7. ඉත්ථිවග්ගො

[61] 1. අසාතමන්තජාතකවණ්ණනා

අසා ලොකිත්ථියො නාමාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උක්කණ්ඨිතං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තස්ස වත්ථු උම්මාදන්තිජාතකෙ ආවි භවිස්සති. තං පන භික්ඛුං සත්ථා ‘‘භික්ඛු ඉත්ථියො නාම අසාතා අසතියො ලාමිකා පච්ඡිමිකා, ත්වං එවරූපං ලාමිකං ඉත්ථිං නිස්සාය කස්මා උක්කණ්ඨිතොසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලායං බ්‍රාහ්මණකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො තීසු වෙදෙසු සබ්බසිප්පෙසු ච නිප්ඵත්තිං පත්තො දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො අහොසි. තදා බාරාණසියං එකස්මිං බ්‍රාහ්මණකුලෙ පුත්තස්ස ජාතදිවසෙ අග්ගිං ගහෙත්වා අනිබ්බායන්තං ඨපයිංසු. අථ නං බ්‍රාහ්මණකුමාරං සොළසවස්සකාලෙ මාතාපිතරො ආහංසු ‘‘පුත්ත, මයං තව ජාතදිවසෙ අග්ගිං ගහෙත්වා ඨපයිම්හ. සචෙ බ්‍රහ්මලොකපරායණො භවිතුකාමො, ත්වං අග්ගිං ආදාය අරඤ්ඤං පවිසිත්වා අග්ගිං භගවන්තං නමස්සමානො බ්‍රහ්මලොකපරායණො හොහි. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසිතුකාමො, තක්කසිලං ගන්ත්වා දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හිත්වා කුටුම්බං සණ්ඨපෙහී’’ති. මාණවො ‘‘නාහං සක්ඛිස්සාමි අරඤ්ඤෙ අග්ගිං පරිචරිතුං, කුටුම්බමෙව සණ්ඨපෙස්සාමී’’ති මාතාපිතරො වන්දිත්වා ආචරියභාගං සහස්සං ගහෙත්වා තක්කසිලං ගන්ත්වා සිප්පං උග්ගණ්හිත්වා පච්චාගමාසි.

මාතාපිතරො පනස්ස අනත්ථිකා ඝරාවාසෙන, අරඤ්ඤෙ අග්ගිං පරිචරාපෙතුකාමා හොන්ති. අථ නං මාතා ඉත්ථීනං දොසං දස්සෙත්වා අරඤ්ඤං පෙසෙතුකාමා ‘‘සො ආචරියො පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො සක්ඛිස්සති මෙ පුත්තස්ස ඉත්ථීනං දොසං කථෙතු’’න්ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘උග්ගහිතං තෙ, තාත, සිප්ප’’න්ති. ‘‘ආම, අම්මා’’ති. ‘‘අසාතමන්තොපි තෙ උග්ගහිතො’’ති. ‘‘න උග්ගහිතො, අම්මා’’ති. ‘‘තාත, යදි තෙ අසාතමන්තො න උග්ගහිතො, කිං නාම තෙ සිප්පං උග්ගහිතං, ගච්ඡ, උග්ගණ්හිත්වා එහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පුන තක්කසිලාභිමුඛො පායාසි. තස්සපි ආචරියස්ස මාතා මහල්ලිකා වීසතිවස්සසතිකා. සො තං සහත්ථා න්හාපෙන්තො භොජෙන්තො පායෙන්තො පටිජග්ගති. අඤ්ඤෙ මනුස්සා නං තථා කරොන්තං ජිගුච්ඡන්ති. සො චින්තෙසි ‘‘යංනූනාහං අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ මාතරං පටිජග්ගන්තො විහරෙය්‍ය’’න්ති. අථෙකස්මිං විවිත්තෙ අරඤ්ඤෙ උදකඵාසුකට්ඨානෙ පණ්ණසාලං කාරෙත්වා සප්පිතණ්ඩුලාදීනි ආහරාපෙත්වා මාතරං උක්ඛිපිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා මාතරං පටිජග්ගන්තො වාසං කප්පෙසි.

