8. වරුණවග්ගො

[71] 1. වරුණජාතකවණ්ණනා

යො පුබ්බෙ කරණීයානීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො කුටුම්බිකපුත්තතිස්සත්ථෙරං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිං කිර දිවසෙ සාවත්ථිවාසිනො අඤ්ඤමඤ්ඤසහායකා තිංසමත්තා කුලපුත්තා ගන්ධපුප්ඵවත්ථාදීනි ගහෙත්වා ‘‘සත්ථු ධම්මදෙසනං සුණිස්සාමා’’ති මහාජනපරිවුතා ජෙතවනං ගන්ත්වා නාගමාළකසාලමාළකාදීසු ථොකං නිසීදිත්වා සායන්හසමයෙ සත්ථරි සුරභිගන්ධවාසිතාය ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා ධම්මසභං ගන්ත්වා අලඞ්කතබුද්ධාසනෙ නිසින්නෙ සපරිවාරා ධම්මසභං ගන්ත්වා සත්ථාරං ගන්ධපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා චක්කඞ්කිතතලෙසු ඵුල්ලපදුමසස්සිරිකෙසු පාදෙසු වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නා ධම්මං සුණිංසු.

අථ නෙසං එතදහොසි ‘‘යථා යථා ඛො මයං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාම, පබ්බජෙය්‍යාමා’’ති. තෙ තථාගතස්ස ධම්මසභාතො නික්ඛන්තකාලෙ තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා පබ්බජ්ජං යාචිංසු, සත්ථා තෙසං පබ්බජ්ජං අදාසි. තෙ ආචරියුපජ්ඣායෙ ආරාධෙත්වා උපසම්පදං ලභිත්වා පඤ්ච වස්සානි ආචරියුපජ්ඣායානං සන්තිකෙ වසිත්වා ද්වෙ මාතිකා පගුණං කත්වා කප්පියාකප්පියං ඤත්වා තිස්සො අනුමොදනා උග්ගණ්හිත්වා චීවරානි සිබ්බෙත්වා රජිත්වා ‘‘සමණධම්මං කරිස්සාමා’’ති ආචරියුපජ්ඣායෙ ආපුච්ඡිත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා ‘‘මයං, භන්තෙ, භවෙසු උක්කණ්ඨිතා ජාතිජරාබ්‍යාධිමරණභයභීතා, තෙසං නො සංසාරපරිමොචනත්ථාය කම්මට්ඨානං කථෙථා’’ති යාචිංසු. සත්ථා තෙසං අට්ඨතිංසාය කම්මට්ඨානෙසු සප්පායං විචිනිත්වා කම්මට්ඨානං කථෙසි. තෙ සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පරිවෙණං ගන්ත්වා ආචරියුපජ්ඣායෙ ඔලොකෙත්වා පත්තචීවරමාදාය ‘‘සමණධම්මං කරිස්සාමා’’ති නික්ඛමිංසු.

අථ නෙසං අබ්භන්තරෙ එකො භික්ඛු නාමෙන කුටුම්බිකපුත්තතිස්සත්ථෙරො නාම කුසීතො හීනවීරියො රසගිද්ධො. සො එවං චින්තෙසි ‘‘අහං නෙව අරඤ්ඤෙ වසිතුං, න පධානං පදහිතුං, න භික්ඛාචරියාය යාපෙතුං සක්ඛිස්සාමි, කො මෙ ගමනෙන අත්ථො, නිවත්තිස්සාමී’’ති සො වීරියං ඔස්සජිත්වා තෙ භික්ඛූ අනුගන්ත්වා නිවත්ති. තෙපි ඛො භික්ඛූ කොසලෙසු චාරිකං චරමානා අඤ්ඤතරං පච්චන්තගාමං ගන්ත්වා තං උපනිස්සාය එකස්මිං අරඤ්ඤායතනෙ වස්සං උපගන්ත්වා අන්තොතෙමාසං අප්පමත්තා ඝටෙන්තා වායමන්තා විපස්සනාගබ්භං ගාහාපෙත්වා පථවිං උන්නාදයමානා අරහත්තං පත්වා වුත්ථවස්සා පවාරෙත්වා ‘‘පටිලද්ධගුණං සත්ථු ආරොචෙස්සාමා’’ති තතො නික්ඛමිත්වා අනුපුබ්බෙන ජෙතවනං පත්වා පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා ආචරියුපජ්ඣායෙ දිස්වා තථාගතං දට්ඨුකාමා සත්ථු සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසීදිංසු. සත්ථා තෙහි සද්ධිං මධුරපටිසන්ථාරං අකාසි. තෙ කතපටිසන්ථාරා අත්තනා පටිලද්ධගුණං තථාගතස්ස ආරොචෙසුං, සත්ථා තෙ භික්ඛූ පසංසි. කුටුම්බිකපුත්තතිස්සත්ථෙරො සත්ථාරං තෙසං ගුණකථං කථෙන්තං දිස්වා සයම්පි සමණධම්මං කාතුකාමො ජාතො. තෙපි ඛො භික්ඛූ ‘‘මයං, භන්තෙ, තමෙව අරඤ්ඤවාසං ගන්ත්වා වසිස්සාමා’’ති සත්ථාරං ආපුච්ඡිංසු. සත්ථා ‘‘සාධූ’’ති අනුජානි. තෙ සත්ථාරං වන්දිත්වා පරිවෙණං අගමංසු.

අථ සො කුටුම්බිකපුත්තතිස්සත්ථෙරො රත්තිභාගසමනන්තරෙ අච්චාරද්ධවීරියො හුත්වා අතිවෙගෙන සමණධම්මං කරොන්තො මජ්ඣිමයාමසමනන්තරෙ ආලම්බනඵලකං නිස්සාය ඨිතකොව නිද්දායන්තො පරිවත්තිත්වා පති, ඌරුට්ඨිකං භිජ්ජි, වෙදනා මහන්තා ජාතා. තෙසං භික්ඛූනං තං පටිජග්ගන්තානං ගමනං න සම්පජ්ජි. අථ නෙ උපට්ඨානවෙලායං ආගතෙ සත්ථා පුච්ඡි ‘‘නනු තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ‘ස්වෙ ගමිස්සාමා’ති හිය්‍යො ආපුච්ඡිත්ථා’’ති? ‘‘ආම, භන්තෙ, අපිච ඛො පන අම්හාකං සහායකො කුටුම්බිකපුත්තතිස්සත්ථෙරො අකාලෙ අතිවෙගෙන සමණධම්මං කරොන්තො නිද්දාභිභූතො පරිවත්තිත්වා පතිතො, ඌරුට්ඨිස්ස භින්නං, තං නිස්සාය අම්හාකං ගමනං න සම්පජ්ජී’’ති. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙවෙස අත්තනො හීනවීරියභාවෙන අකාලෙ අතිවෙගෙන වීරියං කරොන්තො තුම්හාකං ගමනන්තරායං කරොති, පුබ්බෙපෙස තුම්හාකං ගමනන්තරායං අකාසියෙවා’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලායං බොධිසත්තො දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා පඤ්ච මාණවකසතානි සිප්පං උග්ගණ්හාපෙසි. අථස්ස තෙ මාණවා එකදිවසං දාරුං ආහරණත්ථාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා දාරූනි උද්ධරිංසු. තෙසං අන්තරෙ එකො කුසීතමාණවො මහන්තං වරුණරුක්ඛං දිස්වා ‘‘සුක්ඛරුක්ඛො එසො’’ති සඤ්ඤාය ‘‘මුහුත්තං තාව නිපජ්ජිත්වා පච්ඡා රුක්ඛං අභිරුහිත්වා දාරූනි පාතෙත්වා ආදාය ගමිස්සාමී’’ති උත්තරිසාටකං පත්ථරිත්වා නිපජ්ජිත්වා කාකච්ඡමානො නිද්දං ඔක්කමි. ඉතරෙ මාණවකා දාරුකලාපෙ බන්ධිත්වා ආදාය ගච්ඡන්තා තං පාදෙන පිට්ඨියං පහරිත්වා පබොධෙත්වා අගමංසු. කුසීතමාණවො උට්ඨාය අක්ඛීනි පුඤ්ඡිත්වා පුඤ්ඡිත්වා අවිගතනිද්දොව වරුණරුක්ඛං අභිරුහිත්වා සාඛං ගහෙත්වා අත්තනො අභිමුඛං ආකඩ්ඪිත්වා භඤ්ජන්තො භිජ්ජිත්වා උට්ඨිතකොටියා අත්තනො අක්ඛිං භින්දාපෙත්වා එකෙන හත්ථෙන තං පිධාය එකෙන හත්ථෙන අල්ලදාරූනි භඤ්ජිත්වා රුක්ඛතො ඔරුය්හ දාරුකලාපං බන්ධිත්වා උක්ඛිපිත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා තෙහි පාතිතානං දාරූනං උපරි පාතෙසි.

තං දිවසඤ්ච ජනපදගාමකෙ එකං කුලං ‘‘ස්වෙ බ්‍රාහ්මණවාචනකං කරිස්සාමා’’ති ආචරියං නිමන්තෙසි. ආචරියො මාණවකෙ ආහ ‘‘තාතා, ස්වෙ එකං ගාමකං ගන්තබ්බං, තුම්හෙ පන නිරාහාරා න සක්ඛිස්සථ ගන්තුං, පාතොව යාගුං පචාපෙත්වා තත්ථ ගන්ත්වා අත්තනා ලද්ධකොට්ඨාසඤ්ච අම්හාකං පත්තකොට්ඨාසඤ්ච සබ්බමාදාය ආගච්ඡථා’’ති. තෙ පාතොව යාගුපචනත්ථාය දාසිං උට්ඨාපෙත්වා ‘‘ඛිප්පං නො යාගුං පචාහී’’ති ආහංසු. සා දාරූනි ගණ්හන්තී උපරි ඨිතානි අල්ලවරුණදාරූනි ගහෙත්වා පුනප්පුනං මුඛවාතං දදමානාපි අග්ගිං උජ්ජාලෙතුං අසක්කොන්තී සූරියං උට්ඨාපෙසි. මාණවකා ‘‘අතිදිවා ජාතො, ඉදානි න සක්කා ගන්තු’’න්ති ආචරියස්ස සන්තිකං අගමිංසු. ආචරියො ‘‘කිං, තාතා, න ගතත්ථා’’ති? ‘‘ආම, ආචරිය න ගතම්හා’’ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘අසුකො නාම කුසීතමාණවො අම්හෙහි සද්ධිං දාරූනමත්ථාය අරඤ්ඤං ගන්ත්වා වරුණරුක්ඛමූලෙ නිද්දායිත්වා පච්ඡා වෙගෙන රුක්ඛං ආරුය්හ අක්ඛිං භින්දාපෙත්වා අල්ලවරුණදාරූනි ආහරිත්වා අම්හෙහි ආනීතදාරූනං උපරි පක්ඛිපි. යාගුපාචිකා තානි සුක්ඛදාරුසඤ්ඤාය ගහෙත්වා යාව සූරියුග්ගමනා උජ්ජාලෙතුං නාසක්ඛි. ඉමිනා නො කාරණෙන ගමනන්තරායො ජාතො’’ති. ආචරියො මාණවෙන කතකම්මං සුත්වා ‘‘අන්ධබාලානං කම්මං නිස්සාය එවරූපා පරිහානි හොතී’’ති වත්වා ඉමං ගාථං සමුට්ඨාපෙසි –

71. ‘‘යො පුබ්බෙ කරණීයානි, පච්ඡා සො කාතුමිච්ඡති;

වරුණකට්ඨභඤ්ජොව, ස පච්ඡා මනුතප්පතී’’ති.

තත්ථ ස පච්ඡා මනුතප්පතීති යො කොචි පුග්ගලො ‘‘ඉදං පුබ්බෙ කත්තබ්බං, ඉදං පච්ඡා’’ති අවීමංසිත්වා පුබ්බෙ කරණීයානි පඨමමෙව කත්තබ්බකම්මානි පච්ඡා කරොති, අයං වරුණකට්ඨභඤ්ජො අම්හාකං මාණවකො විය සො බාලපුග්ගලො පච්ඡා අනුතප්පති සොචති පරිදෙවතීති අත්ථො.

එවං බොධිසත්තො අන්තෙවාසිකානං ඉමං කාරණං කථෙත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කරිත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙවෙස තුම්හාකං අන්තරායං කරොති, පුබ්බෙපි අකාසියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා අක්ඛිභෙදං පත්තො මාණවො ඌරුභෙදං පත්තභික්ඛු අහොසි, සෙසමාණවා බුද්ධපරිසා, ආචරියබ්‍රාහ්මණො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වරුණජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[72] 2. සීලවනාගරාජජාතකවණ්ණනා

අකතඤ්ඤුස්ස පොසස්සාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තං ආරබ්භ කථෙසි. ධම්මසභායඤ්හි භික්ඛූ ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තො අකතඤ්ඤූ තථාගතස්ස ගුණෙ න ජානාතී’’ති කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව දෙවදත්තො අකතඤ්ඤූ, පුබ්බෙපි අකතඤ්ඤූයෙව, න කදාචි මය්හං ගුණං ජානාතී’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො හිමවන්තප්පදෙසෙ හත්ථියොනියං නිබ්බත්ති. සො මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තො සබ්බසෙතො අහොසි රජතපුඤ්ජසන්නිභො, අක්ඛීනි පනස්ස මණිගුළසදිසානි, පඤ්ඤායමානානි පඤ්ච පසාදානි අහෙසුං, මුඛං රත්තකම්බලසදිසං, සොණ්ඩා රත්තසුවණ්ණබින්දුපටිමණ්ඩිතං රජතදාමං විය, චත්තාරො පාදා කතලාඛාරසපරිකම්මා විය. එවමස්ස දසහි පාරමීහි අලඞ්කතො රූපසොභග්ගප්පත්තො අත්තභාවො අහොසි. අථ නං විඤ්ඤුතං පත්තං සකලහිමවන්තෙ වාරණා සන්නිපතිත්වා උපට්ඨහන්තා විචරිංසු. එවං සො අසීතිසහස්සවාරණපරිවාරො හිමවන්තප්පදෙසෙ වසමානො අපරභාගෙ ගණෙ දොසං දිස්වා ගණම්හා කායවිවෙකාය එකකොව අරඤ්ඤෙ වාසං කප්පෙසි. සීලවන්තතාය ච පනස්ස ‘‘සීලවනාගරාජා’’ ත්වෙව නාමං අහොසි.

අථෙකො බාරාණසිවාසිකො වනචරකො හිමවන්තං පවිසිත්වා අත්තනො ආජීවභණ්ඩකං ගවෙසමානො දිසා වවත්ථාපෙතුං අසක්කොන්තො මග්ගමූළ්හො හුත්වා මරණභයභීතො බාහා පග්ගය්හ පරිදෙවමානො විචරති. බොධිසත්තො තස්ස තං බලවපරිදෙවිතං සුත්වා ‘‘ඉමං පුරිසං දුක්ඛා මොචෙස්සාමී’’ති කාරුඤ්ඤෙන චොදිතො තස්ස සන්තිකං අගමාසි. සො තං දිස්වාව භීතො පලායි. බොධිසත්තො තං පලායන්තං දිස්වා තත්ථෙව අට්ඨාසි. සො පුරිසො බොධිසත්තං ඨිතං දිස්වා අට්ඨාසි. බොධිසත්තො පුන අගමාසි, සො පුන පලායිත්වා තස්ස ඨිතකාලෙ ඨත්වා චින්තෙසි ‘‘අයං වාරණො මම පලායනකාලෙ තිට්ඨති, ඨිතකාලෙ ආගච්ඡති, නායං මය්හං අනත්ථකාමො, ඉමම්හා පන මං දුක්ඛා මාචෙතුකාමො භවිස්සතී’’ති සූරො හුත්වා අට්ඨාසි. බොධිසත්තො තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘කස්මා භො ත්වං පුරිස, පරිදෙවමානො විචරසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘සාමි, දිසා වවත්ථාපෙතුං අසක්කොන්තො මග්ගමූළ්හො හුත්වා මරණභයෙනා’’ති. අථ නං බොධිසත්තො අත්තනො වසනට්ඨානං නෙත්වා කතිපාහං ඵලාඵලෙහි සන්තප්පෙත්වා ‘‘භො, පුරිස, මා භායි, අහං තං මනුස්සපථං නෙස්සාමී’’ති අත්තනො පිට්ඨෙ නිසීදාපෙත්වා මනුස්සපථං පායාසි.

අථ ඛො සො මිත්තදුබ්භී පුරිසො ‘‘සචෙ කොචි පුච්ඡිස්සති, ආචික්ඛිතබ්බං භවිස්සතී’’ති බොධිසත්තස්ස පිට්ඨෙ නිසින්නොයෙව රුක්ඛනිමිත්තං පබ්බතනිමිත්තං උපධාරෙන්තොව ගච්ඡති. අථ නං බොධිසත්තො අරඤ්ඤා නීහරිත්වා බාරාණසිගාමිමහාමග්ගෙ ඨපෙත්වා ‘‘භො පුරිස, ඉමිනා මග්ගෙන ගච්ඡ, මය්හං පන වසනට්ඨානං පුච්ඡිතොපි අපුච්ඡිතොපි මා කස්සචි ආචික්ඛී’’ති තං උය්‍යොජෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානංයෙව අගමාසි. අථ සො පුරිසො බාරාණසිං ගන්ත්වා අනුවිචරන්තො දන්තකාරවීථිං පත්වා දන්තකාරෙ දන්තවිකතියො කුරුමානෙ දිස්වා ‘‘කිං පන භො, ජීවදන්තම්පි ලභිත්වා ගණ්හෙය්‍යාථා’’ති? ‘‘භො, කිං වදෙසි, ජීවදන්තො නාම මතහත්ථිදන්තතො මහග්ඝතරො’’ති. ‘‘තෙන හි අහං වො ජීවදන්තං ආහරිස්සාමී’’ති පාථෙය්‍යං ගහෙත්වා ඛරකකචං ආදාය බොධිසත්තස්ස වසනට්ඨානං අගමාසි.

