤ්ච මනුස්සා ඛාදිතා’’ති ආහ. සාපි ‘‘පුරිසා නාම අය්‍යා කුද්ධකාලෙ යං ඉච්ඡන්ති, තං වදන්තී’’ති ආහ. සො උභින්නම්පි වචනං රඤ්ඤො ආරොචෙසි. රාජා ‘‘අස්සාමිකභණ්ඩං නාම රාජසන්තකං හොතී’’ති යක්ඛිනිං පක්කොසාපෙත්වා එකහත්ථිපිට්ඨෙ නිසීදාපෙත්වා නගරං පදක්ඛිණං කත්වා පාසාදං අභිරුය්හ තං අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි.

සො න්හාතවිලිත්තො සායමාසං භුඤ්ජිත්වා සිරීසයනං අභිරුහි. සාපි යක්ඛිනී අත්තනො උපකප්පනකං ආහාරං ආහරිත්වා අලඞ්කතපටියත්තා සිරිසයනෙ රඤ්ඤා සද්ධිං නිපජ්ජිත්වා රඤ්ඤො රතිවසෙන සුඛං සමප්පිතස්ස නිපන්නකාලෙ එකෙන පස්සෙන පරිවත්තිත්වා පරොදි. අථ නං රාජා ‘‘කිං, භද්දෙ, රොදසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘දෙව, අහං තුම්හෙහි මග්ගෙ දිස්වා ආනීතා, තුම්හාකඤ්ච ගෙහෙ බහූ ඉත්ථියො, අහං සපත්තීනං අන්තරෙ වසමානා කථාය උප්පන්නාය ‘කො තුය්හං මාතරං වා පිතරං වා ගොත්තං වා ජාතිං වා ජානාති, ත්වං අන්තරාමග්ගෙ දිස්වා ආනීතා නාමා’ති සීසෙ ගහෙත්වා නිප්පීළියමානා විය මඞ්කු භවිස්සාමි. සචෙ තුම්හෙ සකලරජ්ජෙ ඉස්සරියඤ්ච ආණඤ්ච මය්හං දදෙය්‍යාථ, කොචි මය්හං චිත්තං කොපෙත්වා කථෙතුං න සක්ඛිස්සතී’’ති. ‘‘භද්දෙ, මය්හං සකලරට්ඨවාසිනො න කිඤ්චි හොන්ති, නාහං එතෙසං සාමිකො. යෙ පන රාජාණං කොපෙත්වා අකත්තබ්බං කරොන්ති, තෙසඤ්ඤෙවාහං සාමිකො. ඉමිනා කාරණෙන න සක්කා තුය්හං සකලරට්ඨෙ වා නගරෙ වා ඉස්සරියඤ්ච ආණඤ්ච දාතු’’න්ති. ‘‘තෙන හි, දෙව, සචෙ රට්ඨෙ වා නගරෙ වා ආණං දාතුං න සක්කොථ, අන්තොනිවෙසනෙ අන්තොවළඤ්ජනකානං උපරි මම වසං වත්තනත්ථාය ආණං දෙථා’’ති. රාජා දිබ්බඵොට්ඨබ්බෙන බද්ධො තස්සා වචනං අතික්කමිතුං අසක්කොන්තො ‘‘සාධු, භද්දෙ, අන්තොවළඤ්ජනකෙසු තුය්හං ආණං දම්මි, ත්වං එතෙ අත්තනො වසෙ වත්තාපෙහී’’ති ආහ. සා ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා රඤ්ඤො නිද්දං ඔක්කන්තකාලෙ යක්ඛනගරං ගන්ත්වා යක්ඛෙ පක්කොසිත්වා අත්තනා රාජානං ජීවිතක්ඛයං පාපෙත්වා අට්ඨිමත්තං සෙසෙත්වා සබ්බං න්හාරුචම්මමංසලොහිතං ඛාදි, අවසෙසා යක්ඛා මහාද්වාරතො පට්ඨාය අන්තොනිවෙසනෙ කුක්කුටකුක්කුරෙ ආදිං කත්වා සබ්බෙ ඛාදිත්වා අට්ඨිමත්තසෙසෙ අකංසු.