සොපි ඛො මාණවො තක්කසිලං ගන්ත්වා ආචරියං අපස්සන්තො ‘‘කහං ආචරියො’’ති පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා තත්ථ ගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨාසි. අථ නං ආචරියො ‘‘කිං නු ඛො, තාත, අතිසීඝං ආගතොසී’’ති? ‘‘නනු අහං තුම්හෙහි අසාතමන්තො නාම න උග්ගණ්හාපිතො’’ති? ‘‘කො පන තෙ අසාතමන්තෙ උග්ගණ්හිතබ්බෙ කත්වා කථෙසී’’ති? ‘‘මය්හං මාතා ආචරියා’’ති. බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘අසාතමන්තො නාම කොචි නත්ථි, ඉමස්ස පන මාතා ඉමං ඉත්ථිදොසෙ ජානාපෙතුකාමා භවිස්සතී’’ති. අථ නං ‘‘සාධු, තාත, දස්සාමි තෙ අසාතමන්තෙ, ත්වං අජ්ජ ආදිං කත්වා මම ඨානෙ ඨත්වා මම මාතරං සහත්ථා න්හාපෙන්තො භොජෙන්තො පායෙන්තො පටිජග්ගාහි, හත්ථපාදසීසපිට්ඨිසම්බාහනාදීනි චස්සා කරොන්තො ‘අය්‍යෙ ජරං පත්තකාලෙපි තාව තෙ එවරූපං සරීරං, දහරකාලෙ කීදිසං අහොසී’ති හත්ථපාදපරිකම්මාදිකරණකාලෙ හත්ථපාදාදීනං වණ්ණං කථෙය්‍යාසි. යඤ්ච තෙ මම මාතා කථෙති, තං අලජ්ජන්තො අනිගුහන්තො මය්හං ආරොචෙය්‍යාසි, එවං කරොන්තො අසාතමන්තෙ ලච්ඡසි, අකරොන්තො න ලච්ඡසී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු ආචරියා’’ති තස්ස වචනං සම්පටිච්ඡිත්වා තතො පට්ඨාය සබ්බං යථාවුත්තවිධානං අකාසි.

අථස්සා තස්මිං මාණවෙ පුනප්පුනං වණ්ණයමානෙ ‘‘අයං මයා සද්ධිං අභිරමිතුකාමො භවිස්සතී’’ති අන්ධාය ජරාජිණ්ණාය අබ්භන්තරෙ කිලෙසො උප්පජ්ජි. සා එකදිවසං අත්තනො සරීරවණ්ණං කථයමානං මාණවං ආහ ‘‘මයා සද්ධිං අභිරමිතුං ඉච්ඡසී’’ති? ‘‘අය්‍යෙ, අහං තාව ඉච්ඡෙය්‍යං, ආචරියො පන ගරුකො’’ති. ‘‘සචෙ මං ඉච්ඡසි, පුත්තං මෙ මාරෙහී’’ති. ‘‘අහං ආචරියස්ස සන්තිකෙ එත්තකං සිප්පං උග්ගණ්හිත්වා කිලෙසමත්තං නිස්සාය කින්ති කත්වා ආචරියං මාරෙස්සාමී’’ති. ‘‘තෙන හි සචෙ ත්වං මං න පරිච්චජසි, අහමෙව නං මාරෙස්සාමී’’ති. එවං ඉත්ථියො නාම අසාතා ලාමිකා පච්ඡිමිකා, තථාරූපෙ නාම වයෙ ඨිතා රාගචිත්තං උප්පාදෙත්වා කිලෙසං අනුවත්තමානා එවං උපකාරකං පුත්තං මාරෙතුකාමා ජාතා. මාණවො සබ්බං තං කථං බොධිසත්තස්ස ආරොචෙසි.