බොධිසත්තො තං දිස්වා ‘‘කිමත්ථං ආගතොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘අහං, සාමි, දුග්ගතො කපණො ජීවිතුං අසක්කොන්තො තුම්හෙ දන්තඛණ්ඩං යාචිත්වා සචෙ දස්සථ, තං ආදාය ගන්ත්වා වික්කිණිත්වා තෙන මූලෙන ජීවිස්සාමී’’ති ආගතොති. ‘‘හොතු භො, දන්තං තෙ දස්සාමි, සචෙ දන්තකප්පනත්ථාය කකචං අත්ථී’’ති. ‘‘කකචං ගහෙත්වා ආගතොම්හි සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි දන්තෙ කකචෙන කන්තිත්වා ආදාය ගච්ඡා’’ති බොධිසත්තො පාදෙ සමිඤ්ජිත්වා ගොනිසින්නකං නිසීදි. සො ද්වෙපි අග්ගදන්තෙ ඡින්දි. බොධිසත්තො තෙ දන්තෙ සොණ්ඩාය ගහෙත්වා ‘‘භො පුරිස, නාහං ‘එතෙ දන්තා මය්හං අප්පියා අමනාපා’ති දම්මි, ඉමෙහි පන මෙ දන්තෙහි සතගුණෙන සහස්සගුණෙන සතසහස්සගුණෙන සබ්බධම්මපටිවෙධනසමත්ථා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණදන්තාව පියතරා, තස්ස මෙ ඉදං දන්තදානං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණපටිවිජ්ඣනත්ථාය හොතූ’’ති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස ආරාධනං කත්වා දන්තයුගලං අදාසි.

සො තං ආදාය ගන්ත්වා වික්කිණිත්වා තස්මිං මූලෙ ඛීණෙ පුන බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘සාමි, තුම්හාකං දන්තෙ වික්කිණිත්වා ලද්ධමූලං මය්හං ඉණසොධනමත්තමෙව ජාතං, අවසෙසදන්තෙ දෙථා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා පුරිමනයෙනෙව කප්පාපෙත්වා අවසෙසදන්තෙ අදාසි. සො තෙපි වික්කිණිත්වා පුන ආගන්ත්වා ‘‘සාමි, ජීවිතුං න සක්කොමි, මූලදාඨා මෙ දෙථා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා පුරිමනයෙනෙව නිසීදි. සො පාපපුරිසො මහාසත්තස්ස රජතදාමසදිසං සොණ්ඩං මද්දමානො කෙලාසකූටසදිසං කුම්භං අභිරුහිත්වා උභො දන්තකොටියො පණ්හියා පහරන්තො මංසං වියූහිත්වා කුම්භං ආරුය්හ ඛරකකචෙන මූලදාඨා කප්පෙත්වා පක්කාමි. බොධිසත්තස්ස දස්සනූපචාරං විජහන්තෙයෙව පන තස්මිං පාපපුරිසෙ චතුනහුතාධිකද්වියොජනසතසහස්සබහලා ඝනපථවී සිනෙරුයුගන්ධරාදයො මහාභාරෙ දුග්ගන්ධජෙගුච්ඡානි ගූථමුත්තාදීනි ච ධාරෙතුං සමත්ථාපි තස්ස අගුණරාසිං ධාරෙතුං අසක්කොන්තී විය භිජ්ජිත්වා විවරං අදාසි. තාවදෙව අවීචිමහානිරයතො අග්ගිජාලා නික්ඛමිත්වා තං මිත්තදුබ්භිපුරිසං කුලසන්තකෙන කම්බලෙන පාරුපන්තී විය පරික්ඛිපිත්වා ගණ්හි.

එවං තස්ස පාපපුග්ගලස්ස පථවිං පවිට්ඨකාලෙ තස්මිං වනසණ්ඩෙ අධිවත්ථා රුක්ඛදෙවතා ‘‘අකතඤ්ඤූ මිත්තදුබ්භී පුග්ගලො චක්කවත්තිරජ්ජං දත්වාපි තොසෙතුං න සක්කා’’ති වනං උන්නාදෙත්වා ධම්මං දෙසයමානා ඉමං ගාථමාහ –

72. ‘‘අකතඤ්ඤුස්ස පොසස්ස, නිච්චං විවරදස්සිනො;

සබ්බං චෙ පථවිං දජ්ජා, නෙව නං අභිරාධයෙ’’ති.

තත්ථ අකතඤ්ඤුස්සාති අත්තනො කතගුණං අජානන්තස්ස. පොසස්සාති පුරිසස්ස. විවරදස්සිනොති ඡිද්දමෙව ඔකාසමෙව ඔලොකෙන්තස්ස. සබ්බං චෙ පථවිං දජ්ජාති සචෙපි තාදිසස්ස පුග්ගලස්ස සකලං චක්කවත්තිරජ්ජං, ඉමං වා පන මහාපථවිං පරිවත්තෙත්වා පථවොජං දදෙය්‍ය. නෙව නං අභිරාධයෙති එවං කරොන්තොපි එවරූපං කතගුණවිද්ධංසකං කොචි පරිතොසෙතුං වා පසාදෙතුං වා න සක්කුණෙය්‍යාති අත්ථො.

එවං සා දෙවතා වනං උන්නාදෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි. බොධිසත්තො යාවතායුකං ඨත්වා යථාකම්මං අගමාසි.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තො ඉදානෙව අකතඤ්ඤූ, පුබ්බෙපි අකතඤ්ඤූයෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා මිත්තදුබ්භී පුග්ගලො දෙවදත්තො අහොසි, රුක්ඛදෙවතා සාරිපුත්තො, සීලවනාගරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සීලවනාගරාජජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[73] 3. සච්චංකිරජාතකවණ්ණනා

සච්චං කිරෙවමාහංසූති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තස්ස වධාය පරිසක්කනං ආරබ්භ කථෙසි. භික්ඛුසඞ්ඝස්මිඤ්හි ධම්මසභායං නිසීදිත්වා ‘‘ආවුසො, දෙවදත්තො සත්ථු ගුණං න ජානාති, වධායයෙව පරිසක්කතී’’ති දෙවදත්තස්ස අගුණං කථෙන්තෙ සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව දෙවදත්තො මය්හං වධාය පරිසක්කති, පුබ්බෙපි පරිසක්කියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ තස්ස දුට්ඨකුමාරො නාම පුත්තො අහොසි කක්ඛළො ඵරුසො පහටාසීවිසූපමො, අනක්කොසිත්වා වා අපහරිත්වා වා කෙනචි සද්ධිං න කථෙති. සො අන්තොජනස්ස ච බහිජනස්ස ච අක්ඛිම්හි පතිතරජං විය, ඛාදිතුං ආගතපිසාචො විය ච අමනාපො අහොසි උබ්බෙජනීයො. සො එකදිවසං නදීකීළං කීළිතුකාමො මහන්තෙන පරිවාරෙන නදීතීරං අගමාසි. තස්මිං ඛණෙ මහාමෙඝො උට්ඨහි, දිසා අන්ධකාරා ජාතා. සො දාසපෙස්සජනං ආහ ‘‘එථ භණෙ, මං ගහෙත්වා නදීමජ්ඣං නෙත්වා න්හාපෙත්වා ආනෙථා’’ති. තෙ තං තත්ථ නෙත්වා ‘‘කිං නො රාජා කරිස්සති, ඉමං පාපපුරිසං එත්ථෙව මාරෙමා’’ති මන්තයිත්වා ‘‘එත්ථ ගච්ඡ කාළකණ්ණී’’ති උදකෙ නං ඔපිලාපෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා තීරෙ අට්ඨංසු. ‘‘කහං කුමාරො’’ති ච වුත්තෙ ‘‘න මයං කුමාරං පස්සාම, මෙඝං උට්ඨිතං දිස්වා උදකෙ නිමුජ්ජිත්වා පුරතො ආගතො භවිස්සතී’’ති. අමච්චා රඤ්ඤො සන්තිකං අගමංසු. රාජා ‘‘කහං මෙ පුත්තො’’ති පුච්ඡි. න ජානාම දෙව, මෙඝෙ උට්ඨිතෙ ‘‘පුරතො ආගතො භවිස්සතී’’ති සඤ්ඤාය ආගතම්හාති. රාජා ද්වාරං විවරාපෙත්වා ‘‘නදීතීරං ගන්ත්වා විචිනථා’’ති තත්ථ තත්ථ විචිනාපෙසි, කොචි කුමාරං නාද්දස.

සොපි ඛො මෙඝන්ධකාරෙ දෙවෙ වස්සන්තෙ නදියා වුය්හමානො එකං දාරුක්ඛන්ධං දිස්වා තත්ථ නිසීදිත්වා මරණභයතජ්ජිතො පරිදෙවමානො ගච්ඡති. තස්මිං පන කාලෙ බාරාණසිවාසී එකො සෙට්ඨි නදීතීරෙ චත්තාලීසකොටිධනං නිදහිත්වාව මරන්තො ධනතණ්හාය ධනපිට්ඨෙ සප්පො හුත්වා නිබ්බත්ති. අපරො තස්මිංයෙව පදෙසෙ තිංස කොටියො නිදහිත්වා ධනතණ්හාය තත්ථෙව උන්දූරො හුත්වා නිබ්බත්ති. තෙසං වසනට්ඨානං උදකං පාවිසි. තෙ උදකස්ස පවිට්ඨමග්ගෙනෙව නික්ඛමිත්වා සොතං ඡින්දන්තා ගන්ත්වා තං රාජකුමාරෙන අභිනිසින්නං දාරුක්ඛන්ධං පත්වා එකො එකං කොටිං, ඉතරො ඉතරං ආරුය්හ ඛන්ධපිට්ඨෙයෙව නිපජ්ජිංසු. තස්සායෙව ඛො පන නදියා තීරෙ එකො සිම්බලිරුක්ඛො අත්ථි, තත්ථෙකො සුවපොතකො වසති. සොපි රුක්ඛො උදකෙන ධොතමූලො නදීපිට්ඨෙ පති, සුවපොතකො දෙවෙ වස්සන්තෙ උප්පතිත්වා ගන්තුං අසක්කොන්තො ගන්ත්වා තස්සෙව ඛන්ධස්ස එකපස්සෙ නිලීයි. එවං තෙ චත්තාරො ජනා එකතො වුය්හමානා ගච්ඡන්ති.

බොධිසත්තොපි ඛො තස්මිං කාලෙ කාසිරට්ඨෙ උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වුඩ්ඪිප්පත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා එකස්මිං නදීනිවත්තනෙ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා වසති. සො අඩ්ඪරත්තසමයෙ චඞ්කමමානො තස්ස රාජකුමාරස්ස බලවපරිදෙවනසද්දං සුත්වා චින්තෙසි ‘‘මාදිසෙ නාම මෙත්තානුද්දයසම්පන්නෙ තාපසෙ පස්සන්තෙ එතස්ස පුරිසස්ස මරණං අයුත්තං, උදකතො උද්ධරිත්වා තස්ස ජීවිතදානං දස්සාමී’’ති. සො තං ‘‘මා භායි, මා භායී’’ති අස්සාසෙත්වා උදකසොතං ඡින්දන්තො ගන්ත්වා තං දාරුක්ඛන්ධං එකාය කොටියා ගහෙත්වා ආකඩ්ඪන්තො නාගබලො ථාමසම්පන්නො එකවෙගෙන තීරං පත්වා කුමාරං උක්ඛිපිත්වා තීරෙ පතිට්ඨාපෙසි. තෙපි සප්පාදයො දිස්වා උක්ඛිපිත්වා අස්සමපදං නෙත්වා අග්ගිං ජාලෙත්වා ‘‘ඉමෙ දුබ්බලතරා’’ති පඨමං සප්පාදීනං සරීරං සෙදෙත්වා පච්ඡා රාජකුමාරස්ස සරීරං සෙදෙත්වා තම්පි අරොගං කත්වා ආහාරං දෙන්තොපි පඨමං සප්පාදීනංයෙව දත්වා පච්ඡා තස්ස ඵලාඵලානි උපනාමෙසි. රාජකුමාරො ‘‘අයං කූටතාපසො මං රාජකුමාරං අගණෙත්වා තිරච්ඡානගතානං සම්මානං කරොතී’’ති බොධිසත්තෙ ආඝාතං බන්ධි.

තතො කතිපාහච්චයෙන සබ්බෙසුපි තෙසු ථාමබලප්පත්තෙසු නදියා ඔඝෙ පච්ඡින්නෙ සප්පො තාපසං වන්දිත්වා ආහ ‘‘භන්තෙ, තුම්හෙහි මය්හං මහාඋපකාරො කතො, න ඛො පනාහං දලිද්දො, අසුකට්ඨානෙ මෙ චත්තාලීස හිරඤ්ඤකොටියො නිදහිත්වා ඨපිතා, තුම්හාකං ධනෙන කිච්චෙ සති සබ්බම්පෙතං ධනං තුම්හාකං දාතුං සක්කොමි, තං ඨානං ආගන්ත්වා ‘දීඝා’ති පක්කොසෙය්‍යාථා’’ති වත්වා පක්කාමි. උන්දූරොපි තථෙව තාපසං නිමන්තෙත්වා ‘‘අසුකට්ඨානෙ ඨත්වා ‘උන්දූරා’ති පක්කොසෙය්‍යාථා’’ති වත්වා පක්කාමි. සුවපොතකො පන තාපසං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, මය්හං ධනං නත්ථි, රත්තසාලීහි පන වො අත්ථෙ සති අසුකං නාම මය්හං වසනට්ඨානං, තත්ථ ගන්ත්වා ‘සුවා’ති පක්කොසෙය්‍යාථ, අහං ඤාතකානං ආරොචෙත්වා අනෙකසකටපූරමත්තා රත්තසාලියො ආහරාපෙත්වා දාතුං සක්කොමී’’ති වත්වා පක්කාමි. ඉතරො පන මිත්තදුබ්භී ‘‘ධම්මසුධම්මතාය කිඤ්චි අවත්වා ගන්තුං අයුත්තං, එවං තං අත්තනො සන්තිකං ආගතං මාරෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘භන්තෙ, මයි රජ්ජෙ පතිට්ඨිතෙ ආගච්ඡෙය්‍යාථ, අහං වො චතූහි පච්චයෙහි උපට්ඨහිස්සාමී’’ති වත්වා පක්කාමි. සො ගන්ත්වා න චිරස්සෙව රජ්ජෙ පතිට්ඨාසි.

බොධිසත්තො ‘‘වීමංසිස්සාමි තාව නෙ’’ති පඨමං සප්පස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා අවිදූරෙ ඨත්වා ‘‘දීඝා’’ති පක්කොසි. සො එකවචනෙනෙව නික්ඛමිත්වා බොධිසත්තං වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, ඉමස්මිං ඨානෙ චත්තාලීස හිරඤ්ඤකොටියො, තා සබ්බාපි නීහරිත්වා ගණ්හථා’’ති ආහ. බොධිසත්තො ‘‘එවමත්ථු, උප්පන්නෙ කිච්චෙ ජානිස්සාමී’’ති තං නිවත්තෙත්වා උන්දූරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා සද්දමකාසි. සොපි තථෙව පටිපජ්ජි. බොධිසත්තො තම්පි නිවත්තෙත්වා සුවස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘සුවා’’ති පක්කොසි. සොපි එකවචනෙනෙව රුක්ඛග්ගතො ඔතරිත්වා බොධිසත්තං වන්දිත්වා ‘‘කිං, භන්තෙ, මය්හං ඤාතකානං සන්තිකං ගන්ත්වා හිමවන්තප්පදෙසතො තුම්හාකං සයංජාතසාලී ආහරාපෙමී’’ති පුච්ඡි. බොධිසත්තො ‘‘අත්ථෙ සති ජානිස්සාමී’’ති තම්පි නිවත්තෙත්වා ‘‘ඉදානි රාජානං පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ ආකප්පසම්පත්තිං කත්වා භික්ඛාචාරවත්තෙන නගරං පාවිසි. තස්මිං ඛණෙ සො මිත්තදුබ්භී රාජා අලඞ්කතහත්ථික්ඛන්ධවරගතො මහන්තෙන පරිවාරෙන නගරං පදක්ඛිණං කරොති. සො බොධිසත්තං දූරතොව දිස්වා ‘‘අයං සො කූටතාපසො මම සන්තිකෙ භුඤ්ජිත්වා වසිතුකාමො ආගතො, යාව පරිසමජ්ඣෙ අත්තනො මය්හං කතගුණං නප්පකාසෙති, තාවදෙවස්ස සීසං ඡින්දාපෙස්සාමී’’ති පුරිසෙ ඔලොකෙසි. ‘‘කිං කරොම, දෙවා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘එස කූටතාපසො මං කිඤ්චි යාචිතුකාමො ආගච්ඡති මඤ්ඤෙ, එතස්ස කාළකණ්ණිතාපසස්ස මං පස්සිතුං අදත්වාව එතං ගහෙත්වා පච්ඡාබාහං බන්ධිත්වා චතුක්කෙ චතුක්කෙ පහරන්තා නගරා නික්ඛාමෙත්වා ආඝාතනෙ සීසමස්ස ඡින්දිත්වා සරීරං සූලෙ උත්තාසෙථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා ගන්ත්වා නිරපරාධං මහාසත්තං බන්ධිත්වා චතුක්කෙ චතුක්කෙ පහරන්තා ආඝාතනං නෙතුං ආරභිංසු. බොධිසත්තො පහටපහටට්ඨානෙ ‘‘අම්ම, තාතා’’ති අකන්දිත්වා නිබ්බිකාරො ඉමං ගාථමාහ –

73. ‘‘සච්චං කිරෙවමාහංසු, නරා එකච්චියා ඉධ;

කට්ඨං නිප්ලවිතං සෙය්‍යො, න ත්වෙවෙකච්චියො නරො’’ති.

තත්ථ සච්චං කිරෙවමාහංසූති අවිතථමෙව කිර එවං වදන්ති. නරා එකච්චියා ඉධාති ඉධෙකච්චෙ පණ්ඩිතපුරිසා. කට්ඨං නිප්ලවිතං සෙය්‍යොති නදියා වුය්හමානං සුක්ඛදාරුං නිප්ලවිතං උත්තාරෙත්වා ථලෙ ඨපිතං සෙය්‍යො සුන්දරතරො. එවඤ්හි වදමානා තෙ පුරිසා සච්චං කිර වදන්ති. කිංකාරණා? තඤ්හි යාගුභත්තාදීනං පචනත්ථාය, සීතාතුරානං විසිබ්බනත්ථාය, අඤ්ඤෙසම්පි ච පරිස්සයානං හරණත්ථාය උපකාරං හොති. න ත්වෙවෙකච්චියො නරොති එකච්චො පන මිත්තදුබ්භී අකතඤ්ඤූ පාපපුරිසො ඔඝෙන වුය්හමානො හත්ථෙන ගහෙත්වා උත්තාරිතො න ත්වෙව සෙය්‍යො. තථා හි අහං ඉමං පාපපුරිසං උත්තාරෙත්වා ඉමං අත්තනො දුක්ඛං ආහරින්ති. එවං පහටපහටට්ඨානෙ ඉමං ගාථමාහ.