පුනදිවසෙ ද්වාරං යථාපිහිතමෙව දිස්වා මනුස්සා ඵරසූහි කවාටානි කොට්ටෙත්වා අන්තො පවිසිත්වා සබ්බං නිවෙසනං අට්ඨිකපරිකිණ්ණං දිස්වා ‘‘සච්චං වත සො පුරිසො ආහ ‘නායං මය්හං පජාපති, යක්ඛිනී එසා’ති. රාජා පන කිඤ්චි අජානිත්වා තං ගහෙත්වා අත්තනො භරියං අකාසි, සා යක්ඛෙ පක්කොසිත්වා සබ්බං ජනං ඛාදිත්වා ගතා භවිස්සතී’’ති ආහංසු. බොධිසත්තොපි තං දිවසං තස්සායෙව සාලායං පරිත්තවාලුකං සීසෙ කත්වා පරිත්තසුත්තඤ්ච පරික්ඛිපිත්වා ඛග්ගං ගහෙත්වා ඨිතකොව අරුණං උට්ඨාපෙසි. මනුස්සා සකලරාජනිවෙසනං සොධෙත්වා හරිතූපලිත්තං කත්වා උපරි ගන්ධෙහි විලිම්පිත්වා පුප්ඵානි විකිරිත්වා පුප්ඵදාමානි ඔසාරෙත්වා ධූමං දත්වා නවමාලා බන්ධිත්වා සම්මන්තයිංසු ‘‘අම්භො, යො පුරිසො දිබ්බරූපං මාපෙත්වා පච්ඡතො ආගච්ඡන්තිං යක්ඛිනිං ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා ඔලොකනමත්තම්පි න අකාසි, සො අතිවිය උළාරසත්තො ධිතිමා ඤාණසම්පන්නො, තාදිසෙ පුරිසෙ රජ්ජං අනුසාසන්තෙ සබ්බරට්ඨං සුඛිතං භවිස්සති, තං රාජානං කරොමා’’ති. අථ සබ්බෙ අමච්චා ච නාගරා ච එකච්ඡන්දා හුත්වා බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙව, තුම්හෙ ඉමං රජ්ජං කාරෙථා’’ති නගරං පවෙසෙත්වා රතනරාසිම්හි ඨපෙත්වා අභිසිඤ්චිත්වා තක්කසිලරාජානං අකංසු. සො චත්තාරි අගතිගමනානි වජ්ජෙත්වා දස රාජධම්මෙ අකොපෙත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං අතීතං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

96. ‘‘සමතිත්තිකං අනවසෙසකං, තෙලපත්තං යථා පරිහරෙය්‍ය;

එවං සචිත්තමනුරක්ඛෙ, පත්ථයානො දිසං අගතපුබ්බ’’න්ති.

තත්ථ සමතිත්තිකන්ති අන්තොමුඛවට්ටිලෙඛං පාපෙත්වා සමභරිතං. අනවසෙසකන්ති අනවසිඤ්චනකං අපරිස්සාවනකං කත්වා. තෙලපත්තන්ති පක්ඛිත්තතිලතෙලපත්තං. පරිහරෙය්‍යාති හරෙය්‍ය, ආදාය ගච්ඡෙය්‍ය. එවං සචිත්තමනුරක්ඛෙති තං තෙලභරිතං පත්තං විය අත්තනො චිත්තං කායගතාසතියා ගොචරෙ චෙව සම්පයුත්තසතියා චාති උභින්නං අන්තරෙ පක්ඛිපිත්වා යථා මුහුත්තම්පි බහිද්ධා ගොචරෙ න වික්ඛිපති, තථා පණ්ඩිතො යොගාවචරො රක්ඛෙය්‍ය ගොපෙය්‍ය. කිංකාරණා? එතස්ස හි –

‘‘දුන්නිග්ගහස්ස ලහුනො, යත්ථකාමනිපාතිනො;

චිත්තස්ස දමථො සාධු, චිත්තං දන්තං සුඛාවහ’’න්ති. (ධ. ප. 35);

තස්මා –

‘‘සුදුද්දසං සුනිපුණං, යත්ථකාමනිපාතිනං;

චිත්තං රක්ඛෙථ මෙධාවී, චිත්තං ගුත්තං සුඛාවහං’’. (ධ. ප. 36);

ඉදඤ්හි –

‘‘දූරඞ්ගමං එකචරං, අසරීරං ගුහාසයං;

යෙ චිත්තං සංයමෙස්සන්ති, මොක්ඛන්ති මාරබන්ධනා’’. (ධ. ප. 37);

ඉතරස්ස පන –

‘‘අනවට්ඨිතචිත්තස්ස, සද්ධම්මං අවිජානතො;

පරිප්ලවපසාදස්ස, පඤ්ඤා න පරිපූරති’’. (ධ. ප. 38);

ථිරකම්මට්ඨානසහායස්ස පන –

‘‘අනවස්සුතචිත්තස්ස, අනන්වාහතචෙතසො;

පුඤ්ඤපාපපහීනස්ස, නත්ථි ජාගරතො භයං’’. (ධ. ප. 39);

තස්මා එතං –

‘‘ඵන්දනං චපලං චිත්තං, දූරක්ඛං දුන්නිවාරයං;

උජුං කරොති මෙධාවී, උසුකාරොව තෙජනං’’. (ධ. ප. 33);

එවං උජුං කරොන්තො සචිත්තමනුරක්ඛෙ.

පත්ථයානො දිසං අගතපුබ්බන්ති ඉමස්මිං කායගතාසතිකම්මට්ඨානෙ කම්මං ආරභිත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරෙ අගතපුබ්බං දිසං පත්ථෙන්තො පිහෙන්තො වුත්තනයෙන සකං චිත්තං රක්ඛෙය්‍යාති අත්ථො. කා පනෙසා දිසා නාම? –

‘‘මාතාපිතා දිසා පුබ්බා, ආචරියා දක්ඛිණා දිසා;

පුත්තදාරා දිසා පච්ඡා, මිත්තාමච්චා ච උත්තරා.