බොධිසත්තො ‘‘සුට්ඨු තෙ, මාණව, කතං මය්හං ආරොචෙන්තෙනා’’ති වත්වා මාතු ආයුසඞ්ඛාරං ඔලොකෙන්තො ‘‘අජ්ජෙව මරිස්සතී’’ති ඤත්වා ‘‘එහි, මාණව, වීමංසිස්සාම න’’න්ති එකං උදුම්බරරුක්ඛං ඡින්දිත්වා අත්තනො පමාණෙන කට්ඨරූපකං කත්වා සසීසං පාරුපිත්වා අත්තනො සයනට්ඨානෙ උත්තානං නිපජ්ජාපෙත්වා රජ්ජුකං බන්ධිත්වා අන්තෙවාසිකං ආහ – ‘‘තාත, ඵරසුං ආදාය ගන්ත්වා මම මාතු සඤ්ඤං දෙහී’’ති. මාණවො ගන්ත්වා ‘‘අය්‍යෙ, ආචරියො පණ්ණසාලායං අත්තනො සයනට්ඨානෙ නිපන්නො, රජ්ජුසඤ්ඤා මෙ බද්ධා, ඉමං ඵරසුං ආදාය ගන්ත්වා සචෙ සක්කොසි, මාරෙහි න’’න්ති ආහ. ‘‘ත්වං පන මං න පරිච්චජිස්සසී’’ති? ‘‘කිංකාරණා පරිච්චජිස්සාමී’’ති? සා ඵරසුං ආදාය පවෙධමානා උට්ඨාය රජ්ජුසඤ්ඤාය ගන්ත්වා හත්ථෙන පරාමසිත්වා ‘‘අයං මෙ පුත්තො’’ති සඤ්ඤාය කට්ඨරූපකස්ස මුඛතො සාටකං අපනෙත්වා ඵරසුං ආදාය ‘‘එකප්පහාරෙනෙව මාරෙස්සාමී’’ති ගීවායමෙව පහරිත්වා ‘‘ධ’’න්ති සද්දෙ උප්පන්නෙ රුක්ඛභාවං අඤ්ඤාසි. අථ බොධිසත්තෙන ‘‘කිං කරොසි, අම්මා’’ති වුත්තෙ සා ‘‘වඤ්චිතාම්හී’’ති තත්ථෙව මරිත්වා පතිතා. අත්තනො කිර පණ්ණසාලාය නිපන්නායපි තඞ්ඛණඤ්ඤෙව තාය මරිතබ්බමෙව.

සො තස්සා මතභාවං ඤත්වා සරීරකිච්චං කත්වා ආළාහනං නිබ්බාපෙත්වා වනපුප්ඵෙහි පූජෙත්වා මාණවං ආදාය පණ්ණසාලද්වාරෙ නිසීදිත්වා ‘‘තාත, පාටියෙක්කො අසාතමන්තො නාම නත්ථි, ඉත්ථියො අසාතා නාම, තව මාතා ‘අසාතමන්තං උග්ගණ්හා’ති මම සන්තිකං පෙසයමානා ඉත්ථීනං දොසං ජානනත්ථං පෙසෙසි. ඉදානි පන තෙ පච්චක්ඛමෙව මම මාතු දොසො දිට්ඨො, ඉමිනා කාරණෙන ‘ඉත්ථියො නාම අසාතා ලාමිකා පච්ඡිමිකා’ති ජානෙය්‍යාසී’’ති තං ඔවදිත්වා උය්‍යොජෙසි. සොපි ආචරියං වන්දිත්වා මාතාපිතූනං සන්තිකං අගමාසි. අථ නං මාතා පුච්ඡි ‘‘තාත, උග්ගහිතො තෙ අසාතමන්තො’’ති? ‘‘ආම, අම්මා’’ති. ‘‘ඉදානි කිං කරිස්සසි, පබ්බජිත්වා අග්ගිං වා පරිචරිස්සසි, අගාරමජ්ඣෙ වා වසිස්සසී’’ති? මාණවො ‘‘මයා, අම්ම, පච්චක්ඛතො ඉත්ථීනං දොසා දිට්ඨා, අගාරෙන මෙ කිච්චං නත්ථි, පබ්බජිස්සාමහ’’න්ති අත්තනො අධිප්පායං පකාසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