තං සුත්වා යෙ තත්ථ පණ්ඩිතපුරිසා, තෙ ආහංසු ‘‘කිං පන, භො පබ්බජිත, තයා අම්හාකං රඤ්ඤො අත්ථි කොචි ගුණො කතො’’ති? බොධිසත්තො තං පවත්තිං ආරොචෙත්වා ‘‘එවමිමං මහොඝතො උත්තාරෙන්තො අහමෙව අත්තනො දුක්ඛං අකාසිං, ‘න වත මෙ පොරාණකපණ්ඩිතානං වචනං කත’න්ති අනුස්සරිත්වා එවං වදාමී’’ති ආහ. තං සුත්වා ඛත්තියබ්‍රාහ්මණාදයො නගරවාසිනො ‘‘ස්වායං මිත්තදුබ්භී රාජා එවං ගුණසම්පන්නස්ස අත්තනො ජීවිතදායකස්ස ගුණමත්තම්පි න ජානාති, තං නිස්සාය කුතො අම්හාකං වුඩ්ඪි, ගණ්හථ න’’න්ති කුපිතා සමන්තතො උට්ඨහිත්වා උසුසත්තිපාසාණමුග්ගරාදිප්පහාරෙහි හත්ථික්ඛන්ධගතමෙව නං ඝාතෙත්වා පාදෙ ගහෙත්වා කඩ්ඪිත්වා පරිඛාපිට්ඨෙ ඡඩ්ඩෙත්වා බොධිසත්තං අභිසිඤ්චිත්වා රජ්ජෙ පතිට්ඨාපෙසුං.

සො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තො පුන එකදිවසං සප්පාදයො පරිග්ගණ්හිතුකාමො මහන්තෙන පරිවාරෙන සප්පස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘දීඝා’’ති පක්කොසි. සප්පො ආගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘ඉදං තෙ සාමි ධනං ගණ්හා’’ති ආහ. රාජා චත්තාලීසහිරඤ්ඤකොටිධනං අමච්චෙ පටිච්ඡාපෙත්වා උන්දූරස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘උන්දූරා’’ති පක්කොසි. සොපි ආගන්ත්වා වන්දිත්වා තිංසකොටිධනං නිය්‍යාදෙසි. රාජා තම්පි අමච්චෙ පටිච්ඡාපෙත්වා සුවස්ස වසනට්ඨානං ගන්ත්වා ‘‘සුවා’’ති පක්කොසි. සොපි ආගන්ත්වා පාදෙ වන්දිත්වා ‘‘කිං, සාමි, සාලිං ආහරාමී’’ති ආහ. රාජා ‘‘සාලීහි අත්ථෙ සති ආහරිස්සසි, එහි ගච්ඡාමා’’ති සත්තතියා හිරඤ්ඤකොටීහි සද්ධිං තෙ තයොපි ජනෙ ගාහාපෙත්වා නගරං ගන්ත්වා පාසාදවරෙ මහාතලං ආරුය්හං ධනං සඞ්ගොපෙත්වා සප්පස්ස වසනත්ථාය සුවණ්ණනාළිං, උන්දූරස්ස ඵලිකගුහං, සුවස්ස සුවණ්ණපඤ්ජරං කාරාපෙත්වා සප්පස්ස ච සුවස්ස ච භොජනත්ථාය දෙවසිකං කඤ්චනතට්ටකෙ මධුලාජෙ, උන්දූරස්ස ගන්ධසාලිතණ්ඩුලෙ දාපෙසි, දානාදීනි ච පුඤ්ඤානි කරොති. එවං තෙ චත්තාරොපි ජනා යාවජීවං සමග්ගා සම්මොදමානා විහරිත්වා ජීවිතක්ඛයෙ යථාකම්මං අගමංසු.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තො ඉදානෙව මය්හං වධාය පරිසක්කති, පුබ්බෙපි පරිසක්කියෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා දුට්ඨරාජා දෙවදත්තො අහොසි, සප්පො සාරිපුත්තො, උන්දූරො මොග්ගල්ලානො, සුවො ආනන්දො, පච්ඡා රජ්ජප්පත්තො ධම්මරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සච්චංකිරජාතකවණ්ණනා තතියා.

[74] 4. රුක්ඛධම්මජාතකවණ්ණනා

සාධූ සම්බහුලා ඤාතීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උදකකලහෙ අත්තනො ඤාතකානං මහාවිනාසං පච්චුපට්ඨිතං ඤත්වා ආකාසෙන ගන්ත්වා රොහිණීනදියා උපරි පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා නීලරංසිං විස්සජ්ජෙත්වා ඤාතකෙ සංවෙජෙත්වා ආකාසා ඔරුය්හ නදීතීරෙ නිසින්නො තං කලහං ආරබ්භ කථෙසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන කුණාලජාතකෙ (ජා. 2.21.කුණාලජාතක) ආවි භවිස්සති. තදා පන සත්ථා ඤාතකෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘මහාරාජා, තුම්හෙ ඤාතකා, ඤාතකෙහි නාම සමග්ගෙහි සම්මොදමානෙහි භවිතුං වට්ටති. ඤාතකානඤ්හි සාමග්ගියා සති පච්චාමිත්තා ඔකාසං න ලභන්ති, තිට්ඨන්තු තාව මනුස්සභූතා, අචෙතනානං රුක්ඛානම්පි සාමග්ගිං ලද්ධුං වට්ටති. අතීතස්මිඤ්හි හිමවන්තප්පදෙසෙ මහාවාතො සාලවනං පහරි, තස්ස පන සාලවනස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤං රුක්ඛගච්ඡගුම්බලතාහි සම්බන්ධත්තා එකරුක්ඛම්පි පාතෙතුං අසක්කොන්තො මත්ථකමත්ථකෙනෙව අගමාසි. එකං පන අඞ්ගණෙ ඨිතං සාඛාවිටපසම්පන්නම්පි මහාරුක්ඛං අඤ්ඤෙහි රුක්ඛෙහි අසම්බන්ධත්තා උම්මූලෙත්වා භූමියං පාතෙසි, ඉමිනා කාරණෙන තුම්හෙහිපි සමග්ගෙහි සම්මොදමානෙහි භවිතුං වට්ටතී’’ති වත්වා තෙහි යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ පඨමං උප්පන්නො වෙස්සවණො මහාරාජා චවි, සක්කො අඤ්ඤං වෙස්සවණං ඨපෙසි. එතස්මිං වෙස්සවණෙ පරිවත්තෙ පච්ඡා නිබ්බත්තවෙස්සවණො ‘‘රුක්ඛගච්ඡගුම්බලතානං අත්තනො අත්තනො රුච්චනට්ඨානෙ විමානං ගණ්හන්තූ’’ති සාසනං පෙසෙසි. තදා බොධිසත්තො හිමවන්තප්පදෙසෙ එකස්මිං සාලවනෙ රුක්ඛදෙවතා හුත්වා නිබ්බත්ති. සො ඤාතකෙ ආහ ‘‘තුම්හෙ විමානානි ගණ්හන්තා අඞ්ගණෙ ඨිතරුක්ඛෙසු මා ගණ්හථ, ඉමස්මිං පන සාලවනෙ මයා ගහිතවිමානං පරිවාරෙත්වා ඨිතවිමානානි ගණ්හථා’’ති. තත්ථ බොධිසත්තස්ස වචනකරා පණ්ඩිතදෙවතා බොධිසත්තස්ස විමානං පරිවාරෙත්වා ඨිතවිමානානි ගණ්හිංසු. අපණ්ඩිතා පන දෙවතා ‘‘කිං අම්හාකං අත්ථො අරඤ්ඤවිමානෙහි, මයං මනුස්සපථෙ ගාමනිගමරාජධානිද්වාරෙසු විමානානි ගණ්හිස්සාම. ගාමාදයො හි උපනිස්සාය වසමානා දෙවතා ලාභග්ගයසග්ගප්පත්තා හොන්තී’’ති මනුස්සපථෙ අඞ්ගණට්ඨානෙ නිබ්බත්තමහාරුක්ඛෙසු විමානානි ගණ්හිංසු.

අථෙකස්මිං දිවසෙ මහතී වාතවුට්ඨි උප්පජ්ජි. වාතස්ස අතිබලවතාය දළ්හමූලා වනජෙට්ඨකරුක්ඛාපි සංභග්ගසාඛාවිටපා සමූලා නිපතිංසු. තං පන අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධනෙන ඨිතං සාලවනං පත්වා ඉතො චිතො ච පහරන්තො එකරුක්ඛම්පි පාතෙතුං නාසක්ඛි. භග්ගවිමානා දෙවතා නිප්පටිසරණා දාරකෙ හත්ථෙසු ගහෙත්වා හිමවන්තං ගන්ත්වා අත්තනො පවත්තිං සාලවනදෙවතානං කථයිංසු. තා තාසං එවං ආගතභාවං බොධිසත්තස්ස ආරොචෙසුං. බොධිසත්තො ‘‘පණ්ඩිතානං වචනං අග්ගහෙත්වා නිප්පච්චයට්ඨානං ගතා නාම එවරූපාව හොන්තී’’ති වත්වා ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

74. ‘‘සාධූ සම්බහුලා ඤාතී, අපි රුක්ඛා අරඤ්ඤජා;

වාතො වහති එකට්ඨං, බ්‍රහන්තම්පි වනප්පති’’න්ති.

තත්ථ සම්බහුලා ඤාතීති චත්තාරො උපාදාය තතුත්තරි සතසහස්සම්පි සම්බහුලා නාම, එවං සම්බහුලා අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සාය වසන්තා ඤාතකා. සාධූති සොභනා පසත්ථා, පරෙහි අප්පධංසියාති අත්ථො. අපි රුක්ඛා අරඤ්ඤජාති තිට්ඨන්තු මනුස්සභූතා, අරඤ්ඤෙ ජාතරුක්ඛාපි සම්බහුලා අඤ්ඤමඤ්ඤූපත්ථම්භෙන ඨිතා සාධුයෙව. රුක්ඛානම්පි හි සපච්චයභාවො ලද්ධුං වට්ටති. වාතො වහති එකට්ඨන්ති පුරත්ථිමාදිභෙදො වාතො වායන්තො අඞ්ගණට්ඨානෙ ඨිතං එකට්ඨං එකකමෙව ඨිතං බ්‍රහන්තම්පි වනප්පතිං සාඛාවිටපසම්පන්නං මහාරුක්ඛම්පි වහති, උම්මූලෙත්වා පාතෙතීති අත්ථො. බොධිසත්තො ඉමං කාරණං කථෙත්වා ආයුක්ඛයෙ යථාකම්මං ගතො.

සත්ථාපි ‘‘එවං, මහාරාජා, ඤාතකානං තාව සාමග්ගියෙව ලද්ධුං වට්ටති, සමග්ගා සම්මොදමානා පියසංවාසමෙව වසථා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා දෙවතා බුද්ධපරිසා අහෙසුං, පණ්ඩිතදෙවතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

රුක්ඛධම්මජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[75] 5. මච්ඡජාතකවණ්ණනා

අභිත්ථනය පජ්ජුන්නාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අත්තනා වස්සාපිතවස්සං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිං කිර සමයෙ කොසලරට්ඨෙ දෙවො න වස්සි, සස්සානි මිලායන්ති, තෙසු තෙසු ඨානෙසු තළාකපොක්ඛරණිසරානි සුස්සන්ති. ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකසමීපෙ ජෙතවනපොක්ඛරණියාපි උදකං ඡිජ්ජි. කලලගහනං පවිසිත්වා නිපන්නෙ මච්ඡකච්ඡපෙ කාකකුලලාදයො කණයග්ගසදිසෙහි තුණ්ඩෙහි කොට්ටෙත්වා නීහරිත්වා නීහරිත්වා විප්ඵන්දමානෙ ඛාදන්ති.

සත්ථා මච්ඡකච්ඡපානං තං බ්‍යසනං දිස්වා මහාකරුණාය උස්සාහිතහදයො ‘‘අජ්ජ මයා දෙවං වස්සාපෙතුං වට්ටතී’’ති පභාතාය රත්තියා සරීරපටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛාචාරවෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො බුද්ධලීලාය සාවත්ථියං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො සාවත්ථිතො විහාරං ගච්ඡන්තො ජෙතවනපොක්ඛරණියා සොපානෙ ඨත්වා ආනන්දත්ථෙරං ආමන්තෙසි ‘‘ආනන්ද, උදකසාටිකං ආහර, ජෙතවනපොක්ඛරණියං න්හායිස්සාමී’’ති. ‘‘නනු, භන්තෙ, ජෙතවනපොක්ඛරණියං උදකං ඡින්නං, කලලමත්තමෙව අවසිට්ඨ’’න්ති? ‘‘ආනන්ද, බුද්ධබලං නාම මහන්තං, ආහර ත්වං උදකසාටික’’න්ති. ථෙරො ආහරිත්වා අදාසි. සත්ථා එකෙනන්තෙන උදකසාටිකං නිවාසෙත්වා එකෙනන්තෙන සරීරං පාරුපිත්වා ‘‘ජෙතවනපොක්ඛරණියං න්හායිස්සාමී’’ති සොපානෙ අට්ඨාසි. තඞ්ඛණඤ්ඤෙව සක්කස්ස පණ්ඩුකම්බලසිලාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ‘‘කිං නු ඛො’’ති ආවජ්ජෙන්තො තං කාරණං ඤත්වා වස්සවලාහකදෙවරාජානං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘තාත, සත්ථා ‘ජෙතවනපොක්ඛරණියං න්හායිස්සාමී’ති ධුරසොපානෙ ඨිතො, ඛිප්පං සකලකොසලරට්ඨං එකමෙඝං කත්වා වස්සාපෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා එකං වලාහකං නිවාසෙත්වා එකං පාරුපිත්වා මෙඝගීතං ගායන්තො පාචීනලොකධාතුඅභිමුඛො පක්ඛන්දි. පාචීනදිසාභාගෙ ඛලමණ්ඩලමත්තං එකං මෙඝපටලං උට්ඨාය සතපටලං සහස්සපටලං හුත්වා අභිත්ථනන්තං විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙන්තං අධොමුඛං ඨපිතඋදකකුම්භාකාරෙන වස්සමානං සකලකොසලරට්ඨං මහොඝෙන විය අජ්ඣොත්ථරි. දෙවො අච්ඡින්නධාරං වස්සන්තො මුහුත්තෙනෙව ජෙතවනපොක්ඛරණිං පූරෙසි, ධුරසොපානං ආහච්ච උදකං අට්ඨාසි.

සත්ථා පොක්ඛරණියං න්හායිත්වා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා සුගතමහාචීවරං එකංසං කත්වා භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො ගන්ත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදිත්වා භික්ඛුසඞ්ඝෙන වත්තෙ දස්සිතෙ උට්ඨාය මණිසොපානඵලකෙ ඨත්වා භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ඔවාදං දත්වා උය්‍යොජෙත්වා සුරභිගන්ධකුටිං පවිසිත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙත්වා සායන්හසමයෙ ධම්මසභායං සන්නිපතිතානං භික්ඛූනං ‘‘පස්සථාවුසො, දසබලස්ස ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පත්තිං, විවිධසස්සෙසු මිලායන්තෙසු නානාජලාසයෙසු සුස්සන්තෙසු මච්ඡකච්ඡපෙසු මහාදුක්ඛං පාපුණන්තෙසු කාරුඤ්ඤං පටිච්ච ‘මහාජනං දුක්ඛා මොචෙස්සාමී’ති උදකසාටිකං නිවාසෙත්වා ජෙතවනපොක්ඛරණියා ධුරසොපානෙ ඨත්වා මුහුත්තෙන සකලකොසලරට්ඨං මහොඝෙන ඔපිලාපෙන්තො විය දෙවං වස්සාපෙත්වා මහාජනං කායිකචෙතසිකදුක්ඛතො මොචෙත්වා විහාරං පවිට්ඨො’’ති කථාය වත්තමානාය ගන්ධකුටිතො නික්ඛමිත්වා ධම්මසභං ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඉදානෙව මහාජනෙ කිලමන්තෙ දෙවං වස්සාපෙති, පුබ්බෙ තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තිත්වා මච්ඡරාජකාලෙපි වස්සාපෙසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ ඉමස්මිංයෙව කොසලරට්ඨෙ ඉමිස්සා සාවත්ථියා ඉමස්මිංයෙව ජෙතවනපොක්ඛරණිට්ඨානෙ එකා වල්ලිගහනපරික්ඛිත්තා කන්දරා අහොසි. තදා බොධිසත්තො මච්ඡයොනියං නිබ්බත්තිත්වා මච්ඡගණපරිවුතො තත්ථ පටිවසති. යථා පන ඉදානි, එවමෙව තදාපි තස්මිං රට්ඨෙ දෙවො න වස්සි, මනුස්සානං සස්සානි මිලායිංසු, වාපිතළාකකන්දරාදීසු උදකං ඡිජ්ජි, මච්ඡකච්ඡපා කලලගහනං පවිසිංසු. ඉමිස්සාපි කන්දරාය මච්ඡකච්ඡපා කලලගහනං පවිසිත්වා තස්මිං තස්මිං ඨානෙ නිලීයිංසු. කාකාදයො තුණ්ඩෙන කොට්ටෙත්වා නීහරිත්වා ඛාදිංසු.

බොධිසත්තො ඤාතිසඞ්ඝස්ස තං බ්‍යසනං දිස්වා ‘‘ඉමං තෙසං දුක්ඛං ඨපෙත්වා මං අඤ්ඤො මොචෙතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, සච්චකිරියං කත්වා දෙවං වස්සාපෙත්වා ඤාතකෙ මරණදුක්ඛා මොචෙස්සාමී’’ති කාළවණ්ණං කද්දමං ද්විධා වියූහිත්වා නික්ඛමිත්වා අඤ්ජනරුක්ඛසාරඝටිකවණ්ණො මහාමච්ඡො සුධොතලොහිතඞ්ගමණිගුළසදිසානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා ආකාසං උල්ලොකෙත්වා පජ්ජුන්නදෙවරාජස්ස සද්දං දත්වා ‘‘භො පජ්ජුන්න, අහං ඤාතකෙ නිස්සාය දුක්ඛිතො, ත්වං මයි සීලවන්තෙ කිලමන්තෙ කස්මා දෙවං න වස්සාපෙසි? මයා සමානජාතිකානං ඛාදනට්ඨානෙ නිබ්බත්තිත්වා තණ්ඩුලප්පමාණම්පි මච්ඡං ආදිං කත්වා ඛාදිතපුබ්බො නාම නත්ථි, අඤ්ඤොපි මෙ පාණො ජීවිතා න වොරොපිතපුබ්බො, ඉමිනා සච්චෙන දෙවං වස්සාපෙත්වා ඤාතිසඞ්ඝං මෙ දුක්ඛා මොචෙහී’’ති වත්වා පරිචාරකචෙටකං ආණාපෙන්තො විය පජ්ජුන්නදෙවරාජානං ආලපන්තො ඉමං ගාථමාහ –

75. ‘‘අභිත්ථනය පජ්ජුන්න, නිධිං කාකස්ස නාසය;

කාකං සොකාය රන්ධෙහි, මඤ්ච සොකා පමොචයා’’ති.