‘‘දාසකම්මකරා හෙට්ඨා, උද්ධං සමණබ්‍රාහ්මණා;

එතා දිසා නමස්සෙය්‍ය, අලමත්තො කුලෙ ගිහී’’ති. (දී. නි. 3.273) –

එත්ථ තාව පුත්තදාරාදයො ‘‘දිසා’’ති වුත්තා.

‘‘දිසා චතස්සො විදිසා චතස්සො, උද්ධං අධො දස දිසා ඉමායො;

කතමං දිසං තිට්ඨති නාගරාජා, යමද්දසා සුපිනෙ ඡබ්බිසාණ’’න්ති. (ජා. 1.16.104) –

එත්ථ පුරත්ථිමාදිභෙදා දිසාව ‘‘දිසා’’ති වුත්තා.

‘‘අගාරිනො අන්නදපානවත්ථදා, අව්හායිකා තම්පි දිසං වදන්ති;

එසා දිසා පරමා සෙතකෙතු, යං පත්වා දුක්ඛී සුඛිනො භවන්තී’’ති. (ජා. 1.6.9) –

එත්ථ පන නිබ්බානං ‘‘දිසා’’ති වුත්තං. ඉධාපි තදෙව අධිප්පෙතං. තඤ්හි ‘‘ඛයං විරාග’’න්තිආදීහි දිස්සති අපදිස්සති, තස්මා ‘‘දිසා’’ති වුච්චති. අනමතග්ගෙ පන සංසාරෙ කෙනචි බාලපුථුජ්ජනෙන සුපිනෙනපි අගතපුබ්බතාය අගතපුබ්බා දිසා නාමාති වුත්තං. තං පත්ථයන්තෙන කායගතාසතියා යොගො කරණීයොති.

එවං සත්ථා නිබ්බානෙන දෙසනාය කූටං ගහෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජපරිසා බුද්ධපරිසා අහොසි, රජ්ජප්පත්තකුමාරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

තෙලපත්තජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[97] 7. නාමසිද්ධිජාතකවණ්ණනා

ජීවකඤ්ච මතං දිස්වාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං නාමසිද්ධිකං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. එකො කිර කුලපුත්තො නාමෙන පාපකො නාම. සො සාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජිතො භික්ඛූහි ‘‘එහාවුසො, පාපක, තිට්ඨාවුසො, පාපකා’’ති වුච්චමානො චින්තෙසි ‘‘ලොකෙ පාපකං නාම ලාමකං කාළකණ්ණිභූතං වුච්චති, අඤ්ඤං මඞ්ගලපටිසංයුත්තං නාමං ආහරාපෙස්සාමී’’ති. සො ආචරියුපජ්ඣායෙ උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං නාමං අවමඞ්ගලං, අඤ්ඤං මෙ නාමං කරොථා’’ති ආහ. අථ නං තෙ එවමාහංසු – ‘‘ආවුසො, නාමං නාම පණ්ණත්තිමත්තං, නාමෙන කාචි අත්ථසිද්ධි නාම නත්ථි, අත්තනො නාමෙනෙව සන්තුට්ඨො හොහී’’ති. සො පුනප්පුනං යාචියෙව. තස්සායං නාමසිද්ධිකභාවො භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටො ජාතො. අථෙකදිවසං ධම්මසභායං සන්නිසින්නා භික්ඛූ කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, අසුකො කිර භික්ඛු නාමසිද්ධිකො මඞ්ගලං නාමං ආහරාපෙතී’’ති. අථ සත්ථා ධම්මසභං ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, සො ඉදානෙව, පුබ්බෙපි නාමසිද්ධිකොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ තක්කසිලායං බොධිසත්තො දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා පඤ්ච මාණවකසතානි මන්තෙ වාචෙසි. තස්සෙකො මාණවො පාපකො නාම නාමෙන. සො ‘‘එහි, පාපක, යාහි, පාපකා’’ති වුච්චමානො චින්තෙසි ‘‘මය්හං නාමං අවමඞ්ගලං, අඤ්ඤං නාමං ආහරාපෙස්සාමී’’ති. සො ආචරියං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘ආචරිය, මය්හං නාමං අවමඞ්ගලං, අඤ්ඤං මෙ නාමං කරොථා’’ති ආහ. අථ නං ආචරියො අවොච ‘‘ගච්ඡ, තාත, ජනපදචාරිකං චරිත්වා අත්තනො අභිරුචිතං එකං මඞ්ගලනාමං ගහෙත්වා එහි, ආගතස්ස තෙ නාමං පරිවත්තෙත්වා අඤ්ඤං නාමං කරිස්සාමී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පාථෙය්‍යං ගහෙත්වා නික්ඛන්තො ගාමෙන ගාමං චරන්තො එකං නගරං පාපුණි. තත්ථ චෙකො පුරිසො කාලකතො ජීවකො නාම නාමෙන. සො තං ඤාතිජනෙන ආළාහනං නීයමානං දිස්වා ‘‘කිං නාමකො එස පුරිසො’’ති පුච්ඡි. ‘‘ජීවකො නාමෙසො’’ති. ‘‘ජීවකොපි මරතී’’ති? ‘‘ජීවකොපි මරති, අජීවකොපි මරති, නාමං නාම පණ්ණත්තිමත්තං, ත්වං බාලො මඤ්ඤෙ’’ති. සො තං කථං සුත්වා නාමෙ මජ්ඣත්තො හුත්වා අන්තොනගරං පාවිසි.