61. ‘‘අසා ලොකිත්ථියො නාම, වෙලා තාසං න විජ්ජති;

සාරත්තා ච පගබ්භා ච, සිඛී සබ්බඝසො යථා;

තා හිත්වා පබ්බජිස්සාමි, විවෙකමනුබ්‍රූහය’’න්ති.

තත්ථ අසාති අසතියො ලාමිකා. අථ වා සාතං වුච්චති සුඛං, තං තාසු නත්ථි. අත්තනි පටිබද්ධචිත්තානං අසාතමෙව දෙන්තීතිපි අසා, දුක්ඛා දුක්ඛවත්ථුභූතාති අත්ථො. ඉමස්ස පනත්ථස්ස සාධනත්ථාය ඉදං සුත්තං ආහරිතබ්බං –

‘‘මායා චෙතා මරීචී ච, සොකො රොගො චුපද්දවො;

ඛරා ච බන්ධනා චෙතා, මච්චුපාසා ගුහාසයා;

තාසු යො විස්සසෙ පොසො, සො නරෙසු නරාධමො’’ති. (ජා. 2.21.118);

ලොකිත්ථියොති ලොකෙ ඉත්ථියො. වෙලා තාසං න විජ්ජතීති අම්ම, තාසං ඉත්ථීනං කිලෙසුප්පත්තිං පත්වා වෙලා සංවරො මරියාදා පමාණං නාම නත්ථි. සාරත්තා ච පගබ්භා චාති වෙලා ච එතාසං නත්ථි, පඤ්චසු කාමගුණෙසු සාරත්තා අල්ලීනා, තථා කායපාගබ්භියෙන, වාචාපාගබ්භියෙන, මනොපාගබ්භියෙනාති තිවිධෙන පාගබ්භියෙන සමන්නාගතත්තා පගබ්භා චෙතා. එතාසඤ්හි අබ්භන්තරෙ කායද්වාරාදීනි පත්වා සංවරො නාම නත්ථි, ලොලා කාකපටිභාගාති දස්සෙති. සිඛී සබ්බඝසො යථාති අම්ම, යථා ජාලසිඛාය ‘‘සිඛී’’ති සඞ්ඛං ගතො අග්ගි නාම ගූථගතාදිභෙදං අසුචිම්පි, සප්පිමධුඵාණිතාදිභෙදං සුචිම්පි, ඉට්ඨම්පි අනිට්ඨම්පි යං යදෙව ලභති, සබ්බං ඝසති ඛාදති, තස්මා ‘‘සබ්බඝසො’’ති වුච්චති. තථෙව තා ඉත්ථියොපි හත්ථිමෙණ්ඩගොමෙණ්ඩාදයො වා හොන්තු හීනජච්චා හීනකම්මන්තා, ඛත්තියාදයො වා හොන්තු උත්තමකම්මන්තා, හීනුක්කට්ඨභාවං අචින්තෙත්වා ලොකස්සාදවසෙන කිලෙසසන්ථවෙ උප්පන්නෙ යං යං ලභන්ති, සබ්බමෙව සෙවන්තීති සබ්බඝසසිඛිසදිසා හොන්ති. තස්මා සිඛී සබ්බඝසො යථා, තථෙවෙතාති වෙදිතබ්බා.