තත්ථ අභිත්ථනය පජ්ජුන්නාති පජ්ජුන්නො වුච්චති මෙඝො, අයං පන මෙඝවසෙන ලද්ධනාමං වස්සවලාහකදෙවරාජානං ආලපති. අයං කිරස්ස අධිප්පායො – දෙවො නාම අනභිත්ථනන්තො විජ්ජුලතා අනිච්ඡාරෙන්තො වස්සන්තොපි න සොභති, තස්මා ත්වං අභිත්ථනන්තො විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙන්තො වස්සාපෙහීති. නිධිං කාකස්ස නාසයාති කාකා කලලං පවිසිත්වා ඨිතෙ මච්ඡෙ තුණ්ඩෙන කොට්ටෙත්වා නීහරිත්වා ඛාදන්ති, තස්මා තෙසං අන්තොකලලෙ මච්ඡා ‘‘නිධී’’ති වුච්චන්ති, තං කාකසඞ්ඝස්ස නිධිං දෙවං වස්සාපෙන්තො උදකෙන පටිච්ඡාදෙත්වා නාසෙහීති. කාකං සොකාය රන්ධෙහීති කාකසඞ්ඝො ඉමිස්සා කන්දරාය උදකෙන පුණ්ණාය මච්ඡෙ අලභමානො සොචිස්සති, තං කාකගණං ත්වං ඉමං කන්දරං පූරෙන්තො සොකාය රන්ධෙහි, සොකස්සත්ථාය මච්ඡස්ස අස්සාසත්ථාය දෙවං වස්සාපෙහි. යථා අන්තොනිජ්ඣානලක්ඛණං සොකං පාපුණාති, එවං කරොහීති අත්ථො, මඤ්ච සොකා පමොචයාති එත්ථ ච-කාරො සම්පිණ්ඩනත්ථො, මඤ්ච මම ඤාතකෙ ච සබ්බෙව ඉමම්හා මරණසොකා මොචෙහීති.

එවං බොධිසත්තො පරිචාරකචෙටකං ආණාපෙන්තො විය පජ්ජුන්නං ආලපිත්වා සකලකොසලරට්ඨෙ මහාවස්සං වස්සාපෙත්වා මහාජනං මරණදුක්ඛා මොචෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, තථාගතො ඉදානෙව දෙවං වස්සාපෙති, පුබ්බෙ මච්ඡයොනියං නිබ්බත්තොපි වස්සාපෙසියෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මච්ඡගණා බුද්ධපරිසා අහෙසුං, පජ්ජුන්නදෙවරාජා ආනන්දො, මච්ඡරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මච්ඡජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[76] 6. අසඞ්කියජාතකවණ්ණනා

අසඞ්කියොම්හි ගාමම්හීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං සාවත්ථිවාසිං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සොතාපන්නො අරියසාවකො කෙනචිදෙව කරණීයෙන එකෙන සකටසත්ථවාහෙන සද්ධිං මග්ගං පටිපජ්ජිත්වා එකස්මිං අරඤ්ඤට්ඨානෙ සකටානි මොචෙත්වා ඛන්ධාවාරබන්ධෙ කතෙ සත්ථවාහස්ස අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ චඞ්කමති. අථත්තනො කාලං සල්ලක්ඛෙත්වා පඤ්චසතා චොරා ‘‘ඛන්ධාවාරං විලුම්පිස්සාමා’’ති ධනුමුග්ගරාදිහත්ථා තං ඨානං පරිවාරයිංසු. උපාසකොපි චඞ්කමතියෙව. චොරා නං දිස්වා ‘‘අද්ධා එස ඛන්ධාවාරරක්ඛකො භවිස්සති, ඉමස්ස නිද්දං ඔක්කන්තකාලෙ විලුම්පිස්සාමා’’ති අජ්ඣොත්ථරිතුං අසක්කොන්තා තත්ථ තත්ථෙව අට්ඨංසු. සොපි උපාසකො පඨමයාමෙපි මජ්ඣිමයාමෙපි පච්ඡිමයාමෙපි චඞ්කමන්තොයෙව අට්ඨාසි. පච්චූසකාලෙ ජාතෙ චොරා ඔකාසං අලභන්තා ගහිතෙ පාසාණමුග්ගරාදයො ඡඩ්ඩෙත්වා පලායිංසු.

උපාසකොපි අත්තනො කම්මං නිට්ඨාපෙත්වා පුන සාවත්ථිං ආගන්ත්වා සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘භන්තෙ, අත්තානං රක්ඛමානා පරරක්ඛකා හොන්තී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, උපාසක, අත්තානං රක්ඛන්තො පරම්පි රක්ඛති, පරං රක්ඛන්තො අත්තානම්පි රක්ඛතී’’ති. සො ‘‘යාව සුභාසිතඤ්චිදං, භන්තෙ, භගවතා, අහං එකෙන සත්ථවාහෙන සද්ධිං මග්ගං පටිපන්නො රුක්ඛමූලෙ චඞ්කමන්තො ‘මං රක්ඛිස්සාමී’ති සකලසත්ථං රක්ඛි’’න්ති ආහ. සත්ථා ‘‘උපාසක, පුබ්බෙපි පණ්ඩිතා අත්තානං රක්ඛන්තා පරං රක්ඛිංසූ’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො කාමෙසු ආදීනවං දිස්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තෙ වසන්තො ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය ජනපදං ආගන්ත්වා ජනපදචාරිකං චරන්තො එකෙන සත්ථවාහෙන සද්ධිං මග්ගං පටිපජ්ජිත්වා එකස්මිං අරඤ්ඤට්ඨානෙ සත්ථෙ නිවිට්ඨෙ සත්ථතො අවිදූරෙ ඣානසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ චඞ්කමන්තො අට්ඨාසි. අථ ඛො පඤ්චසතා චොරා ‘‘සායමාසභත්තස්ස භුත්තකාලෙ තං සකටසත්ථං විලුම්පිස්සාමා’’ති ආගන්ත්වා පරිවාරයිංසු. තෙ තං තාපසං දිස්වා ‘‘සචෙ අයං අම්හෙ පස්සිස්සති, සත්ථවාසිකානං ආරොචෙස්සති, එතස්ස නිද්දූපගතවෙලාය විලුම්පිස්සාමා’’ති තත්ථෙව අට්ඨංසු. තාපසො සකලම්පි රත්තිං චඞ්කමියෙව. චොරා ඔකාසං අලභිත්වා ගහිතගහිතෙ මුග්ගරපාසාණෙ ඡඩ්ඩෙත්වා සකටසත්ථවාසීනං සද්දං දත්වා ‘‘භොන්තො, සත්ථවාසිනො සචෙ එස රුක්ඛමූලෙ චඞ්කමනකතාපසො අජ්ජ නාභවිස්ස, සබ්බෙ මහාවිලොපං පත්තා අභවිස්සථ, ස්වෙ තාපසස්ස මහාසක්කාරං කරෙය්‍යාථා’’ති වත්වා පක්කමිංසු.

තෙ පභාතාය රත්තියා චොරෙහි ඡඩ්ඩිතෙ මුග්ගරපාසාණාදයො දිස්වා භීතා බොධිසත්තස්ස සන්තිකං ගන්ත්වා වන්දිත්වා ‘‘භන්තෙ, දිට්ඨා වො චොරා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘ආමාවුසො, දිට්ඨා’’ති. ‘‘භන්තෙ, එත්තකෙවො චොරෙ දිස්වා භයං වා සාරජ්ජං වා න උප්පජ්ජී’’ති? බොධිසත්තො ‘‘ආවුසො චොරෙ දිස්වා භයං නාම සධනස්ස හොති, අහං පන නිද්ධනො, ස්වාහං කිං භායිස්සාමි. මය්හඤ්හි ගාමෙපි අරඤ්ඤෙපි වසන්තස්ස භයං වා සාරජ්ජං වා නත්ථී’’ති වත්වා තෙසං ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

76. ‘‘අසඞ්කියොම්හි ගාමම්හි, අරඤ්ඤෙ නත්ථි මෙ භයං;

උජුමග්ගං සමාරුළ්හො, මෙත්තාය කරුණාය චා’’ති.

තත්ථ අසඞ්කියොම්හි ගාමම්හීති සඞ්කාය නියුත්තො පතිට්ඨිතොති සඞ්කියො, න සඞ්කියො අසඞ්කියො. අහං ගාමෙ වසන්තොපි සඞ්කාය අප්පතිට්ඨිතත්තා අසඞ්කියො නිබ්භයො නිරාසඞ්කොති දීපෙති. අරඤ්ඤෙති ගාමගාමූපචාරවිනිමුත්තෙ ඨානෙ. උජුමග්ගං සමාරුළ්හො, මෙත්තාය කරුණාය චාති අහං තිකචතුක්කජ්ඣානිකාහි මෙත්තාකරුණාහි කායවඞ්කාදිවිරහිතං උජුං බ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගං ආරුළ්හොති වදති. අථ වා පරිසුද්ධසීලතාය කායවචීමනොවඞ්කවිරහිතං උජුං දෙවලොකමග්ගං ආරුළ්හොම්හීති දස්සෙත්වා තතො උත්තරි මෙත්තාය කරුණාය ච පතිට්ඨිතත්තා උජුං බ්‍රහ්මලොකමග්ගම්පි ආරුළ්හොම්හීතිපි දස්සෙති. අපරිහීනජ්ඣානස්ස හි එකන්තෙන බ්‍රහ්මලොකපරායණත්තා මෙත්තාකරුණාදයො උජුමග්ගා නාම.

එවං බොධිසත්තො ඉමාය ගාථාය ධම්මං දෙසෙත්වා තුට්ඨචිත්තෙහි තෙහි මනුස්සෙහි සක්කතො පූජිතො යාවජීවං චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා සත්ථවාසිනො බුද්ධපරිසා අහෙසුං, තාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අසඞ්කියජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[77] 7. මහාසුපිනජාතකවණ්ණනා

ලාබූනි සීදන්තීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සොළස මහාසුපිනෙ ආරබ්භ කථෙසි. එකදිවසං කිර කොසලමහාරාජා රත්තිං නිද්දූපගතො පච්ඡිමයාමෙ සොළස මහාසුපිනෙ දිස්වා භීතතසිතො පබුජ්ඣිත්වා ‘‘ඉමෙසං සුපිනානං දිට්ඨත්තා කිං නු ඛො මෙ භවිස්සතී’’ති මරණභයතජ්ජිතො සයනපිට්ඨෙ නිසින්නකොව රත්තිං වීතිනාමෙසි.

අථ නං පභාතාය රත්තියා බ්‍රාහ්මණපුරොහිතා උපසඞ්කමිත්වා ‘‘සුඛං සයිත්ථ, මහාරාජා’’ති පුච්ඡිංසු. ‘‘කුතො මෙ ආචරියා සුඛං, අජ්ජාහං පච්චූසසමයෙ සොළස මහාසුපිනෙ පස්සිං, සොම්හි තෙසං දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය භයප්පත්තො’’ති. ‘‘වදෙථ, මහාරාජ, සුත්වා ජානිස්සාමා’’ති වුත්තං බ්‍රාහ්මණානං දිට්ඨසුපිනෙ කථෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො මෙ ඉමෙසං දිට්ඨකාරණා භවිස්සතී’’ති පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා හත්ථෙ විධුනිංසු. ‘‘කස්මා හත්ථෙ විධුනථා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘කක්ඛළා, මහාරාජ, සුපිනා’’ති. ‘‘කා තෙසං නිප්ඵත්ති භවිස්සතී’’ති? ‘‘රජ්ජන්තරායො ජීවිතන්තරායො භොගන්තරායොති ඉමෙසං තිණ්ණං අන්තරායානං අඤ්ඤතරො’’ති. ‘‘සප්පටිකම්මා, අප්පටිකම්මා’’ති? ‘‘කාමං එතෙ සුපිනා අතිඵරුසත්තා අප්පටිකම්මා, මයං පන තෙ සප්පටිකම්මෙ කරිස්සාම, එතෙ පටික්කමාපෙතුං අසක්කොන්තානං අම්හාකං සික්ඛිතභාවො නාම කිං කරිස්සතී’’ති. ‘‘කිං පන කත්වා පටික්කමාපෙස්සථා’’ති? ‘‘සබ්බචතුක්කෙන යඤ්ඤං යජිස්සාම, මහාරාජා’’ති. රාජා භීතතසිතො ‘‘තෙන හි ආචරියා මම ජීවිතං තුම්හාකං හත්ථෙ හොතු, ඛිප්පං මෙ සොත්ථිං කරොථා’’ති ආහ. බ්‍රාහ්මණා ‘‘බහුං ධනං ලභිස්සාම, බහුං ඛජ්ජභොජ්ජං ආහරාපෙස්සාමා’’ති හට්ඨතුට්ඨා ‘‘මා චින්තයිත්ථ, මහාරාජා’’ති රාජානං සමස්සාසෙත්වා රාජනිවෙසනා නික්ඛමිත්වා බහිනගරෙ යඤ්ඤාවාටං කත්වා බහූ චතුප්පදගණෙ ථූණූපනීතෙ කත්වා පක්ඛිගණෙ සමාහරිත්වා ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච ලද්ධුං වට්ටතී’’ති පුනප්පුනං සඤ්චරන්ති.

අථ ඛො මල්ලිකා දෙවී තං කාරණං ඤත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡි ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණා පුනප්පුනං සඤ්චරන්තී’’ති? ‘‘සුඛිතා, ත්වං භද්දෙ, අම්හාකං කණ්ණමූලෙ ආසීවිසං චරන්තං න ජානාසී’’ති. ‘‘කිං එතං, මහාරාජා’’ති? මයා එවරූපා දුස්සුපිනා දිට්ඨා, බ්‍රාහ්මණා ‘‘තිණ්ණං අන්තරායානං අඤ්ඤතරො පඤ්ඤායතී’’ති වත්වා ‘‘‘තෙසං පටිඝාතාය යඤ්ඤං යජිස්සාමා’ති වත්වා පුනප්පුනං සඤ්චරන්තී’’ති. ‘‘කිං පන තෙ, මහාරාජ, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගබ්‍රාහ්මණො සුපිනපටිකම්මං පුච්ඡිතො’’ති? ‘‘කතරො පනෙස, භද්දෙ, සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගබ්‍රාහ්මණො’’ති. ‘‘සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලං සබ්බඤ්ඤුං විසුද්ධං නික්කිලෙසං මහාබ්‍රාහ්මණං න ජානාසි. සො හි භගවා සුපිනන්තරං ජානෙය්‍ය, ගච්ඡ ත්වං පුච්ඡ තං, මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු, දෙවී’’ති රාජා විහාරං ගන්ත්වා සත්ථාරං වන්දිත්වා නිසීදි.

සත්ථා මධුරස්සරං නිච්ඡාරෙත්වා ‘‘කිං නු ඛො, මහාරාජ, අතිප්පගොව ආගතොසී’’ති ආහ. අහං, භන්තෙ, පච්චූසසමයෙ සොළස මහාසුපිනෙ දිස්වා භීතො බ්‍රාහ්මණානං ආරොචෙසිං. බ්‍රාහ්මණා ‘‘කක්ඛළා, මහාරාජ, සුපිනා, එතෙසං පටිඝාතත්ථාය සබ්බචතුක්කෙන යඤ්ඤං යජිස්සාමා’’ති යඤ්ඤං සජ්ජෙන්ති, බහූ පාණා මරණභයතජ්ජිතා, තුම්හෙ ච සදෙවකෙ ලොකෙ අග්ගපුග්ගලා, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නං උපාදාය නත්ථි සො ඤෙය්‍යධම්මො, යො වො ඤාණමුඛෙ ආපාථං නාගච්ඡති. ‘‘එතෙසං මෙ සුපිනානං නිප්ඵත්තිං කථෙථ භගවා’’ති. ‘‘එවමෙතං, මහාරාජ, සදෙවකෙ ලොකෙ මං ඨපෙත්වා අඤ්ඤො එතෙසං සුපිනානං අන්තරං වා නිප්ඵත්තිං වා ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි, අහං තෙ කථෙස්සාමි, අපිච ඛො ත්වං දිට්ඨදිට්ඨනියාමෙනෙව සුපිනෙ කථෙහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා දිට්ඨනියාමෙනෙව කථෙන්තො –

‘‘උසභා රුක්ඛා ගාවියො ගවා ච,

අස්සො කංසො සිඞ්ගාලී ච කුම්භො;

පොක්ඛරණී ච අපාකචන්දනං.

‘‘ලාබූනි සීදන්ති සිලා ප්ලවන්ති, මණ්ඩූකියො කණ්හසප්පෙ ගිලන්ති;

කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති, තසා වකා එළකානං භයා හී’’ති. –

ඉමං මාතිකං නික්ඛිපිත්වා කථෙසි.

(1) අහං, භන්තෙ, එකං තාව සුපිනං එවං අද්දසං – චත්තාරො අඤ්ජනවණ්ණා කාළඋසභා ‘‘යුජ්ඣිස්සාමා’’ති චතූහි දිසාහි රාජඞ්ගණං ආගන්ත්වා ‘‘උසභයුද්ධං පස්සිස්සාමා’’ති මහාජනෙ සන්නිපතිතෙ යුජ්ඣනාකාරං දස්සෙත්වා නදිත්වා ගජ්ජිත්වා අයුජ්ඣිත්වාව පටික්කන්තා. ඉමං පඨමං සුපිනං අද්දසං, ඉමස්ස කො විපාකොති? ‘‘මහාරාජ, ඉමස්ස විපාකො නෙව තව, න මම කාලෙ භවිස්සති, අනාගතෙ පන අධම්මිකානං කපණරාජූනං අධම්මිකානඤ්ච මනුස්සානං කාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තමානෙ කුසලෙ ඔස්සන්නෙ, අකුසලෙ උස්සන්නෙ, ලොකස්ස පරිහායනකාලෙ දෙවො න සම්මා වස්සිස්සති, මෙඝපාදා පච්ඡිජ්ජිස්සන්ති, සස්සානි මිලායිස්සන්ති, දුබ්භික්ඛං භවිස්සති, වස්සිතුකාමා විය චතූහි දිසාහි මෙඝා උට්ඨහිත්වා ඉත්ථිකාහි ආතපෙ පත්ථටානං වීහිආදීනං තෙමනභයෙන අන්තොපවෙසිතකාලෙ පුරිසෙසු කුද්දාලපිටකහත්ථෙසු ආළිබන්ධනත්ථාය නික්ඛන්තෙසු වස්සනාකාරං දස්සෙත්වා ගජ්ජිත්වා විජ්ජුලතා නිච්ඡාරෙත්වා තෙ උසභා විය අයුජ්ඣිත්වා අවස්සිත්වාව පලායිස්සන්ති. අයමෙතස්ස විපාකො. තුය්හං පන තප්පච්චයා කොචි අන්තරායො නත්ථි, අනාගතං ආරබ්භ දිට්ඨො සුපිනො එස, බ්‍රාහ්මණා පන අත්තනො ජීවිතවුත්තිං නිස්සාය කථයිංසූ’’ති එවං සත්ථා සුපිනස්ස නිප්ඵත්තිං කථෙත්වා ආහ ‘‘දුතියං කථෙහි, මහාරාජා’’ති.