අථෙකං දාසිං භතිං අදදමානං සාමිකා ද්වාරෙ නිසීදාපෙත්වා රජ්ජුයා පහරන්ති, තස්සා ච ‘‘ධනපාලී’’ති නාමං හොති. සො අන්තරවීථියා ගච්ඡන්තො තං පොථියමානං දිස්වා ‘‘කස්මා ඉමං පොථෙථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘භතිං දාතුං න සක්කොතී’’ති. ‘‘කිං පනස්සා නාම’’න්ති? ‘‘ධනපාලී නාමා’’ති. නාමෙන ධනපාලී සමානාපි භතිමත්තං දාතුං න සක්කොතීති ධනපාලියොපි අධනපාලියොපි දුග්ගතා හොන්ති, නාමං නාම පණ්ණත්තිමත්තං, ත්වං බාලො මඤ්ඤෙති. සො නාමෙ මජ්ඣත්තතරො හුත්වා නගරා නික්ඛම්ම මග්ගං පටිපන්නො අන්තරාමග්ගෙ මග්ගමූළ්හපුරිසං දිස්වා ‘‘අම්භො කිං කරොන්තො විචරසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘මග්ගමූළ්හොම්හි, සාමී’’ති. ‘‘කිං පන තෙ නාම’’න්ති? ‘‘පන්ථකො නාමා’’ති. ‘‘පන්ථකොපි මග්ගමූළ්හො හොතී’’ති? ‘‘පන්ථකොපි අපන්ථකොපි මග්ගමූළ්හො හොති, නාමං නාම පණ්ණත්තිමත්තං ත්වං පන බාලො මඤ්ඤෙති’’. සො නාමෙ අතිමජ්ඣත්තො හුත්වා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘කිං, තාත, නාමං රොචෙත්වා ආගතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘ආචරිය, ජීවකාපි නාම මරන්ති අජීවකාපි, ධනපාලියොපි දුග්ගතා හොන්ති අධනපාලියොපි, පන්ථකාපි මග්ගමූළ්හා හොන්ති අපන්ථකාපි, නාමං නාම පණ්ණත්තිමත්තං, නාමෙන සිද්ධි නත්ථි, කම්මෙනෙව සිද්ධි. අලං මය්හං අඤ්ඤෙන නාමෙන, තදෙව මෙ නාමං හොතූ’’ති ආහ. බොධිසත්තො තෙන දිට්ඨඤ්ච කතඤ්ච සංසන්දෙත්වා ඉමං ගාථමාහ –

97. ‘‘ජීවකඤ්ච මතං දිස්වා, ධනපාලිඤ්ච දුග්ගතං;

පන්ථකඤ්ච වනෙ මූළ්හං, පාපකො පුනරාගතො’’ති.

තත්ථ පුනරාගතොති ඉමානි තීණි කාරණානි දිස්වා පුන ආගතො, ර-කාරො සන්ධිවසෙන වුත්තො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙස නාමසිද්ධිකොයෙවා’’ති වත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා නාමසිද්ධිකො ඉදානිපි නාමසිද්ධිකොයෙව, ආචරියපරිසා බුද්ධපරිසා, ආචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

නාමසිද්ධිජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[98] 8. කූටවාණිජජාතකවණ්ණනා

සාධු ඛො පණ්ඩිතො නාමාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං කූටවාණිජං ආරබ්භ කථෙසි. සාවත්ථියඤ්හි ද්වෙ ජනා එකතො වණිජ්ජං කරොන්තා භණ්ඩං සකටෙනාදාය ජනපදං ගන්ත්වා ලද්ධලාභා පච්චාගමිංසු. තෙසු කූටවාණිජො චින්තෙසි ‘‘අයං බහූ දිවසෙ දුබ්භොජනෙන දුක්ඛසෙය්‍යාය කිලන්තො, ඉදානි අත්තනො ඝරෙ නානග්ගරසෙහි යාවදත්ථං සුභොජනං භුඤ්ජිත්වා අජීරකෙන මරිස්සති. අථාහං ඉමං භණ්ඩං තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා එකං තස්ස දාරකානං දස්සාමි, ද්වෙ කොට්ඨාසෙ අත්තනා ගහෙස්සාමී’’ති. සො ‘‘අජ්ජ භාජෙස්සාම, ස්වෙ භාජෙස්සාමා’’ති භණ්ඩං භාජෙතුං න ඉච්ඡි. අථ නං පණ්ඩිතවාණිජො අකාමකං නිප්පීළෙත්වා භාජාපෙත්වා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා කතපටිසන්ථාරො ‘‘අතිපපඤ්චො තෙ කතො, ඉධාගන්ත්වාපි චිරෙන බුද්ධුපට්ඨානං ආගතොසී’’ති වුත්තෙ තං පවත්තිං භගවතො ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘න ඛො සො, උපාසක, ඉදානෙව කූටවාණිජො, පුබ්බෙපි කූටවාණිජොයෙව. ඉදානි පන තං වඤ්චෙතුකාමො ජාතො, පුබ්බෙ පණ්ඩිතෙපි වඤ්චෙතුං උස්සහී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසියං වාණිජකුලෙ නිබ්බත්ති, නාමග්ගහණදිවසෙ චස්ස ‘‘පණ්ඩිතො’’ති නාමං අකංසු. සො වයප්පත්තො අඤ්ඤෙන වාණිජෙන සද්ධිං එකතො හුත්වා වණිජ්ජං කරොති, තස්ස ‘‘අතිපණ්ඩිතො’’ති නාමං අහොසි. තෙ බාරාණසිතො පඤ්චහි සකටසතෙහි භණ්ඩං ආදාය ජනපදං ගන්ත්වා වණිජ්ජං කත්වා ලද්ධලාභා පුන බාරාණසිං ආගමිංසු. අථ නෙසං භණ්ඩභාජනකාලෙ අතිපණ්ඩිතො ආහ ‘‘මයා ද්වෙ කොට්ඨාසා ලද්ධබ්බා’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘ත්වං පණ්ඩිතො, අහං අතිපණ්ඩිතො. පණ්ඩිතො එකං ලද්ධුං අරහති, අතිපණ්ඩිතො ද්වෙ’’ති. ‘‘නනු අම්හාකං ද්වින්නං භණ්ඩමූලකම්පි ගොණාදයොපි සමසමායෙව, ත්වං කස්මා ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ලද්ධුං අරහසී’’ති. ‘‘අතිපණ්ඩිතභාවෙනා’’ති. එවං තෙ කථං වඩ්ඪෙත්වා කලහං අකංසු.