තා හිත්වා පබ්බජිස්සාමීති අහං තා ලාමිකා දුක්ඛවත්ථුභූතා ඉත්ථියො හිත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිස්සාමි. විවෙකමනුබ්‍රූහයන්ති කායවිවෙකො චිත්තවිවෙකො උපධිවිවෙකොති තයො විවෙකා, තෙසු ඉධ කායවිවෙකොපි වට්ටති චිත්තවිවෙකොපි. ඉදං වුත්තං හොති – අහං, අම්ම, පබ්බජිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා අට්ඨ සමාපත්තියො ච පඤ්චාභිඤ්ඤා ච උප්පාදෙත්වා ගණතො කායං, කිලෙසෙහි ච චිත්තං විවෙචෙත්වා ඉමං විවෙකං බ්‍රූහෙන්තො වඩ්ඪෙන්තො බ්‍රහ්මලොකපරායණො භවිස්සාමි, අලං මෙ අගාරෙනාති. එවං ඉත්ථියො ගරහිත්වා මාතාපිතරො වන්දිත්වා හිමවන්තං පවිසිත්වා පබ්බජිත්වා වුත්තප්පකාරං විවෙකං බ්‍රූහෙන්තො බ්‍රහ්මලොකපරායණො අහොසි.

සත්ථාපි ‘‘එවං භික්ඛු ඉත්ථියො නාම අසාතා ලාමිකා පච්ඡිමිකා දුක්ඛදායිකා’’ති ඉත්ථීනං අගුණං කථෙත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාසි. සත්ථා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා මාතා භද්දකාපිලානී, පිතා මහාකස්සපො අහොසි, අන්තෙවාසිකො ආනන්දො, ආචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අසාතමන්තජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[62] 2. අණ්ඩභූතජාතකවණ්ණනා

යං බ්‍රාහ්මණො අවාදෙසීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උක්කණ්ඨිතමෙවාරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්ච’’න්ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛු ඉත්ථියො නාම අරක්ඛියා, පුබ්බෙ පණ්ඩිතා ඉත්ථිං ගබ්භතො පට්ඨාය රක්ඛන්තාපි රක්ඛිතුං නාසක්ඛිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො සබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං පත්වා පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨාය ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙසි. සො පුරොහිතෙන සද්ධිං ජූතං කීළති. කීළන්තො පන –

‘‘සබ්බා නදී වඞ්කගතී, සබ්බෙ කට්ඨමයා වනා;

සබ්බිත්ථියො කරෙ පාපං, ලභමානෙ නිවාතකෙ’’ති. (ජා. 2.21.308) –

ඉමං ජූතගීතං ගායන්තො රජතඵලකෙ සුවණ්ණපාසකෙ ඛිපති. එවං කීළන්තො පන රාජා නිච්චං ජිනාති, පුරොහිතො පරාජීයති.

සො අනුක්කමෙන ඝරෙ විභවෙ පරික්ඛයං ගච්ඡන්තෙ චින්තෙසි ‘‘එවං සන්තෙ සබ්බං ඉමස්මිං ඝරෙ ධනං ඛීයිස්සති, පරියෙසිත්වා පුරිසන්තරං අගතං එකං මාතුගාමං ඝරෙ කරිස්සාමී’’ති. අථස්ස එතදහොසි ‘‘අඤ්ඤං පුරිසං දිට්ඨපුබ්බං ඉත්ථිං රක්ඛිතුං න සක්ඛිස්සාමි, ගබ්භතො පට්ඨායෙකං මාතුගාමං රක්ඛිත්වා තං වයප්පත්තං වසෙ ඨපෙත්වා එකපුරිසිකං කත්වා ගාළ්හං ආරක්ඛං සංවිදහිත්වා රාජකුලතො ධනං ආහරිස්සාමී’’ති. සො ච අඞ්ගවිජ්ජාය ඡෙකො හොති, අථෙකං දුග්ගතිත්ථිං ගබ්භිනිං දිස්වා ‘‘ධීතරං විජායිස්සතී’’ති ඤත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා පරිබ්බයං දත්වා ඝරෙයෙව වසාපෙත්වා විජාතකාලෙ ධනං දත්වා උය්‍යොජෙත්වා තං කුමාරිකං අඤ්ඤෙසං පුරිසානං දට්ඨුං අදත්වා ඉත්ථීනංයෙව හත්ථෙ දත්වා පොසාපෙත්වා වයප්පත්තකාලෙ තං අත්තනො වසෙ ඨපෙසි. යාව චෙසා වඩ්ඪති, තාව රඤ්ඤා සද්ධිං ජූතං න කීළි. තං පන වසෙ ඨපෙත්වා බ්‍රාහ්මණො ‘‘මහාරාජ, ජූතං කීළාමා’’ති ආහ. රාජා ‘‘සාධූ’’ති පුරිමනියාමෙනෙව කීළි. පුරොහිතො රඤ්ඤො ගායිත්වා පාසකං ඛිපනකාලෙ ‘‘ඨපෙත්වා මම මාණවික’’න්ති ආහ. තතො පට්ඨාය පුරොහිතො ජිනාති, රාජා පරාජීයති.