(2) දුතියාහං, භන්තෙ, එවං අද්දසං – ඛුද්දකා රුක්ඛා චෙව ගච්ඡා ච පථවිං භින්දිත්වා විදත්ථිමත්තම්පි රතනමත්තම්පි අනුග්ගන්ත්වාව පුප්ඵන්ති චෙව ඵලන්ති ච. ඉමං දුතියං අද්දසං, ඉමස්ස කො විපාකොති? මහාරාජ, ඉමස්සාපි විපාකො ලොකස්ස පරිහායනකාලෙ මනුස්සානං පරිත්තායුකකාලෙ භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි සත්තා තිබ්බරාගා භවිස්සන්ති, අසම්පත්තවයාව කුමාරියො පුරිසන්තරං ගන්ත්වා උතුනියො චෙව ගබ්භිනියො ච හුත්වා පුත්තධීතාහි වඩ්ඪිස්සන්ති. ඛුද්දකරුක්ඛානං පුප්ඵං විය හි තාසං උතුනිභාවො, ඵලං විය ච පුත්තධීතරො භවිස්සන්ති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, තතියං කථෙහි, මහාරාජාති.

(3) ගාවියො, භන්තෙ, තදහුජාතානං වච්ඡකානං ඛීරං පිවන්තියො අද්දසං. අයං මෙ තතියො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි විපාකො අනාගතෙ එව මනුස්සානං ජෙට්ඨාපචායිකකම්මස්ස නට්ඨකාලෙ භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි සත්තා මාතාපිතූසු වා සස්සුසසුරෙසු වා ලජ්ජං අනුපට්ඨාපෙත්වා සයමෙව කුටුම්බං සංවිදහන්තාව ඝාසච්ඡාදනමත්තම්පි මහල්ලකානං දාතුකාමා දස්සන්ති, අදාතුකාමා න දස්සන්ති. මහල්ලකා අනාථා අසයංවසී දාරකෙ ආරාධෙත්වා ජීවිස්සන්ති තදහුජාතානං වච්ඡකානං ඛීරං පිවන්තියො මහාගාවියො විය. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, චතුත්ථං කථෙහි, මහාරාජාති.

(4) ධුරවාහෙ, භන්තෙ, ආරොහපරිණාහසම්පන්නෙ මහාගොණෙයුගපරම්පරාය අයොජෙත්වා තරුණෙ ගොදම්මෙ ධුරෙ යොජෙන්තෙ අද්දසං. තෙ ධුරං වහිතුං අසක්කොන්තා ඡඩ්ඩෙත්වා අට්ඨංසු, සකටානි නප්පවට්ටිංසු. අයං මෙ චතුත්ථො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි විපාකො අනාගතෙ එව අධම්මිකරාජූනං කාලෙ භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි අධම්මිකකපණරාජානො පණ්ඩිතානං පවෙණිකුසලානං කම්මං නිත්ථරණසමත්ථානං මහාමත්තානං යසං න දස්සන්ති. ධම්මසභායං විනිච්ඡයට්ඨානෙපි පණ්ඩිතෙ වොහාරකුසලෙ මහල්ලකෙ අමච්චෙ න ඨපෙස්සන්ති, තබ්බිපරීතානං පන තරුණතරුණානං යසං දස්සන්ති, තථාරූපෙ එව විනිච්ඡයට්ඨානෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ රාජකම්මානි චෙව යුත්තායුත්තඤ්ච අජානන්තා නෙව තං යසං උක්ඛිපිතුං සක්ඛිස්සන්ති, න රාජකම්මානි නිත්ථරිතුං. තෙ අසක්කොන්තා කම්මධුරං ඡඩ්ඩෙස්සන්ති, මහල්ලකාපි පණ්ඩිතාමච්චා යසං අලභන්තා කිච්චානි නිත්ථරිතුං සමත්ථාපි ‘‘කිං අම්හාකං එතෙහි, මයං බාහිරකා ජාතා, අබ්භන්තරිකා තරුණදාරකා ජානිස්සන්තී’’ති උප්පන්නානි කම්මානි න කරිස්සන්ති, එවං සබ්බථාපි තෙසං රාජූනං හානියෙව භවිස්සති, ධුරං වහිතුං අසමත්ථානං වච්ඡදම්මානං ධුරෙ යොජිතකාලො විය, ධුරවාහානඤ්ච මහාගොණානං යුගපරම්පරාය අයොජිතකාලො විය භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, පඤ්චමං කථෙහි, මහාරාජාති.

(5) භන්තෙ, එකං උභතොමුඛං අස්සං අද්දසං, තස්ස ද්වීසු පස්සෙසු යවසං දෙන්ති, සො ද්වීහි මුඛෙහි ඛාදති. අයං මෙ පඤ්චමො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි අනාගතෙ අධම්මිකරාජකාලෙයෙව විපාකො භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි අධම්මිකා බාලරාජානො අධම්මිකෙ ලොලමනුස්සෙ විනිච්ඡයෙ ඨපෙස්සන්ති, තෙ පාපපුඤ්ඤෙසු අනාදරා බාලා සභායං නිසීදිත්වා විනිච්ඡයං දෙන්තා උභින්නම්පි අත්ථපච්චත්ථිකානං හත්ථතො ලඤ්ජං ගහෙත්වා ඛාදිස්සන්ති අස්සො විය ද්වීහි මුඛෙහි යවසං. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, ඡට්ඨං කථෙහි, මහාරාජාති.

(6) භන්තෙ, මහාජනො සතසහස්සග්ඝනිකං සුවණ්ණපාතිං සම්මජ්ජිත්වා ‘‘ඉධ පස්සාවං කරොහී’’ති එකස්ස ජරසිඞ්ගාලස්ස උපනාමෙසි, තං තත්ථ පස්සාවං කරොන්තං අද්දසං. අයං මෙ ඡට්ඨො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි විපාකො අනාගතෙයෙව භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි අධම්මිකා විජාතිරාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං ආසඞ්කාය යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානංයෙව දස්සන්ති. එවං මහාකුලානි දුග්ගතානි භවිස්සන්ති, ලාමකකුලානි ඉස්සරානි. තෙ ච කුලීනපුරිසා ජීවිතුං අසක්කොන්තා ‘‘ඉමෙ නිස්සාය ජීවිස්සාමා’’ති අකුලීනානං ධීතරො දස්සන්ති, ඉති තාසං කුලධීතානං අකුලීනෙහි සද්ධිං සංවාසො ජරසිඞ්ගාලස්ස සුවණ්ණපාතියං පස්සාවකරණසදිසො භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, සත්තමං කථෙහීති.

(7) භන්තෙ, එකො පුරිසො රජ්ජුං වට්ටෙත්වා වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිපති, තෙන නිසින්නපීඨස්ස හෙට්ඨා සයිතා එකා ඡාතසිඞ්ගාලී තස්ස අජානන්තස්සෙව තං ඛාදති, එවාහං අද්දසං. අයං මෙ සත්තමො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි අනාගතෙයෙව විපාකො භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි ඉත්ථියො පුරිසලොලා සුරාලොලා අලඞ්කාරලොලා විසිඛාලොලා ආමිසලොලා භවිස්සන්ති දුස්සීලා දුරාචාරා, තා සාමිකෙහි කසිගොරක්ඛාදීනි කම්මානි කත්වා කිච්ඡෙන කසිරෙන සම්භතං ධනං ජාරෙහි සද්ධිං සුරං පිවන්තියො මාලාගන්ධවිලෙපනං ධාරයමානා අන්තොගෙහෙ අච්චායිකම්පි කිච්චං අනොලොකෙත්වා ගෙහෙ පරික්ඛෙපස්ස උපරිභාගෙනපි ඡිද්දට්ඨානෙහිපි ජාරෙ උපධාරයමානා ස්වෙ වපිතබ්බයුත්තකං බීජම්පි කොට්ටෙත්වා යාගුභත්තඛජ්ජකාදීනි සම්පාදෙත්වා ඛාදමානා විලුම්පිස්සන්ති හෙට්ඨාපීඨකෙ නිපන්නඡාතසිඞ්ගාලී විය වට්ටෙත්වා වට්ටෙත්වා පාදමූලෙ නික්ඛිත්තරජ්ජුං. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, අට්ඨමං කථෙහීති.

(8) භන්තෙ, රාජද්වාරෙ බහූහි තුච්ඡකුම්භෙහි පරිවාරෙත්වා ඨපිතං එකං මහන්තං පූරිතකුම්භං අද්දසං. චත්තාරොපි පන වණ්ණා චතූහි දිසාහි චතූහි අනුදිසාහි ච ඝටෙහි උදකං ආහරිත්වා ආහරිත්වා පූරිතකුම්භමෙව පූරෙන්ති, පූරිතපූරිතං උදකං උත්තරිත්වා පලායති, තෙපි පුනප්පුනං තත්ථෙව උදකං ආසිඤ්චන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ පන ඔලොකෙන්තාපි නත්ථි. අයං මෙ අට්ඨමො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි අනාගතෙයෙව විපාකො භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි ලොකො පරිහායිස්සති, රට්ඨං නිරොජං භවිස්සති, රාජානො දුග්ගතා කපණා භවිස්සන්ති. යො ඉස්සරො භවිස්සති, තස්ස භණ්ඩාගාරෙ සතසහස්සමත්තා කහාපණා භවිස්සන්ති, තෙ එවං දුග්ගතා සබ්බෙ ජානපදෙ අත්තනොව කම්මෙ කාරෙස්සන්ති, උපද්දුතා මනුස්සා සකෙ කම්මන්තෙ ඡඩ්ඩෙත්වා රාජූනඤ්ඤෙව අත්ථාය පුබ්බණ්ණාපරණ්ණානි වපන්තා රක්ඛන්තා ලායන්තා මද්දන්තා පවෙසෙන්තා උච්ඡුඛෙත්තානි කරොන්තා යන්තානි කරොන්තා යන්තානි වාහෙන්තා ඵාණිතාදීනි පචන්තා පුප්ඵාරාමෙ ච ඵලාරාමෙ ච කරොන්තා තත්ථ තත්ථ නිප්ඵන්නානි පුබ්බණ්ණාදීනි ආහරිත්වා රඤ්ඤො කොට්ඨාගාරමෙව පූරෙස්සන්ති, අත්තනො ගෙහෙසු තුච්ඡකොට්ඨෙ ඔලොකෙන්තාපි න භවිස්සන්ති, තුච්ඡකුම්භෙ අනොලොකෙත්වා පූරිතකුම්භෙ පූරණසදිසමෙව භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, නවමං කථෙහීති.

(9) භන්තෙ, එකං පඤ්චවණ්ණපදුමසඤ්ඡන්නං ගම්භීරං සබ්බතො තිත්ථං පොක්ඛරණිං අද්දසං. සමන්තතො ද්විපදචතුප්පදා ඔතරිත්වා තත්ථ පානීයං පිවන්ති. තස්සා මජ්ඣෙ ගම්භීරට්ඨානෙ උදකං ආවිලං, තීරප්පදෙසෙසු ද්විපදචතුප්පදානං අක්කමට්ඨානෙ අච්ඡං විප්පසන්නං අනාවිලං. එවාහං අද්දසං. අයං මෙ නවමො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි අනාගතෙයෙව විපාකො භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, ඡන්දාදිවසෙන අගතිං ගච්ඡන්තා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ධම්මෙන විනිච්ඡයං නාම න දස්සන්ති, ලඤ්ජවිත්තකා භවිස්සන්ති ධනලොලා, රට්ඨවාසිකෙසු නෙසං ඛන්තිමෙත්තානුද්දයා නාම න භවිස්සන්ති, කක්ඛළා ඵරුසා උච්ඡුයන්තෙ උච්ඡුගණ්ඨිකා විය මනුස්සෙ පීළෙන්තා නානප්පකාරෙන බලිං උප්පාදෙන්තා ධනං ගණ්හිස්සන්ති. මනුස්සා බලිපීළිතා කිඤ්චි දාතුං අසක්කොන්තා ගාමනිගමාදයො ඡඩ්ඩෙත්වා පච්චන්තං ගන්ත්වා වාසං කප්පෙස්සන්ති, මජ්ඣිමජනපදො සුඤ්ඤො භවිස්සති, පච්චන්තො ඝනවාසො සෙය්‍යථාපි පොක්ඛරණියා මජ්ඣෙ උදකං ආවිලං පරියන්තෙ විප්පසන්නං. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, දසමං කථෙහීති.

(10) භන්තෙ, එකිස්සායෙව කුම්භියා පච්චමානං ඔදනං අපාකං අද්දසං ‘‘අපාක’’න්ති විචාරෙත්වා විභජිත්වා ඨපිතං විය තීහාකාරෙහි පච්චමානං, එකස්මිං පස්සෙ අතිකිලින්නො හොති, එකස්මිං උත්තණ්ඩුලො, එකස්මිං සුපක්කොති. අයං මෙ දසමො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි අනාගතෙයෙව විපාකො භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි රාජානො අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තෙසු අධම්මිකෙසු රාජයුත්තාපි බ්‍රාහ්මණගහපතිකාපි නෙගමජානපදාපීති සමණබ්‍රාහ්මණෙ උපාදාය සබ්බෙ මනුස්සා අධම්මිකා භවිස්සන්ති, තතො තෙසං ආරක්ඛදෙවතා, බලිපටිග්ගාහිකා දෙවතා, රුක්ඛදෙවතා, ආකාසට්ඨදෙවතාති එවං දෙවතාපි අධම්මිකා භවිස්සන්ති. අධම්මිකරාජූනඤ්ච රජ්ජෙ වාතා විසමා ඛරා වායිස්සන්ති, තෙ ආකාසට්ඨවිමානානි කම්පෙස්සන්ති, තෙසු කම්පිතෙසු දෙවතා කුපිතා දෙවං වස්සිතුං න දස්සන්ති, වස්සමානොපි සකලරට්ඨෙ එකප්පහාරෙන න වස්සිස්සති, වස්සමානොපි සබ්බත්ථ කසිකම්මස්ස වා වප්පකම්මස්ස වා උපකාරකො හුත්වා න වස්සිස්සති. යථා ච රට්ඨෙ, එවං ජනපදෙපි ගාමෙපි එකතළාකෙපි එකසරෙපි එකප්පහාරෙනෙව න වස්සිස්සති, තළාකස්ස උපරිභාගෙ වස්සන්තො හෙට්ඨාභාගෙ න වස්සිස්සති, හෙට්ඨා වස්සන්තො උපරි න වස්සිස්සති. එකස්මිං භාගෙ සස්සං අතිවස්සෙන නස්සිස්සති, එකස්මිං අවස්සනෙන මිලායිස්සති, එකස්මිං සම්මා වස්සමානො සම්පාදෙස්සති. එවං එකස්ස රඤ්ඤො රජ්ජෙ වුත්තසස්සා තිප්පකාරා භවිස්සන්ති එකකුම්භියා ඔදනො විය. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, එකාදසමං කථෙහීති.

(11) භන්තෙ, සතසහස්සග්ඝනිකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තෙ අද්දසං. අයං මෙ එකාදසමො සුපිනො, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි අනාගතෙයෙව මය්හං සාසනෙ පරිහායන්තෙ විපාකො භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි පච්චයලොලා අලජ්ජී භික්ඛූ බහූ භවිස්සන්ති, තෙ මයා පච්චයලොලුප්පං නිම්මථෙත්වා කථිතධම්මදෙසනං චීවරාදිචතුපච්චයහෙතු පරෙසං දෙසෙස්සන්ති, පච්චයෙහි මුච්ඡිතා නිස්සරණපක්ඛෙ ඨිතා නිබ්බානාභිමුඛං කත්වා දෙසෙතුං න සක්ඛිස්සන්ති, කෙවලං ‘‘පදබ්‍යඤ්ජනසම්පත්තිඤ්චෙව මධුරසද්දඤ්ච සුත්වා මහග්ඝානි චීවරාදීනි දස්සන්ති’’ ඉච්චෙවං දෙසෙස්සන්ති. අපරෙ අන්තරවීථිචතුක්කරාජද්වාරාදීසු නිසීදිත්වා කහාපණඅඩ්ඪකහාපණපාදමාසකරූපාදීනිපි නිස්සාය දෙසෙස්සන්ති. ඉති මයා නිබ්බානග්ඝනකං කත්වා දෙසිතං ධම්මං චතුපච්චයත්ථාය චෙව කහාපණඩ්ඪකහාපණාදීනං අත්ථාය ච වික්කිණිත්වා දෙසෙන්තා සතසහස්සග්ඝනකං චන්දනසාරං පූතිතක්කෙන වික්කිණන්තා විය භවිස්සන්ති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, ද්වාදසමං කථෙහීති.

(12) භන්තෙ, තුච්ඡලාබූනි උදකෙ සීදන්තානි අද්දසං, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සපි අනාගතෙ අධම්මිකරාජකාලෙ ලොකෙ විපරිවත්තන්තෙයෙව විපාකො භවිස්සති. තදා හි රාජානො ජාතිසම්පන්නානං කුලපුත්තානං යසං න දස්සන්ති, අකුලීනානංයෙව දස්සන්ති, තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, ඉතරෙ දලිද්දා. රාජසම්මුඛෙපි රාජද්වාරෙපි අමච්චසම්මුඛෙපි විනිච්ඡයට්ඨානෙපි තුච්ඡලාබුසදිසානං අකුලීනානංයෙව කථා ඔසීදිත්වා ඨිතා විය නිච්චලා සුප්පතිට්ඨිතා භවිස්සති. සඞ්ඝසන්නිපාතෙසුපි සඞ්ඝකම්මගණකම්මට්ඨානෙසු චෙව පත්තචීවරපරිවෙණාදිවිනිච්ඡයට්ඨානෙසු ච දුස්සීලානං පාපපුග්ගලානංයෙව කථා නිය්‍යානිකා භවිස්සති, න ලජ්ජිභික්ඛූනන්ති එවං සබ්බථාපි තුච්ඡලාබුසීදනකාලො විය භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, තෙරසමං කථෙහීති.