තතො අතිපණ්ඩිතො ‘‘අත්ථෙකො උපායො’’ති චින්තෙත්වා අත්තනො පිතරං එකස්මිං සුසිරරුක්ඛෙ පවෙසෙත්වා ‘‘ත්වං අම්හෙසු ආගතෙසු ‘අතිපණ්ඩිතො ද්වෙ කොට්ඨාසෙ ලද්ධුං අරහතී’ති වදෙය්‍යාසී’’ති වත්වා බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සම්ම, මය්හං ද්වින්නං කොට්ඨාසානං යුත්තභාවං වා අයුත්තභාවං වා එසා රුක්ඛදෙවතා ජානාති, එහි, තං පුච්ඡිස්සාමා’’ති තං තත්ථ නෙත්වා ‘‘අය්‍යෙ රුක්ඛදෙවතෙ, අම්හාකං අට්ටං පච්ඡින්දා’’ති ආහ. අථස්ස පිතා සරං පරිවත්තෙත්වා ‘‘තෙන හි කථෙථා’’ති ආහ. ‘‘අය්‍යෙ, අයං පණ්ඩිතො, අහං අතිපණ්ඩිතො. අම්හෙහි එකතො වොහාරො කතො, තත්ථ කෙන කිං ලද්ධබ්බන්ති. පණ්ඩිතෙන එකො කොට්ඨාසො, අතිපණ්ඩිතෙන පන ද්වෙ කොට්ඨාසා ලද්ධබ්බා’’ති. බොධිසත්තො එවං විනිච්ඡිතං අට්ටං සුත්වා ‘‘ඉදානි දෙවතාභාවං වා අදෙවතාභාවං වා ජානිස්සාමී’’ති පලාලං ආහරිත්වා සුසිරං පූරෙත්වා අග්ගිං අදාසි, අතිපණ්ඩිතස්ස පිතා ජාලාය ඵුට්ඨකාලෙ අඩ්ඪජ්ඣාමෙන සරීරෙන උපරි ආරුය්හ සාඛං ගහෙත්වා ඔලම්බන්තො භූමියං පතිත්වා ඉමං ගාථමාහ –

98. ‘‘සාධු ඛො පණ්ඩිතො නාම, න ත්වෙව අතිපණ්ඩිතො;

අතිපණ්ඩිතෙන පුත්තෙන, මනම්හි උපකූළිතො’’ති.

තත්ථ සාධු ඛො පණ්ඩිතො නාමාති ඉමස්මිං ලොකෙ පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතො කාරණාකාරණඤ්ඤූ පුග්ගලො සාධු සොභනො. අතිපණ්ඩිතොති නාමමත්තෙන අතිපණ්ඩිතො කූටපුරිසො න ත්වෙව වරං. මනම්හි උපකූළිතොති ථොකෙනම්හි ඣාමො, අඩ්ඪජ්ඣාමකොව මුත්තොති අත්ථො. තෙ උභොපි මජ්ඣෙ භින්දිත්වා සමඤ්ඤෙව කොට්ඨාසං ගණ්හිත්වා යථාකම්මං ගතා.