බොධිසත්තො ‘‘ඉමස්ස ඝරෙ එකපුරිසිකාය එකාය ඉත්ථියා භවිතබ්බ’’න්ති පරිග්ගණ්හාපෙන්තො අත්ථිභාවං ඤත්වා ‘‘සීලමස්සා භින්දාපෙස්සාමී’’ති එකං ධුත්තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සක්ඛිස්සසි පුරොහිතස්ස ඉත්ථියා සීලං භින්දිතු’’න්ති ආහ. ‘‘සක්කොමි, දෙවා’’ති. අථස්ස රාජා ධනං දත්වා ‘‘තෙන හි ඛිප්පං නිට්ඨාපෙහී’’ති තං පහිණි. සො රඤ්ඤො සන්තිකා ධනං ආදාය ගන්ධධූමචුණ්ණකප්පූරාදීනි ගහෙත්වා තස්ස ඝරතො අවිදූරෙ සබ්බගන්ධාපණං පසාරෙසි. පුරොහිතස්සපි ගෙහං සත්තභූමකං සත්තද්වාරකොට්ඨකං හොති, සබ්බෙසු ද්වාරකොට්ඨකෙසු ඉත්ථීනංයෙව ආරක්ඛා. ඨපෙත්වා පන බ්‍රාහ්මණං අඤ්ඤො පුරිසො ගෙහං පවිසිතුං ලභන්තො නාම නත්ථි, කචවරඡඩ්ඩනපච්ඡිම්පි සොධෙත්වායෙව පවෙසෙන්ති. තං මාණවිකං පුරොහිතොයෙව දට්ඨුං ලභති. තස්සා ච එකා පරිචාරිකා ඉත්ථී අත්ථි. අථස්සා සා පරිචාරිකා ගන්ධපුප්ඵමූලං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තී තස්ස ධුත්තස්ස ආපණසමීපෙන ගච්ඡති. සො ‘‘අයං තස්සා පරිචාරිකා’’ති සුට්ඨු ඤත්වා එකදිවසං තං ආගච්ඡන්තිං දිස්වා ආපණා උට්ඨාය ගන්ත්වා තස්සා පාදමූලෙ පතිත්වා උභොහි හත්ථෙහි පාදෙ ගාළ්හං ගහෙත්වා ‘‘අම්ම, එත්තකං කාලං කහං ගතාසී’’ති පරිදෙවි, අවසෙසාපි පයුත්තකධුත්තා එකමන්තං ඨත්වා ‘‘හත්ථපාදමුඛසණ්ඨානෙහි ච ආකප්පෙන ච මාතාපුත්තා එකසදිසායෙවා’’ති ආහංසු. සා ඉත්ථී තෙසු තෙසු කථෙන්තෙසු අත්තනො අසද්දහිත්වා ‘‘අයං මෙ පුත්තො භවිස්සතී’’ති සයම්පි රොදිතුං ආරභි. තෙ උභොපි කන්දිත්වා රොදිත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං ආලිඞ්ගෙත්වා අට්ඨංසු.