(13) භන්තෙ, මහන්තමහන්තා කූටාගාරප්පමාණා ඝනසිලා නාවා විය උදකෙ ප්ලවමානා අද්දසං, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සපි තාදිසෙයෙව කාලෙ විපාකො භවිස්සති. තදා හි අධම්මිකරාජානො අකුලීනානං යසං දස්සන්ති, තෙ ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා දුග්ගතා. තෙසු න කෙචි ගාරවං කරිස්සන්ති, ඉතරෙසුයෙව කරිස්සන්ති. රාජසම්මුඛෙ වා අමච්චසම්මුඛෙ වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ වා විනිච්ඡයකුසලානං ඝනසිලාසදිසානං කුලපුත්තානං කථා න ඔගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති. තෙසු කථෙන්තෙසු ‘‘කිං ඉමෙ කථෙන්තී’’ති ඉතරෙ පරිහාසමෙව කරිස්සන්ති. භික්ඛුසන්නිපාතෙසුපි වුත්තප්පකාරෙසු ඨානෙසු නෙව පෙසලෙ භික්ඛූ ගරුකාතබ්බෙ මඤ්ඤිස්සන්ති, නාපි තෙසං කථා පරියොගාහිත්වා පතිට්ඨහිස්සති, සිලානං ප්ලවනකාලො විය භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, චුද්දසමං කථෙහීති.

(14) භන්තෙ, ඛුද්දකමධුකපුප්ඵප්පමාණා මණ්ඩූකියො මහන්තමහන්තෙ කණ්හසප්පෙ වෙගෙන අනුබන්ධිත්වා උප්පලනාළෙ විය ඡින්දිත්වා ඡින්දිත්වා මංසං ඛාදිත්වා ගිලන්තියො අද්දසං, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සපි ලොකෙ පරිහායන්තෙ අනාගතෙ එව විපාකො භවිස්සති. තදා හි මනුස්සා තිබ්බරාගජාතිකා කිලෙසානුවත්තකා හුත්වා තරුණතරුණානං අත්තනො භරියානං වසෙ වත්තිස්සන්ති, ගෙහෙ දාසකම්මකරාදයොපි ගොමහිංසාදයොපි හිරඤ්ඤසුවණ්ණම්පි සබ්බං තාසඤ්ඤෙව ආයත්තං භවිස්සති. ‘‘අසුකං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං වා පරිච්ඡදාදිජාතං වා කහ’’න්ති වුත්තෙ ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා හොතු, කිං තුය්හිමිනා බ්‍යාපාරෙන, ත්වං මය්හං ඝරෙ සන්තං වා අසන්තං වා ජානිතුකාමො ජාතො’’ති වත්වා නානප්පකාරෙහි අක්කොසිත්වා මුඛසත්තීහි කොට්ටෙත්වා දාසචෙටකෙ විය අත්තනො වසෙ කත්වා අත්තනො ඉස්සරියං පවත්තෙස්සන්ති. එවං මධුකපුප්ඵප්පමාණානං මණ්ඩූකපොතිකානං ආසීවිසෙ කණ්හසප්පෙ ගිලනකාලො විය භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, පන්නරසමං කථෙහීති.

(15) භන්තෙ, දසහි අසද්ධම්මෙහි සමන්නාගතං ගාමගොචරං කාකං කඤ්චනවණ්ණතාය ‘‘සුවණ්ණා’’ති ලද්ධනාමෙ සුවණ්ණරාජහංසෙ පරිවාරෙන්තෙ අද්දසං, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සාපි අනාගතෙ දුබ්බලරාජකාලෙයෙව විපාකො භවිස්සති. අනාගතස්මිඤ්හි රාජානො හත්ථිසිප්පාදීසු අකුසලා යුද්ධෙසු අවිසාරදා භවිස්සන්ති, තෙ අත්තනො රජ්ජවිපත්තිං ආසඞ්කමානා සමානජාතිකානං කුලපුත්තානං ඉස්සරියං අදත්වා අත්තනො පාදමූලිකන්හාපකකප්පකාදීනං දස්සන්ති, ජාතිගොත්තසම්පන්නා කුලපුත්තා රාජකුලෙ පතිට්ඨං අලභමානා ජීවිකං කප්පෙතුං අසමත්ථා හුත්වා ඉස්සරියෙ ඨිතෙ ජාතිගොත්තහීනෙ අකුලීනෙ උපට්ඨහන්තා විචරිස්සන්ති, සුවණ්ණරාජහංසෙහි කාකස්ස පරිවාරිතකාලො විය භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි, සොළසමං කථෙහීති.

(16) භන්තෙ, පුබ්බෙ දීපිනො එළකෙ ඛාදන්ති, අහං පන එළකෙ දීපිනො අනුබන්ධිත්වා මුරුමුරූති ඛාදන්තෙ අද්දසං. අථඤ්ඤෙ තසා වකා එළකෙ දූරතොව දිස්වා තසිතා තාසප්පත්තා හුත්වා එළකානං භයාපලායිත්වා ගුම්බගහනාදීනි පවිසිත්වා නිලීයිංසු, එවාහං අද්දසං, ඉමස්ස කො විපාකොති? ඉමස්සපි අනාගතෙ අධම්මිකරාජකාලෙයෙව විපාකො භවිස්සති. තදා හි අකුලීනා රාජවල්ලභා ඉස්සරා භවිස්සන්ති, කුලීනා අපඤ්ඤාතා දුග්ගතා. තෙ රාජවල්ලභා රාජානං අත්තනො කථං ගාහාපෙත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු බලවන්තො හුත්වා කුලීනානං පවෙණිආගතානි ඛෙත්තවත්ථාදීනි ‘‘අම්හාකං සන්තකානි එතානී’’ති අභියුඤ්ජිත්වා තෙසු ‘‘න තුම්හාකං, අම්හාක’’න්ති ආගන්ත්වා විනිච්ඡයට්ඨානාදීසු විවදන්තෙසු වෙත්තලතාදීහි පහරාපෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා අපකඩ්ඪාපෙත්වා ‘‘අත්තනො පමාණං න ජානාථ, අම්හෙහි සද්ධිං විවදථ, ඉදානි වො රඤ්ඤො කථෙත්වා හත්ථපාදච්ඡෙදනාදීනි කාරෙස්සාමා’’ති සන්තජ්ජෙස්සන්ති. තෙ තෙසං භයෙන අත්තනො සන්තකානි වත්ථූනි ‘‘තුම්හාකංයෙවෙතානි ගණ්හථා’’ති නිය්‍යාදෙත්වා අත්තනො ගෙහානි පවිසිත්වා භීතා නිපජ්ජිස්සන්ති. පාපභික්ඛූපි පෙසලෙ භික්ඛූ යථාරුචි විහෙඨෙස්සන්ති, තෙ පෙසලා භික්ඛූ පටිසරණං අලභමානා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ගහනට්ඨානෙසු නිලීයිස්සන්ති. එවං හීනජච්චෙහි චෙව පාපභික්ඛූහි ච උපද්දුතානං ජාතිමන්තකුලපුත්තානඤ්චෙව පෙසලභික්ඛූනඤ්ච එළකානං භයෙන තසවකානං පලායනකාලො විය භවිස්සති. ඉතොනිදානම්පි තෙ භයං නත්ථි. අයම්පි හි සුපිනො අනාගතංයෙව ආරබ්භ දිට්ඨො. බ්‍රාහ්මණා පන න ධම්මසුධම්මතාය තයි සිනෙහෙන කථයිංසු, ‘‘බහුධනං ලභිස්සාමා’’ති ආමිසාපෙක්ඛතාය ජීවිතවුත්තිං නිස්සාය කථයිංසූති.

එවං සත්ථා සොළසන්නං මහාසුපිනානං නිප්ඵත්තිං කථෙත්වා ‘‘න ඛො, මහාරාජ, එතරහි ත්වඤ්ඤෙව ඉමෙ සුපිනෙ අද්දස, පොරාණකරාජානොපි අද්දසංසු. බ්‍රාහ්මණාපි නෙසං එවමෙව ඉමෙ සුපිනෙ ගහෙත්වා යඤ්ඤමත්ථකෙ ඛිපිංසු, තතො පණ්ඩිතෙහි දින්නනයෙන ගන්ත්වා බොධිසත්තං පුච්ඡිංසු. පොරාණකා පණ්ඩිතාපි නෙසං ඉමෙ සුපිනෙ කථෙන්තා ඉමිනාව නියාමෙන කථෙසු’’න්ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො උදිච්චබ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා අභිඤ්ඤා චෙව සමාපත්තියො ච නිබ්බත්තෙත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ ඣානකීළං කීළන්තො විහරති. තදා බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තො ඉමිනාව නියාමෙන ඉමෙ සුපිනෙ දිස්වා බ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡි. බ්‍රාහ්මණා එවමෙව යඤ්ඤං යජිතුං ආරභිංසු. තෙසු පුරොහිතස්ස අන්තෙවාසිකමාණවො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො ආචරියං ආහ – ‘‘ආචරිය, තුම්හෙහි මයං තයො වෙදෙ උග්ගණ්හාපිතා, නනු තෙසු එකං මාරෙත්වා එකස්ස සොත්ථිකම්මස්ස කාරණං නාම නත්ථී’’ති. තාත, ඉමිනා උපායෙන අම්හාකං බහුධනං උප්පජ්ජිස්සති, ත්වං පන රඤ්ඤො ධනං රක්ඛිතුකාමො මඤ්ඤෙති. මාණවො ‘‘තෙන හි, ආචරිය, තුම්හෙ තුම්හාකං කම්මං කරොථ, අහං තුම්හාකං සන්තිකෙ කිං කරිස්සාමී’’ති විචරන්තො රඤ්ඤො උය්‍යානං අගමාසි.

තං දිවසමෙව බොධිසත්තොපි තං කාරණං ඤත්වා ‘‘අජ්ජ මයි මනුස්සපථං ගතෙ මහාජනස්ස බන්ධනා මොක්ඛො භවිස්සතී’’ති ආකාසෙන ගන්ත්වා උය්‍යානෙ ඔතරිත්වා සුවණ්ණපටිමා විය මඞ්ගලසිලාතලෙ නිසීදි. මාණවො බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා එකමන්තං නිසීදිත්වා පටිසන්ථාරමකාසි. බොධිසත්තොපි තෙන සද්ධිං මධුරපටිසන්ථාරං කත්වා ‘‘කිං නු ඛො, මාණව, රාජා ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙතී’’ති පුච්ඡි. ‘‘භන්තෙ, රාජා නාම ධම්මිකො, අපිච ඛො තං බ්‍රාහ්මණා අතිත්ථෙ පක්ඛන්දාපෙ’’න්ති. රාජා සොළස සුපිනෙ දිස්වා බ්‍රාහ්මණානං ආරොචෙසි. බ්‍රාහ්මණා ‘‘යඤ්ඤං යජිස්සාමා’’ති ආරද්ධා. කිං නු ඛො, භන්තෙ, ‘‘අයං නාම ඉමෙසං සුපිනානං නිප්ඵත්තී’’ති රාජානං සඤ්ඤාපෙත්වා තුම්හාකං මහාජනං භයා මොචෙතුං න වට්ටතීති. මයං ඛො, මාණව, රාජානං න ජානාම, රාජාපි අම්හෙ න ජානාති. සචෙ පන ඉධාගන්ත්වා පුච්ඡෙය්‍ය, කථෙය්‍යාමස්ස මයන්ති. මාණවො ‘‘අහං, භන්තෙ, තං ආනෙස්සාමි, තුම්හෙ මමාගමනං උදික්ඛන්තා මුහුත්තං නිසීදථා’’ති බොධිසත්තං පටිජානාපෙත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘මහාරාජ, එකො ආකාසචාරිකො තාපසො තුම්හාකං උය්‍යානෙ ඔතරිත්වා ‘තුම්හෙහි දිට්ඨසුපිනානං නිප්ඵත්තිං කථෙස්සාමී’ති තුම්හෙ පක්කොසතී’’ති ආහ.

රාජා තස්ස කථං සුත්වා තාවදෙව මහන්තෙන පරිවාරෙන උය්‍යානං ගන්ත්වා තාපසං වන්දිත්වා එකමන්තං නිසින්නො පුච්ඡි ‘‘තුම්හෙ කිර, භන්තෙ, මයා දිට්ඨසුපිනානං නිප්ඵත්තිං ජානාථා’’ති? ‘‘ආම, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි කථෙථා’’ති. ‘‘කථෙමි, මහාරාජ, යථාදිට්ඨෙ තාව සුපිනෙ මං සාවෙහී’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති රාජා –

77. ‘‘උසභා රුක්ඛා ගාවියො ගවා ච,

අස්සො කංසො සිඞ්ගාලී ච කුම්භො;

පොක්ඛරණී ච අපාකචන්දනං.

‘‘ලාබූනි සීදන්ති සිලා ප්ලවන්ති, මණ්ඩූකියො කණ්හසප්පෙ ගිලන්ති;

කාකං සුවණ්ණා පරිවාරයන්ති, තසා වකා එළකානං භයා හී’’ති. –

වත්වා පසෙනදිරඤ්ඤා කථිතනියාමෙනෙව සුපිනෙ කථෙසි.

බොධිසත්තොපි තෙසං ඉදානි සත්ථාරා කථිතනියාමෙනෙව විත්ථාරතො නිප්ඵත්තිං කථෙත්වා පරියොසානෙ සයං ඉදං කථෙසි –

‘‘විපරියාසො වත්තති නයිධ මත්ථී’’ති;

තත්‍රායමත්ථො – අයං, මහාරාජ, ඉමෙසං සුපිනානං නිප්ඵත්ති. යං පනෙතං තෙසං පටිඝාතත්ථාය යඤ්ඤකම්මං වත්තති, තං විපරියාසො වත්තති විපරීතතො වත්තති, විපල්ලාසෙන වත්තතීති වුත්තං හොති. කිංකාරණා? ඉමෙසඤ්හි නිප්ඵත්ති නාම ලොකස්ස විපරිවත්තනකාලෙ, අකාරණස්ස කාරණන්ති ගහණකාලෙ, කාරණස්ස අකාරණන්ති ඡඩ්ඩනකාලෙ, අභූතස්ස භූතන්ති ගහණකාලෙ, භූතස්ස අභූතන්ති ජහනකාලෙ, අලජ්ජීනං උස්සන්නකාලෙ, ලජ්ජීනඤ්ච පරිහීනකාලෙ භවිස්සති. නයිධ මත්ථීති ඉදානි පන තව වා මම වා කාලෙ ඉධ ඉමස්මිං පුරිසයුගෙ වත්තමානෙ එතෙසං නිප්ඵත්ති නත්ථි. තස්මා එතෙසං පටිඝාතාය වත්තමානං යඤ්ඤකම්මං විපල්ලාසෙන වත්තති, අලං තෙන. නත්ථි තෙ ඉතොනිදානං භයං වා ඡම්භිතත්තං වාති මහාපුරිසො රාජානං සමස්සාසෙත්වා මහාජනං බන්ධනා මොචෙත්වා පුන ආකාසෙ ඨත්වා රඤ්ඤො ඔවාදං දත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය, මහාරාජ, බ්‍රාහ්මණෙහි සද්ධිං එකතො හුත්වා පසුඝාතයඤ්ඤං මා යජී’’ති ධම්මං දෙසෙත්වා ආකාසෙනෙව අත්තනො වසනට්ඨානං අගමාසි. රාජාපි තස්ස ඔවාදෙ ඨිතො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ‘‘සුපිනපච්චයා තෙ භයං නත්ථි, හරෙතං යඤ්ඤ’’න්ති යඤ්ඤං හාරෙත්වා මහාජනස්ස ජීවිතදානං දත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, මාණවො සාරිපුත්තො, තාපසො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

පරිනිබ්බුතෙ පන භගවති සඞ්ගීතිකාරකා ‘‘උසභා’’තිආදීනි තීණි පදානි අට්ඨකථං ආරොපෙත්වා ‘‘ලාබූනී’’තිආදීනි චත්තාරි පදානි එකං ගාථං කත්වා එකකනිපාතපාළිං ආරොපෙසුන්ති.

මහාසුපිනජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[78] 8. ඉල්ලිසජාතකවණ්ණනා

උභො ඛඤ්ජාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො මච්ඡරියකොසියසෙට්ඨිං ආරබ්භ කථෙසි. රාජගහනගරස්ස කිර අවිදූරෙ සක්කාරං නාම නිගමො අහොසි, තත්ථෙකො මච්ඡරියකොසියො නාම සෙට්ඨි අසීතිකොටිවිභවො පටිවසති. සො තිණග්ගෙන තෙලබින්දුමත්තම්පි නෙව පරෙසං දෙති, න අත්තනා පරිභුඤ්ජති. ඉති තස්ස තං විභවජාතං නෙව පුත්තදාරාදීනං, න සමණබ්‍රාහ්මණානං අත්ථං අනුභොති, රක්ඛසපරිග්ගහිතපොක්ඛරණී විය අපරිභොගං තිට්ඨති.

සත්ථා එකදිවසං පච්චූසසමයෙ මහාකරුණාසමාපත්තිතො වුට්ඨාය සකලලොකධාතුයං බොධනෙය්‍යබන්ධවෙ ඔලොකෙන්තො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ වසන්තස්ස තස්ස සෙට්ඨිනො සපජාපතිකස්ස සොතාපත්තිඵලස්ස උපනිස්සයං අද්දස. තතො පුරිමදිවසෙ පන රාජානං උපට්ඨාතුං රාජගෙහං ගන්ත්වා රාජූපට්ඨානං කත්වා ආගච්ඡන්තො එකං ඡාතජ්ඣත්තං ජනපදමනුස්සං කුම්මාසපූරං කපල්ලපූවං ඛාදන්තං දිස්වා තත්ථ පිපාසං උප්පාදෙත්වා අත්තනො ඝරං ගන්ත්වා චින්තෙසි ‘‘සචාහං ‘කපල්ලපූවං ඛාදිතුකාමොම්හී’ති වක්ඛාමි, බහූ මයා සද්ධිං ඛාදිතුකාමා භවිස්සන්ති, එවං මෙ බහූනි තණ්ඩුලසප්පිමධුඵාණිතාදීනි පරික්ඛයං ගමිස්සන්ති, න කස්සචි කථෙස්සාමී’’ති තණ්හං අධිවාසෙන්තො විචරති. සො ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ උප්පණ්ඩුපණ්ඩුකජාතො ධමනිසන්ථතගත්තො ජාතො. තතො තණ්හං අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො ගබ්භං පවිසිත්වා මඤ්චකං උපගූහිත්වා නිපජ්ජි. එවංගතොපි ධනහානිභයෙන කස්සචි කිඤ්චි න කථෙසි.