සත්ථා ‘‘පුබ්බෙපි එස කූටවාණිජොයෙවා’’ති ඉමං අතීතං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කූටවාණිජො පච්චුප්පන්නෙපි කූටවාණිජොයෙව, පණ්ඩිතවාණිජො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කූටවාණිජජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[99] 9. පරොසහස්සජාතකවණ්ණනා

පරොසහස්සම්පි සමාගතානන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො පුථුජ්ජනපුච්ඡාපඤ්චකං ආරබ්භ කථෙසි. වත්ථු සරභජාතකෙ (ජා. 1.13.134 ආදයො) ආවි භවිස්සති. එකස්මිං පන සමයෙ භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිත්වා ‘‘ආවුසො, දසබලෙන සංඛිත්තෙන කථිතං ධම්මසෙනාපති සාරිපුත්තො විත්ථාරෙන බ්‍යාකාසී’’ති ථෙරස්ස ගුණං කථයමානා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො ඉදානෙව මයා සංඛිත්තෙන භාසිතං විත්ථාරෙන බ්‍යාකරොති, පුබ්බෙපි බ්‍යාකාසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා කාමෙ පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨ සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා හිමවන්තෙ විහාසි. පරිවාරොපිස්ස පඤ්ච තාපසසතානි අහෙසුං. අථස්ස ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො වස්සාරත්තසමයෙ උපඩ්ඪං ඉසිගණං ආදාය ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය මනුස්සපථං අගමාසි. තදා බොධිසත්තස්ස කාලකිරියාසමයො ජාතො. අථ නං අන්තෙවාසිකා ‘‘ආචරිය, කතරො වො ගුණො ලද්ධො’’ති අධිගමං පුච්ඡිංසු. සො ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති වත්වා ආභස්සරබ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති. බොධිසත්තා හි අරූපසමාපත්තිලාභිනො හුත්වාපි අභබ්බට්ඨානත්තා ආරුප්පෙ න නිබ්බත්තන්ති. අන්තෙවාසිකා ‘‘ආචරියස්ස අධිගමො නත්ථී’’ති ආළාහනෙ සක්කාරං න කරිංසු.

ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො ආගන්ත්වා ‘‘කහං ආචරියො’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘කාලකතො’’ති සුත්වා ‘‘අපි ආචරියං අධිගමං පුච්ඡිත්ථා’’ති ආහ. ‘‘ආම, පුච්ඡිම්හා’’ති. ‘‘කිං කථෙසී’’ති? ‘‘නත්ථි කිඤ්චීති තෙන වුත්තං, අථස්ස අම්හෙහි සක්කාරො න කතො’’ති ආහංසු. ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො ‘‘තුම්හෙ ආචරියස්ස වචනත්ථං න ජානාථ, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තිලාභී ආචරියො’’ති ආහ. තෙ තස්මිං පුනප්පුනං කථෙන්තෙපි න සද්දහිංසු. බොධිසත්තො තං කාරණං ඤත්වා ‘‘අන්ධබාලා මම ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස වචනං න සද්දහන්ති. ඉමං තෙසං කාරණං පාකටං කරිස්සාමී’’ති බ්‍රහ්මලොකා ආගන්ත්වා අස්සමපදමත්ථකෙ මහන්තෙනානුභාවෙන ආකාසෙ ඨත්වා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකස්ස පඤ්ඤානුභාවං වණ්ණෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

99. ‘‘පරොසහස්සම්පි සමාගතානං, කන්දෙය්‍යුං තෙ වස්සසතං අපඤ්ඤා;

එකොව සෙය්‍යො පුරිසො සපඤ්ඤො, යො භාසිතස්ස විජානාති අත්ථ’’න්ති.

තත්ථ පරොසහස්සම්පීති අතිරෙකසහස්සම්පි. සමාගතානන්ති සන්නිපතිතානං භාසිතස්ස අත්ථං ජානිතුං අසක්කොන්තානං බාලානං. කන්දෙය්‍යුං තෙ වස්සසතං අපඤ්ඤාති තෙ එවං සමාගතා අපඤ්ඤා ඉමෙ බාලතාපසා විය වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි රොදෙය්‍යුං පරිදෙවෙය්‍යුං, රොදමානාපි පන අත්ථං වා කාරණං වා නෙව ජානෙය්‍යුන්ති දීපෙති. එකොව සෙය්‍යො පුරිසො සපඤ්ඤොති එවරූපානං බාලානං පරොසහස්සතොපි එකො පණ්ඩිතපුරිසොව සෙය්‍යො වරතරොති අත්ථො. කීදිසො සපඤ්ඤොති? යො භාසිතස්ස විජානාති අත්ථං අයං ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො වියාති.

එවං මහාසත්තො ආකාසෙ ඨිතොව ධම්මං දෙසෙත්වා තාපසගණං බුජ්ඣාපෙත්වා බ්‍රහ්මලොකමෙව ගතො. තෙපි තාපසා ජීවිතපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකපරායණා අහෙසුං.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ජෙට්ඨන්තෙවාසිකො සාරිපුත්තො අහොසි, මහාබ්‍රහ්මා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

පරොසහස්සජාතකවණ්ණනා නවමා.