අථ නං භරියා උපසඞ්කමිත්වා පිට්ඨිං පරිමජ්ජිත්වා ‘‘කිං තෙ සාමි, අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘න මෙ කිඤ්චි අඵාසුකං අත්ථී’’ති. ‘‘කිං නු ඛො තෙ රාජා කුපිතො’’ති? ‘‘රාජාපි මෙ න කුප්පතී’’ති. ‘‘අථ කිං තෙ පුත්තධීතාහි වා දාසකම්මකරාදීහි වා කිඤ්චි අමනාපං කතං අත්ථී’’ති? ‘‘එවරූපම්පි නත්ථී’’ති. ‘‘කිස්මිඤ්චි පන තෙ තණ්හා අත්ථී’’ති? එවං වුත්තෙපි ධනහානිභයෙන කිඤ්චි අවත්වා නිස්සද්දොව නිපජ්ජි. අථ නං භරියා ‘‘කථෙහි, සාමි, කිස්මිං තෙ තණ්හා’’ති ආහ. සො වචනං පරිගිලන්තො විය ‘‘අත්ථි මෙ එකා තණ්හා’’ති ආහ. ‘‘කිං තණ්හා, සාමී’’ති? ‘‘කපල්ලපූවං ඛාදිතුකාමොම්හී’’ති. ‘‘අථ කිමත්ථං න කථෙසි, කිං ත්වං දලිද්දො, ඉදානි සකලසක්කාරනිගමවාසීනං පහොනකෙ කපල්ලපූවෙ පචිස්සාමී’’ති? ‘‘කිං තෙ එතෙහි, තෙ අත්තනො කම්මං කත්වා ඛාදිස්සන්තී’’ති? ‘‘තෙන හි එකරච්ඡවාසීනං පහොනකෙ පචාමී’’ති. ජානාමහං තව මහද්ධනභාවන්ති. ‘‘තෙන හි ඉමස්මිං ගෙහමත්තෙ සබ්බෙසං පහොනකං කත්වා පචාමී’’ති. ‘‘ජානාමහං තව මහජ්ඣාසයභාව’’න්ති. ‘‘තෙන හි තෙ පුත්තදාරමත්තස්සෙව පහොනකං කත්වා පචාමී’’ති. ‘‘කිං පන තෙ එතෙහී’’ති? ‘‘තෙන හි තුය්හඤ්ච මය්හඤ්ච පහොනකං කත්වා පචාමී’’ති. ‘‘ත්වං කිං කරිස්සසී’’ති? ‘‘තෙන හි එකස්සෙව තෙ පහොනකං කත්වා පචාමී’’ති. ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ පච්චමානං බහූ පච්චාසීසන්ති, සකලතණ්ඩුලෙ ඨපෙත්වා භින්නතණ්ඩුලෙ ච උද්ධනකපල්ලාදීනි ච ආදාය ථොකං ඛීරසප්පිමධුඵාණිතඤ්ච ගහෙත්වා සත්තභූමිකස්ස පාසාදස්ස උපරිමතලං ආරුය්හ පච, තත්ථාහං එකකොව නිසීදිත්වා ඛාදිස්සාමී’’ති. සා ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා ගහෙතබ්බං ගාහාපෙත්වා පාසාදං ආරුය්හ දාසියො විස්සජ්ජෙත්වා සෙට්ඨිං පක්කොසාපෙසි. සො ආදිතො පට්ඨාය ද්වාරානි පිදහන්තො සබ්බද්වාරෙසු සූචිඝටිකානි දත්වා සත්තමතලං අභිරුහිත්වා තත්ථපි ද්වාරං පිදහිත්වා නිසීදි. භරියාපිස්ස උද්ධනෙ අග්ගිං ජාලෙත්වා කපල්ලකං ආරොපෙත්වා පූවෙ පචිතුං ආරභි.

අථ සත්ථා පාතොව මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරං ආමන්තෙසි, ‘‘එසො, මොග්ගල්ලාන, රාජගහනගරස්ස අවිදූරෙ සක්කාරනිගමෙ මච්ඡරියකොසියසෙට්ඨි ‘කපල්ලපූවෙ ඛාදිස්සාමී’ති අඤ්ඤෙසං දස්සනභයෙන සත්තභූමිකෙ පාසාදෙ කපල්ලපූවෙ පචාපෙති. ත්වං තත්ථ ගන්ත්වා තං සෙට්ඨිං දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනං කත්වා උභොපි ජයම්පතිකෙ පූවෙ ච ඛීරසප්පිමධුඵාණිතාදීනි ච ගාහාපෙත්වා අත්තනො බලෙන ජෙතවනං ආනෙහි. අජ්ජාහං පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං විහාරෙයෙව නිසීදිස්සාමි, පූවෙහෙව භත්තකිච්චං කරිස්සාමී’’ති. ථෙරො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති සත්ථු වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තාවදෙව ඉද්ධිබලෙන තං නිගමං ගන්ත්වා තස්ස පාසාදස්ස සීහපඤ්ජරද්වාරෙ සුනිවත්ථො සුපාරුතො ආකාසෙයෙව මණිරූපකං විය අට්ඨාසි.

මහාසෙට්ඨිනො ථෙරං දිස්වාව හදයමංසං කම්පි. සො ‘‘අහං එවරූපානඤ්ඤෙව භයෙන ඉමං ඨානං ආගතො, අයඤ්ච ආගන්ත්වා වාතපානද්වාරෙ ඨිතො’’ති ගහෙතබ්බගහණං අපස්සන්තො අග්ගිම්හි පක්ඛිත්තලොණසක්ඛරා විය දොසෙන තටතටායන්තො එවමාහ ‘‘සමණ, ආකාසෙ ඨත්වා ත්වං කිං ලභිස්සසි, ආකාසෙ අපදෙ පදං දස්සෙත්වා චඞ්කමන්තොපි නෙව ලභිස්සසී’’ති. ථෙරො තස්මිංයෙව ඨානෙ අපරාපරං චඞ්කමි. සෙට්ඨි ‘‘චඞ්කමන්තො කිං ලභිස්සසි, ආකාසෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදමානොපි න ලභිස්සසියෙවා’’ති ආහ. ථෙරො පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා නිසීදි. අථ නං ‘‘නිසින්නො කිං ලභිස්සසි, ආගන්ත්වා වාතපානඋම්මාරෙ ඨිතොපි න ලභිස්සසී’’ති ආහ. අථ ථෙරො උම්මාරෙ අට්ඨාසි. අථ නං ‘‘උම්මාරෙ ඨිතො කිං ලභිස්සසි, ධූමායන්තොපි න ලභිස්සසියෙවා’’ති ආහ. ථෙරො ධූමායි, සකලපාසාදො එකධූමො අහොසි, සෙට්ඨිනො අක්ඛීනං සූචියා විජ්ඣනකාලො විය ජාතො. ගෙහජ්ඣායනභයෙන පන නං ‘‘පජ්ජලන්තොපි න ලභිස්සසී’’ති අවත්වා චින්තෙසි ‘‘අයං සමණො සුට්ඨු ලග්ගො, අලද්ධා න ගමිස්සති, එකමස්ස පූවං දාපෙස්සාමී’’ති භරියං ආහ – ‘‘භද්දෙ, එකං ඛුද්දකපූවං පචිත්වා සමණස්ස දත්වා උය්‍යොජෙහි න’’න්ති. සා ථොකඤ්ඤෙව පිට්ඨං කපල්ලපාතියං පක්ඛිපි, මහාපූවො හුත්වා සකලපාතිං පූරෙත්වා උද්ධුමාතො අට්ඨාසි.

සෙට්ඨි තං දිස්වා ‘‘බහු තයා පිට්ඨං ගහිතං භවිස්සතී’’ති සයමෙව දබ්බිකණ්ණෙන ථොකතරං පිට්ඨං ගහෙත්වා පක්ඛිපි, පූවො පුරිමපූවතො මහන්තතරො ජාතො. එවං යං යං පචති, සො සො මහන්තමහන්තොව හොති. සො නිබ්බින්නො භරියං ආහ ‘‘භද්දෙ, ඉමස්ස එකං පූවං දෙහී’’ති. තස්සා පච්ඡිතො එකං පූවං ගණ්හන්තියා සබ්බෙ එකාබද්ධා අල්ලීයිංසු. සා සෙට්ඨිං ආහ ‘‘සාමි, සබ්බෙ පූවා එකතො ලග්ගා, විසුං කාතුං න සක්කොමී’’ති. ‘‘අහං කරිස්සාමී’’ති සොපි කාතුං නාසක්ඛි. උභො ජනා කොටියං ගහෙත්වා කඩ්ඪන්තාපි වියොජෙතුං නාසක්ඛිංසුයෙව. අථස්ස පූවෙහි සද්ධිං වායමන්තස්සෙව සරීරතො සෙදා මුච්චිංසු, පිපාසා ච පච්ඡිජ්ජි. තතො භරියං ආහ ‘‘භද්දෙ, න මෙ පූවෙහි අත්ථො, පච්ඡියා සද්ධිංයෙව ඉමස්ස භික්ඛුස්ස දෙහී’’ති. සා පච්ඡිං ආදාය ථෙරං උපසඞ්කමිත්වා සබ්බෙ පූවෙ ථෙරස්ස අදාසි. ථෙරො උභින්නම්පි ධම්මං දෙසෙසි, තිණ්ණං රතනානං ගුණෙ කථෙසි, ‘‘අත්ථි දින්නං, අත්ථි යිට්ඨ’’න්ති දානාදීනං ඵලං ගගනතලෙ පුණ්ණචන්දං විය දස්සෙසි.

තං සුත්වා පසන්නචිත්තො සෙට්ඨි ‘‘භන්තෙ, ආගන්ත්වා ඉමස්මිං පල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා පූවෙ පරිභුඤ්ජථා’’ති ආහ. ථෙරො ‘‘මහාසෙට්ඨි, සම්මාසම්බුද්ධො ‘පූවෙ ඛාදිස්සාමී’ති පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං විහාරෙ නිසින්නො, තුම්හාකං රුචියා සති සෙට්ඨිභරියං පූවෙ ච ඛීරාදීනි ච ගණ්හාපෙථ, සත්ථු සන්තිකං ගමිස්සාමා’’ති ආහ. ‘‘කහං පන, භන්තෙ, එතරහි සත්ථා’’ති? ‘‘ඉතො පඤ්චචත්තාලීසයොජනමත්ථකෙ ජෙතවනමහාවිහාරෙ’’ති. ‘‘භන්තෙ, කාලං අනතික්කමිත්වා එත්තකං අද්ධානං කථං ගමිස්සාමා’’ති? ‘‘මහාසෙට්ඨි තුම්හාකං රුචියා සති අහං වො අත්තනො ඉද්ධිබලෙන නෙස්සාමි, තුම්හාකං පාසාදෙ සොපානසීසං අත්තනො ඨානෙයෙව භවිස්සති, සොපානපරියොසානං පන ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ භවිස්සති, උපරිපාසාදා හෙට්ඨාපාසාදං ඔතරණකාලමත්තෙන වො ජෙතවනං නෙස්සාමී’’ති. සො ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති සම්පටිච්ඡි. ථෙරො සොපානසීසං තත්ථෙව කත්වා ‘‘සොපානපාදමූලං ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ හොතූ’’ති අධිට්ඨාසි, තථෙවාහොසි.

ඉති ථෙරො සෙට්ඨිඤ්ච සෙට්ඨිභරියඤ්ච උපරිපාසාදා හෙට්ඨාඔතරණකාලතො ඛිප්පතරං ජෙතවනං සම්පාපෙසි. තෙ උභොපි සත්ථාරං උපසඞ්කමිත්වා වන්දිත්වා කාලං ආරොචෙසුං. සත්ථා භත්තග්ගං පවිසිත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. මහාසෙට්ඨි බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දක්ඛිණොදකං අදාසි, සෙට්ඨිභරියා තථාගතස්ස පත්තෙ පූවෙ පතිට්ඨාපෙසි. සත්ථා අත්තනො යාපනමත්තං ගණ්හි, පඤ්චසතා භික්ඛූපි තථෙව ගණ්හිංසු. සෙට්ඨි ඛීරසප්පිමධුඵාණිතසක්ඛරාදීනි දදමානො අගමාසි. සත්ථා පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙසි. මහාසෙට්ඨිපි සද්ධිං භරියාය යාවදත්ථං ඛාදි, පූවානං පරියොසානමෙව න පඤ්ඤායති, සකලවිහාරෙ භික්ඛූනඤ්ච විඝාසාදානඤ්ච දින්නෙපි න පරියන්තො පඤ්ඤායති. ‘‘භන්තෙ, පූවා පරික්ඛයං න ගච්ඡන්තී’’ති භගවතො ආරොචෙසුං. තෙන හි ජෙතවනද්වාරකොට්ඨකෙ ඡඩ්ඩෙථාති. අථ නෙ ද්වාරකොට්ඨකස්ස අවිදූරෙ පබ්භාරට්ඨානෙ ඡඩ්ඩයිංසු. අජ්ජතනාපි තං ඨානං ‘‘කපල්ලපූවපබ්භාරො’’ත්වෙව පඤ්ඤායති. මහාසෙට්ඨි සද්ධිං භරියාය භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. භගවා අනුමොදනං අකාසි. අනුමොදනාපරියොසානෙ උභොපි සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය සත්ථාරං වන්දිත්වා ද්වාරකොට්ඨකෙ සොපානං ආරුය්හ අත්තනො පාසාදෙයෙව පතිට්ඨහිංසු. තතො පට්ඨාය මහාසෙට්ඨි අසීතිකොටිධනං බුද්ධසාසනෙයෙව විකිරි.

පුනදිවසෙ සම්මාසම්බුද්ධෙ සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිත්වා ජෙතවනං ආගම්ම භික්ඛූනං සුගතොවාදං දත්වා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා පටිසල්ලීනෙ සායන්හසමයෙ ධම්මසභායං සන්නිපතිතා භික්ඛූ ‘‘පස්සථාවුසො, මහාමොග්ගල්ලානත්ථෙරස්සානුභාවං, අනුපහච්ච සද්ධං අනුපහච්ච භොගෙ මච්ඡරියසෙට්ඨිං මුහුත්තෙනෙව දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනං කත්වා පූවෙ ගාහාපෙත්වා ජෙතවනං ආනෙත්වා සත්ථු සම්මුඛං කත්වා සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාපෙසි, අහො මහානුභාවො ථෙරො’’ති ථෙරස්ස ගුණකථං කථෙන්තා නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛවෙ, කුලදමකෙන නාම භික්ඛුනා කුලෙ අවිහෙඨෙත්වා අකිලමෙත්වා පුප්ඵතො රෙණුං ගණ්හන්තෙන භමරෙන විය උපසඞ්කමිත්වා බුද්ධගුණෙ ජානාපෙතබ්බ’’න්ති වත්වා ථෙරං පසංසන්තො –

‘‘යථාපි භමරො පුප්ඵං, වණ්ණගන්ධමහෙඨයං;

පලෙති රසමාදාය, එවං ගාමෙ මුනී චරෙ’’ති. (ධ. ප. 49) –

ඉමං ධම්මපදෙ ගාථං වත්වා උත්තරිපි ථෙරස්ස ගුණං පකාසෙතුං ‘‘න භික්ඛවෙ, ඉදානෙව මොග්ගල්ලානෙන මච්ඡරියසෙට්ඨි දමිතො, පුබ්බෙපි තං දමෙත්වා කම්මඵලසම්බන්ධං ජානාපෙසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බාරාණසියං ඉල්ලිසො නාම සෙට්ඨි අහොසි අසීතිකොටිවිභවො පුරිසදොසසමන්නාගතො ඛඤ්ජො කුණී විසමක්ඛිමණ්ඩලො අස්සද්ධො අප්පසන්නො මච්ඡරී, නෙව අඤ්ඤෙසං දෙති, න සයං පරිභුඤ්ජති. රක්ඛසපරිග්ගහිතපොක්ඛරණී වියස්ස ගෙහං අහොසි. මාතාපිතරො පනස්ස යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටා දායකා දානපතිනො. සො සෙට්ඨිට්ඨානං ලභිත්වායෙව කුලවංසං නාසෙත්වා දානසාලං ඣාපෙත්වා යාචකෙ පොථෙත්වා නික්කඩ්ඪිත්වා ධනමෙව සණ්ඨාපෙසි.

සො එකදිවසං රාජූපට්ඨානං ගන්ත්වා අත්තනො ඝරං ආගච්ඡන්තො එකං මග්ගකිලන්තං ජානපදමනුස්සං, එකං සුරාවාරකං, ආදාය පීඨකෙ නිසීදිත්වා අම්බිලසුරාය කොසකං පූරෙත්වා පූරෙත්වා පූතිමච්ඡකෙන උත්තරිභඞ්ගෙන පිවන්තං දිස්වා සුරං පාතුකාමො හුත්වා චින්තෙසි ‘‘සචාහං සුරං පිවිස්සාමි, මයි පිවන්තෙ බහූ පිවිතුකාමා භවිස්සන්ති, එවං මෙ ධනපරික්ඛයො භවිස්සතී’’ති. සො තණ්හං අධිවාසෙන්තො විචරිත්වා ගච්ඡන්තෙ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ අධිවාසෙතුං අසක්කොන්තො විහතකප්පාසො විය පණ්ඩුසරීරො අහොසි ධම්මනිසන්ථතගත්තො ජාතො. අථෙකදිවසං ගබ්භං පවිසිත්වා මඤ්චකං උපගූහිත්වා නිපජ්ජි. තමෙනං භරියා උපසඞ්කමිත්වා පිට්ඨිං පරිමජ්ජිත්වා ‘‘කිං තෙ, සාමි, අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. සබ්බං හෙට්ඨා කථිතනියාමෙනෙව වෙදිතබ්බං. ‘‘තෙන හි එකස්සෙව තෙ පහොනකං සුරං කරොමී’’ති පන වුත්තෙ ‘‘ගෙහෙ සුරාය කාරියමානාය බහූ පච්චාසීසන්ති, අන්තරාපණතො ආහරාපෙත්වාපි න සක්කා ඉධ නිසින්නෙන පිවිතු’’න්ති මාසකමත්තං දත්වා අන්තරාපණතො සුරාවාරකං ආහරාපෙත්වා චෙටකෙන ගාහාපෙත්වා නගරා නික්ඛම්ම නදීතීරං ගන්ත්වා මහාමග්ගසමීපෙ එකං ගුම්බං පවිසිත්වා සුරාවාරකං ඨපාපෙත්වා ‘‘ගච්ඡ ත්ව’’න්ති චෙටකං දූරෙ නිසීදාපෙත්වා කොසකං පූරෙත්වා සුරං පාතුං ආරභි.

පිතා පනස්ස දානාදීනං පුඤ්ඤානං කතත්තා දෙවලොකෙ සක්කො හුත්වා නිබ්බත්ති. සො තස්මිං ඛණෙ ‘‘පවත්තති නු ඛො මෙ දානග්ගං, උදාහු නො’’ති ආවජ්ජෙන්තො තස්ස අප්පවත්තිං ඤත්වා, පුත්තස්ස කුලවංසං නාසෙත්වා දානසාලං ඣාපෙත්වා යාචකෙ නික්කඩ්ඪිත්වා මච්ඡරියභාවෙ පතිට්ඨාය ‘‘අඤ්ඤෙසං දාතබ්බං භවිස්සතී’’ති භයෙන ගුම්බං පවිසිත්වා එකකස්සෙව සුරං පිවනභාවඤ්ච දිස්වා ‘‘ගච්ඡාමි, නං සඞ්ඛොභෙත්වා දමෙත්වා කම්මඵලසම්බන්ධං ජානාපෙත්වා දානං දාපෙත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්තනාරහං කරොමී’’ති මනුස්සපථං ඔතරිත්වා ඉල්ලිසසෙට්ඨිනා සදිසං ඛඤ්ජං කුණිං විසමචක්ඛුමණ්ඩලං අත්තභාවං නිම්මිනිත්වා බාරාණසිනගරං පවිසිත්වා රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරෙ ඨත්වා අත්තනො ආගතභාවං ආරොචාපෙත්වා ‘‘පවිසතූ’’ති වුත්තෙ පවිසිත්වා රාජානං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. රාජා ‘‘කිං, මහාසෙට්ඨි, අවෙලාය ආගතොසී’’ති ආහ. ‘‘ආම, ආගතොම්හි, දෙව ඝරෙ මෙ අසීතිකොටිමත්තං ධනං අත්ථි, තං දෙවො ආහරාපෙත්වා අත්තනො භණ්ඩාගාරං පූරාපෙතූ’’ති. ‘‘අලං මහාසෙට්ඨි, තව ධනතො අම්හාකං ගෙහෙ බහුතරං ධන’’න්ති. ‘‘සචෙ, දෙව, තුම්හාකං කම්මං නත්ථි, යථාරුචියා ධනං ගහෙත්වා දානං දම්මී’’ති. ‘‘දෙහි, මහාසෙට්ඨී’’ති. සො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති රාජානං වන්දිත්වා නික්ඛමිත්වා ඉල්ලිසසෙට්ඨිනො ගෙහං අගමාසි, සබ්බෙ උපට්ඨාකමනුස්සා පරිවාරෙසුං, එකොපි ‘‘නායං, ඉල්ලිසො’’ති ජානිතුං සමත්ථො නාම නත්ථි.

සො ගෙහං පවිසිත්වා අන්තොඋම්මාරෙ ඨත්වා දොවාරිකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘යො අඤ්ඤො මයා සමානරූපො ආගන්ත්වා ‘මමෙතං ගෙහ’න්ති පවිසිතුං ආගච්ඡති, තං පිට්ඨියං පහරිත්වා නීහරෙය්‍යාථා’’ති වත්වා පාසාදං ආරුය්හ මහාරහෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා සෙට්ඨිභරියං පක්කොසාපෙත්වා සිතාකාරං දස්සෙත්වා ‘‘භද්දෙ, දානං දෙමා’’ති ආහ. තස්ස තං වචනං සුත්වාව සෙට්ඨිභරියා ච පුත්තධීතරො ච දාසකම්මකරා ච ‘‘එත්තකං කාලං දානං දාතුං චිත්තමෙව නත්ථි, අජ්ජ පන සුරං පිවිත්වා මුදුචිත්තො හුත්වා දාතුකාමො ජාතො භවිස්සතී’’ති වදිංසු. අථ නං සෙට්ඨිභරියා ‘‘යථාරුචියා දෙථ, සාමී’’ති ආහ. තෙන හි භෙරිවාදකං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘‘සුවණ්ණරජතමණිමුත්තාදීහි අත්ථිකා ඉල්ලිසසෙට්ඨිස්ස ඝරං ගච්ඡන්තූ’න්ති සකලනගරෙ භෙරිං චරාපෙහී’’ති. සා ච තථා කාරෙසි. මහාජනො පච්ඡිපසිබ්බකාදීනි ගහෙත්වා ගෙහද්වාරෙ සන්නිපති. සක්කො සත්තරතනපූරෙ ගබ්භෙ විවරාපෙත්වා ‘‘තුම්හාකං දම්මි, යාවදිච්ඡකං ගහෙත්වා ගච්ඡථා’’ති ආහ. මහාජනො ධනං නීහරිත්වා මහාතලෙ රාසිං කත්වා ආභතභාජනානි පූරෙත්වා ගච්ඡති.

අඤ්ඤතරො ජනපදමනුස්සො ඉල්ලිසසෙට්ඨිනො ගොණෙ තස්සෙව රථෙ යොජෙත්වා සත්තහි රතනෙහි පූරෙත්වා නගරා නික්ඛම්ම මහාමග්ගං පටිපජ්ජිත්වා තස්ස ගුම්බස්ස අවිදූරෙන රථං පෙසෙන්තො ‘‘වස්සසතං ජීව, සාමි, ඉල්ලිසසෙට්ඨි, තං නිස්සාය ඉදානි මෙ යාවජීවං කම්මං අකත්වා ජීවිතබ්බං ජාතං, තවෙව රථො, තවෙව ගොණා, තවෙව ගෙහෙ සත්ත රතනානි, නෙව මාතරා දින්නානි, න පිතරා, තං නිස්සාය ලද්ධානි, සාමී’’ති සෙට්ඨිනො ගුණකථං කථෙන්තො ගච්ඡති. සො තං සද්දං සුත්වා භීතතසිතො චින්තෙසි ‘‘අයං මම නාමං ගහෙත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච වදති, කච්චි නු ඛො මම ධනං රඤ්ඤා ලොකස්ස දින්න’’න්ති ගුම්බා නික්ඛමිත්වා ගොණෙ ච රථඤ්ච සඤ්ජානිත්වා ‘‘අරෙ, චෙටක, මය්හං ගොණා, මය්හං රථො’’ති වත්වා ගන්ත්වා ගොණෙ නාසාරජ්ජුයං ගණ්හි, ගහපතිකො රථා ඔරුය්හ ‘‘අරෙ, දුට්ඨචෙටක, ඉල්ලිසමහාසෙට්ඨි සකලනගරස්ස දානං දෙති, ත්වං කිං අහොසී’’ති පක්ඛන්දිත්වා අසනිං පාතෙන්තො විය ඛන්ධෙ පහරිත්වා රථං ආදාය අගමාසි. සො පුන කම්පමානො උට්ඨාය පංසුං පුඤ්ඡිත්වා පුඤ්ඡිත්වා වෙගෙන ගන්ත්වා රථං ගණ්හි, ගහපතිකො රථා ඔතරිත්වා කෙසෙසු ගහෙත්වා ඔණාමෙත්වා කප්පරපහාරෙහි කොට්ටෙත්වා ගලෙ ගහෙත්වා ආගතමග්ගාභිමුඛං ඛිපිත්වා පක්කාමි. එත්තාවතාස්ස සුරාමදො ඡිජ්ජි. සො කම්පමානො වෙගෙන නිවෙසනද්වාරං ගන්ත්වා ධනං ආදාය ගච්ඡන්තෙ මහාජනෙ දිස්වා ‘‘අම්භො කිං නාමෙතං, කිං රාජා මම ධනං විලුම්පාපෙතී’’ති තං තං ගන්ත්වා ගණ්හාති, ගහිතගහිතා පහරිත්වා පාදමූලෙයෙව පාතෙන්ති. සො වෙදනාප්පත්තො ගෙහං පවිසිතුං ආරභි. ද්වාරපාලා ‘‘අරෙ, දුට්ඨගහපති, කහං පවිසසී’’ති වංසපෙසිකාහි පොථෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා නීහරිංසු.

සො ‘‘ඨපෙත්වා ඉදානි රාජානං නත්ථි මෙ අඤ්ඤො කොචි පටිසරණො’’ති රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දෙව, මම ගෙහං තුම්හෙ විලුම්පාපෙථා’’ති ආහ. නාහං සෙට්ඨි විලුම්පාපෙමි, නනු ත්වමෙව ආගන්ත්වා ‘‘සචෙ තුම්හෙ න ගණ්හථ, අහං මම ධනං දානං දස්සාමී’’ති නගරෙ භෙරිං චරාපෙත්වා දානං අදාසීති. නාහං, දෙව, තුම්හාකං සන්තිකං ආගච්ඡාමි, කිං තුම්හෙ මය්හං මච්ඡරියභාවං න ජානාථ, අහං තිණග්ගෙන තෙලබින්දුම්පි න කස්සචි දෙමි. යො දානං දෙති, තං පක්කොසාපෙත්වා වීමංසථ, දෙවාති. රාජා සක්කං පක්කොසාපෙසි, ද්වින්නං ජනානං විසෙසං නෙව රාජා ජානාති, න අමච්චා. මච්ඡරියසෙට්ඨි ‘‘කිං, දෙව, අයං සෙට්ඨි, අහං සෙට්ඨී’’ති ආහ. ‘‘මයං න සඤ්ජානාම, අත්ථි තෙ කොචි සඤ්ජානනකො’’ති? ‘‘භරියා මෙ, දෙවා’’ති. භරියං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘කතරො තෙ සාමිකො’’ති පුච්ඡිංසු. සා ‘‘අය’’න්ති සක්කස්සෙව සන්තිකෙ අට්ඨාසි. පුත්තධීතරො දාසකම්මකරෙ ච පක්කොසාපෙත්වා පුච්ඡිංසු, සබ්බෙපි සක්කස්සෙව සන්තිකෙ තිට්ඨන්ති.

පුන සෙට්ඨි චින්තෙසි ‘‘මය්හං සීසෙ පිළකා අත්ථි, කෙසෙහි පටිච්ඡන්නා, තං ඛො පන කප්පකො එව ජානාති, තං පක්කොසාපෙස්සාමී’’ති. සො ‘‘කප්පකො මං, දෙව, සඤ්ජානාති, තං පක්කොසාපෙථා’’ති ආහ. තස්මිං පන කාලෙ බොධිසත්තො තස්ස කප්පකො අහොසි. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ඉල්ලිසසෙට්ඨිං ජානාසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘සීසං ඔලොකෙත්වා ජානිස්සාමි, දෙවා’’ති. ‘‘තෙන හි ද්වින්නම්පි සීසං ඔලොකෙහී’’ති. තස්මිං ඛණෙ සක්කො සීසෙ පිළකං මාපෙසි. බොධිසත්තො ද්වින්නම්පි සීසං ඔලොකෙන්තො පිළකා දිස්වා ‘‘මහාරාජ, ද්වින්නම්පි සීසෙ පිළකා අත්ථෙව, නාහං එතෙසු එකස්සාපි ඉල්ලිසභාවං සඤ්ජානිතුං සක්කොමී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

78. ‘‘උභො ඛඤ්ජා උභො කුණී, උභො විසමචක්ඛුකා;

උභින්නං පිළකා ජාතා, නාහං පස්සාමි ඉල්ලිස’’න්ති.

තත්ථ උභොති ද්වෙපි ජනා. ඛඤ්ජාති කුණ්ඨපාදා. කුණීති කුණ්ඨහත්ථා. විසමචක්ඛුකාති විසමක්ඛිමණ්ඩලා කෙකරා. පිළකාති ද්වින්නම්පි එකස්මිංයෙව සීසපදෙසෙ එකසණ්ඨානාව පිළකා ජාතා. නාහං පස්සාමීති අහං ‘‘ඉමෙසු අයං නාම ඉල්ලිසො’’ති න පස්සාමි, එකස්සාපි ඉල්ලිසභාවං න ජානාමීති අවොච.

බොධිසත්තස්ස වචනං සුත්වා සෙට්ඨි කම්පමානො ධනසොකෙන සතිං පච්චුපට්ඨාපෙතුං අසක්කොන්තො තත්ථෙව පති. තස්මිං ඛණෙ සක්කො ‘‘නාහං, මහාරාජ, ඉල්ලිසො, සක්කොහමස්මී’’ති මහතියා සක්කලීලාය ආකාසෙ අට්ඨාසි. ඉල්ලිසස්ස මුඛං පුඤ්ඡිත්වා උදකෙන සිඤ්චිංසු, සො උට්ඨාය සක්කං දෙවරාජානං වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං සක්කො ආහ ‘‘ඉල්ලිස, ඉදං ධනං මම සන්තකං, න තව. අහඤ්හි තෙ පිතා, ත්වං මම පුත්තො. අහං දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සක්කත්තං පත්තො, ත්වං පන මෙ වංසං උපච්ඡින්දිත්වා අදානසීලො හුත්වා මච්ඡරියෙ පතිට්ඨාය දානසාලායො ඣාපෙත්වා යාචකෙ නික්කඩ්ඪිත්වා ධනමෙව සණ්ඨාපෙසි. තං නෙව ත්වං පරිභුඤ්ජසි, න අඤ්ඤෙසං දෙසි, රක්ඛසපරිග්ගහිතං විය තිට්ඨති. සචෙ මෙ දානසාලා පාකතිකා කත්වා දානං දස්සසි, ඉච්චෙතං කුසලං. නො චෙ දස්සසි, සබ්බං තෙ ධනං අන්තරධාපෙත්වා ඉමිනා ඉන්දවජිරෙන තෙ සීසං ඡින්දිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සාමී’’ති. ඉල්ලිසසෙට්ඨි මරණභයෙන සන්තජ්ජිතො ‘‘ඉතො පට්ඨාය දානං දස්සාමී’’ති පටිඤ්ඤං අදාසි. සක්කො තස්ස පටිඤ්ඤං ගහෙත්වා ආකාසෙ නිසින්නොව ධම්මං දෙසෙත්වා තං සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා සකට්ඨානමෙව අගමාසි. ඉල්ලිසොපි දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා සග්ගපරායණො අහොසි.

සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව මොග්ගල්ලානො මච්ඡරියසෙට්ඨිං දමෙති, පුබ්බෙපෙස ඉමිනා දමිතොයෙවා’’ති වත්වා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ඉල්ලිසො මච්ඡරියසෙට්ඨි අහොසි, සක්කො දෙවරාජා මහාමොග්ගල්ලානො, රාජා ආනන්දො, කප්පකො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

ඉල්ලිසජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[79] 9. ඛරස්සරජාතකවණ්ණනා

යතො විලුත්තා ච හතා ච ගාවොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං අමච්චං ආරබ්භ කථෙසි. කොසලරඤ්ඤො කිර එකො අමච්චො රාජානං ආරාධෙත්වා පච්චන්තගාමෙ රාජබලිං ලභිත්වා චොරෙහි සද්ධිං එකතො හුත්වා ‘‘අහං මනුස්සෙ ආදාය අරඤ්ඤං පවිසිස්සාමි, තුම්හෙ ගාමං විලුම්පිත්වා උපඩ්ඪං මය්හං දදෙය්‍යාථා’’ති වත්වා පගෙව මනුස්සෙ සන්නිපාතෙත්වා අරඤ්ඤං ගන්ත්වා චොරෙසු ආගන්ත්වා ගාවියො ඝාතෙත්වා මංසං ඛාදිත්වා ගාමං විලුම්පිත්වා ගතෙසු සායන්හසමයෙ මහාජනපරිවුතො ආගච්ඡති. තස්ස න චිරස්සෙව තං කම්මං පාකටං ජාතං. මනුස්සා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා තං පක්කොසාපෙත්වා දොසං පතිට්ඨාපෙත්වා සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා අඤ්ඤං ගාමභොජකං පෙසෙත්වා ජෙතවනං ගන්ත්වා භගවතො එතමත්ථං ආරොචෙසි. භගවා ‘‘න, මහාරාජ, ඉදානෙව එස එවංසීලො, පුබ්බෙපි එවංසීලොයෙවා’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ එකස්ස අමච්චස්ස පච්චන්තගාමං අදාසි. සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. තදා පන බොධිසත්තො වණිජ්ජාය පච්චන්තෙ විචරන්තො තස්මිං ගාමකෙ නිවාසං කප්පෙසි. සො තස්මිං ගාමභොජකෙ සායන්හසමයෙ මහාජනපරිවාරෙන භෙරියා වජ්ජමානාය ආගච්ඡන්තෙ ‘‘අයං දුට්ඨගාමභොජකො චොරෙහි සද්ධිං එකතො හුත්වා ගාමං විලුම්පාපෙත්වා චොරෙසු පලායිත්වා අටවිං පවිට්ඨෙසු ඉදානි උපසන්තූපසන්තො විය භෙරියා වජ්ජමානාය ආගච්ඡතී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

79. ‘‘යතො විලුත්තා ච හතා ච ගාවො, දඩ්ඪානි ගෙහානි ජනො ච නීතො;

අථාගමා පුත්තහතාය පුත්තො, ඛරස්සරං ඩිණ්ඩිමං වාදයන්තො’’ති.

තත්ථ යතොති යදා. විලුත්තා ච හතා චාති විලුම්පිත්වා බන්ධිත්වා ච නීතා, මංසං ඛාදනත්ථාය ච හතා. ගාවොති ගොරූපානි. දඩ්ඪානීති අග්ගිං දත්වා ඣාපිතානි. ජනො ච නීතොති කරමරග්ගාහං ගහෙත්වා නීතො. පුත්තහතාය පුත්තොති හතපුත්තාය පුත්තො, නිල්ලජ්ජොති අත්ථො. ඡින්නහිරොත්තප්පස්ස හි මාතා නාම නත්ථි, ඉති සො තස්සා ජීවන්තොපි හතපුත්තට්ඨානෙ තිට්ඨතීති හතපුත්තාය පුත්තො නාම හොති. ඛරස්සරන්ති ථද්ධසද්දං. ඩිණ්ඩිමන්ති පටහභෙරිං.

එවං බොධිසත්තො ඉමාය ගාථාය තං පරිභාසි. න චිරෙනෙව ච තස්ස තං කම්මං පාකටං ජාතං, අථස්ස රාජා දොසානුරූපං නිග්ගහං අකාසි.