[100] 10. අසාතරූපජාතකවණ්ණනා

අසාතං සාතරූපෙනාති ඉදං සත්ථා කුණ්ඩියනගරං උපනිස්සාය කුණ්ඩධානවනෙ විහරන්තො කොලියරාජධීතරං සුප්පවාසං උපාසිකං ආරබ්භ කථෙසි. සා හි තස්මිං සමයෙ සත්ත වස්සානි කුච්ඡිනා ගබ්භං පරිහරිත්වා සත්තාහං මූළ්හගබ්භා අහොසි, අධිමත්තා වෙදනා පවත්තිංසු. සා එවං අධිමත්තවෙදනාභිභූතාපි ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා, යො එවරූපස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය ධම්මං දෙසෙති. සුප්පටිපන්නො වත තස්ස භගවතො සාවකසඞ්ඝො, යො එවරූපස්ස දුක්ඛස්ස පහානාය පටිපන්නො. සුසුඛං වත නිබ්බානං, යත්ථෙව රූපං දුක්ඛං නත්ථී’’ති (උදා. 18) ඉමෙහි තීහි විතක්කෙහි අධිවාසෙසි. සා සාමිකං පක්කොසෙත්වා තඤ්ච අත්තනො පවත්තිං වන්දනසාසනඤ්ච ආරොචෙතුං සත්ථු සන්තිකං පෙසෙසි. සත්ථා වන්දනසාසනං සුත්වාව ‘‘සුඛිනී හොතු සුප්පවාසා කොලියධීතා, සුඛිනී අරොගා අරොගං පුත්තං විජායතූ’’ති ආහ. සහ වචනෙනෙව පන භගවතො සුප්පවාසා කොලියධීතා සුඛිනී අරොගා අරොගං පුත්තං විජායි. අථස්සා සාමිකො ගෙහං ගන්ත්වා තං විජාතං දිස්වා ‘‘අච්ඡරියං වත, භො’’ති අතිවිය තථාගතස්ස ආනුභාවෙන අච්ඡරියබ්භුතචිත්තජාතො අහොසි.

සුප්පවාසාපි පුත්තං විජායිත්වා සත්තාහං බුද්ධප්පමුඛස්ස සඞ්ඝස්ස දානං දාතුකාමා පුන නිමන්තනත්ථාය තං පෙසෙසි. තෙන ඛො පන සමයෙන මහාමොග්ගල්ලානස්ස උපට්ඨාකෙන බුද්ධප්පමුඛො සඞ්ඝො නිමන්තිතො හොති. සත්ථා සුප්පවාසාය දානස්ස ඔකාසදානත්ථාය ථෙරං තස්ස සන්තිකං පෙසෙත්වා තං සඤ්ඤාපෙත්වා සත්තාහං තස්සා දානං පටිග්ගහෙසි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. සත්තමෙ පන දිවසෙ සුප්පවාසා පුත්තං සීවලිකුමාරං මණ්ඩෙත්වා සත්ථාරඤ්චෙව භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච වන්දාපෙසි. තස්මිං පටිපාටියා සාරිපුත්තත්ථෙරස්ස සන්තිකං නීතෙ ථෙරො තෙන සද්ධිං ‘‘කච්චි තෙ, සීවලි, ඛමනීය’’න්ති පටිසන්ථාරමකාසි. සො ‘‘කුතො මෙ, භන්තෙ, සුඛං, ස්වාහං සත්ත වස්සානි ලොහිතකුම්භියං වසි’’න්ති ථෙරෙන සද්ධිං එවරූපං කථං කථෙසි. සුප්පාවාසා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘සත්තාහජාතො මෙ පුත්තො අනුබුද්ධෙන ධම්මසෙනාපතිනා සද්ධිං මන්තෙතී’’ති සොමනස්සප්පත්තා අහොසි. සත්ථා ‘‘අපි නු සුප්පවාසෙ අඤ්ඤෙපි එවරූපෙ පුත්තෙ ඉච්ඡසී’’ති ආහ. ‘‘සචෙ, භන්තෙ, එවරූපෙ අඤ්ඤෙ සත්ත පුත්තෙ ලභෙය්‍යං, ඉච්ඡෙය්‍යමෙවාහ’’න්ති. සත්ථා උදානං උදානෙත්වා අනුමොදනං කත්වා පක්කාමි. සීවලිකුමාරොපි ඛො සත්තවස්සිකකාලෙයෙව සාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජිත්වා පරිපුණ්ණවස්සො උපසම්පදං ලභිත්වා පුඤ්ඤවා ලාභග්ගප්පත්තො හුත්වා පථවිං උන්නාදෙත්වා අරහත්තං පත්වා පුඤ්ඤවන්තානං අන්තරෙ එතදග්ගට්ඨානං පාපුණි.

අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිත්වා ‘‘ආවුසො, සීවලිත්ථෙරො නාම එවරූපො මහාපුඤ්ඤො පත්ථිතපත්ථනො පච්ඡිමභවිකසත්තො සත්ත වස්සානි ලොහිතකුම්භියං වසිත්වා සත්තාහං මූළ්හගබ්භභාවං ආපජ්ජි, අහො මාතාපුත්තා මහන්තං දුක්ඛං අනුභවිංසු, කිං නු ඛො කම්මං අකංසූ’’ති කථං සමුට්ඨාපෙසුං. සත්ථා තත්ථාගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛවෙ, සීවලිනො මහාපුඤ්ඤතොව සත්ත වස්සානි ලොහිතකුම්භියං නිවාසො ච සත්තාහං මූළ්හගබ්භභාවප්පත්ති ච අත්තනා කතකම්මමූලකාව, සුප්පවාසායපි සත්ත වස්සානි කුච්ඡිනා ගබ්භපරිහරණදුක්ඛඤ්ච සත්තාහං මූළ්හගබ්භදුක්ඛඤ්ච අත්තනා කතකම්මමූලකමෙවා’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හිත්වා වයප්පත්තො තක්කසිලායං සබ්බසිප්පානි උග්ගණ්හිත්වා පිතු අච්චයෙන රජ්ජං පත්වා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. තස්මිං සමයෙ කොසලමහාරාජා මහන්තෙන බලෙනාගන්ත්වා බාරාණසිං ගහෙත්වා රාජානං මාරෙත්වා තස්සෙව අග්ගමහෙසිං අත්තනො අග්ගමහෙසිං අකාසි. බාරාණසිරඤ්ඤො පන පුත්තො පිතු මරණකාලෙ නිද්ධමනද්වාරෙන පලායිත්වා බලං සංහරිත්වා බාරාණසිං ආගන්ත්වා අවිදූරෙ නිසීදිත්වා තස්ස රඤ්ඤො පණ්ණං පෙසෙසි ‘‘රජ්ජං වා දෙතු යුද්ධං වා’’ති. සො ‘‘යුද්ධං දෙමී’’ති පටිපණ්ණං පෙසෙසි. රාජකුමාරස්ස පන මාතා තං සාසනං සුත්වා ‘‘යුද්ධෙන කම්මං නත්ථි, සබ්බදිසාසු සඤ්චාරං පච්ඡින්දිත්වා බාරාණසිනගරං පරිවාරෙතු, තතො දාරූදකභත්තපරික්ඛයෙන කිලන්තමනුස්සං නගරං විනාව යුද්ධෙන ගණ්හිස්සසී’’ති පණ්ණං පෙසෙසි. සො මාතු සාසනං සුත්වා සත්ත දිවසානි සඤ්චාරං පච්ඡින්දිත්වා නගරං රුන්ධි, නාගරා සඤ්චාරං අලභමානා සත්තමෙ දිවසෙ තස්ස රඤ්ඤො සීසං ගහෙත්වා කුමාරස්ස අදංසු. කුමාරො පන නගරං පවිසිත්වා රජ්ජං ගහෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

සො එතරහි සත්ත දිවසානි සඤ්චාරං පච්ඡින්දිත්වා නගරං රුන්ධිත්වා ගහිතකම්මනිස්සන්දෙන සත්ත වස්සානි ලොහිතකුම්භියං වසිත්වා සත්තාහං මූළ්හගබ්භභාවං ආපජ්ජි. යං පන සො පදුමුත්තරස්ස භගවතො පාදමූලෙ ‘‘ලාභීනං අග්ගො භවෙය්‍ය’’න්ති මහාදානං දත්වා පත්ථනං අකාසි, යඤ්ච විපස්සිබුද්ධකාලෙ නාගරෙහි සද්ධිං සහස්සග්ඝනකං ගුළදධිං දත්වා පත්ථනමකාසි, තස්සානුභාවෙන ලාභීනං අග්ගො ජාතො. සුප්පවාසාපි ‘‘නගරං රුන්ධිත්වා ගණ්හ, තාතා’’ති පෙසිතභාවෙන සත්ත වස්සානි කුච්ඡිනා ගබ්භං පරිහරිත්වා සත්තාහං මූළ්හගබ්භා ජාතා.

සත්ථා ඉමං අතීතං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

100. ‘‘අසාතං සාතරූපෙන, පියරූපෙන අප්පියං;

දුක්ඛං සුඛස්ස රූපෙන, පමත්තමතිවත්තතී’’ති.

තත්ථ අසාතං සාතරූපෙනාති අමධුරමෙව මධුරපතිරූපකෙන. පමත්තමතිවත්තතීති අසාතං අප්පියං දුක්ඛන්ති එතං තිවිධම්පි එතෙන සාතරූපාදිනා ආකාරෙන සතිවිප්පවාසවසෙන පමත්තං පුග්ගලං අතිවත්තති අභිභවති අජ්ඣොත්ථරතීති අත්ථො. ඉදං භගවතා යඤ්ච තෙ මාතාපුත්තා ඉමිනා ගබ්භපරිහරණගබ්භවාසසඞ්ඛාතෙන අසාතාදිනා පුබ්බෙ නගරරුන්ධනසාතාදිපතිරූපකෙන අජ්ඣොත්ථටා, යඤ්ච ඉදානි සා උපාසිකා පුනපි සත්තක්ඛත්තුං එවරූපං අසාතං අප්පියං දුක්ඛං පෙමවත්ථුභූතෙන පුත්තසඞ්ඛාතෙන සාතාදිපතිරූපකෙන අජ්ඣොත්ථටා හුත්වා තථා අවච, තං සබ්බම්පි සන්ධාය වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා නගරං රුන්ධිත්වා රජ්ජප්පත්තකුමාරො සීවලි අහොසි, මාතා සුප්පවාසා, පිතා පන බාරාණසිරාජා අහමෙව අහොසි’’න්ති.