අථ සො ධුත්තො ආහ ‘‘අම්ම, කහං වසසී’’ති? ‘‘කින්නරිලීලාය වසමානාය රූපසොභග්ගප්පත්තාය පුරොහිතස්ස දහරිත්ථියා උපට්ඨානං කුරුමානා වසාමි, තාතා’’ති. ‘‘ඉදානි කහං යාසි, අම්මා’’ති? ‘‘තස්සා ගන්ධමාලාදීනං අත්ථායා’’ති. ‘‘අම්ම, කිං තෙ අඤ්ඤත්ථ ගතාය, ඉතො පට්ඨාය මමෙව සන්තිකා හරා’’ති මූලං අග්ගහෙත්වාව බහූනි තම්බූලතක්කොලකාදීනි චෙව නානාපුප්ඵානි ච අදාසි. මාණවිකා බහූනි ගන්ධපුප්ඵාදීනි දිස්වා ‘‘කිං, අම්ම, අජ්ජ අම්හාකං බ්‍රාහ්මණො පසන්නො’’ති ආහ. ‘‘කස්මා එවං වදසී’’ති? ‘‘ඉමෙසං බහුභාවං දිස්වා’’ති. න බ්‍රාහ්මණො බහුමූලං අදාසි, මයා පනෙතං මය්හං පුත්තස්ස සන්තිකා ආභතන්ති. තතො පට්ඨාය සා බ්‍රාහ්මණෙන දින්නමූලං අත්තනා ගහෙත්වා තස්සෙව සන්තිකා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආහරති. ධුත්තො කතිපාහච්චයෙන ගිලානාලයං කත්වා නිපජ්ජි. සා තස්ස ආපණද්වාරං ගන්ත්වා තං අදිස්වා ‘‘කහං මෙ පුත්තො’’ති පුච්ඡි. ‘‘පුත්තස්ස තෙ අඵාසුකං ජාත’’න්ති? සා තස්ස නිපන්නට්ඨානං ගන්ත්වා නිසීදිත්වා පිට්ඨිං පරිමජ්ජන්තී ‘‘කිං තෙ, තාත, අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. සො තුණ්හී අහොසි. ‘‘කිං න කථෙසි පුත්තා’’ති? ‘‘අම්ම, මරන්තෙනාපි තුය්හං කථෙතුං න සක්කා’’ති. ‘‘තාත, මය්හං අකථෙත්වා කස්ස කථෙය්‍යාසි, කථෙහි, තාතා’’ති. ‘‘අම්ම, මය්හං අඤ්ඤං අඵාසුකං නත්ථි, තස්සා පන මාණවිකාය වණ්ණං සුත්වා පටිබද්ධචිත්තොස්මි, තං ලභන්තො ජීවිස්සාමි, අලභන්තො ඉධෙව මරිස්සාමී’’ති. ‘‘තාත, මය්හං එස භාරො, මා ත්වං එතං නිස්සාය චින්තයී’’ති තං අස්සාසෙත්වා බහූනි ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය මාණවිකාය සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘පුත්තො මෙ, අම්ම, මම සන්තිකා තව වණ්ණං සුත්වා පටිබද්ධචිත්තො ජාතො, කිං කාතබ්බ’’න්ති? ‘‘සචෙ ආනෙතුං සක්කොථ, මයා කතොකාසොයෙවා’’ති.

සා තස්සා වචනං සුත්වා තතො පට්ඨාය තස්ස ගෙහස්ස කණ්ණකණ්ණෙහි බහුං කචවරං සඞ්කඩ්ඪිත්වා ආරක්ඛිත්ථියා උපරි ඡඩ්ඩෙසි. සා තෙන අට්ටීයමානා අපෙති. ඉතරා තෙනෙව නියාමෙන යා යා කිඤ්චි කථෙති, තස්සා තස්සා උපරි කචවරං ඡඩ්ඩෙසි. තතො පට්ඨාය පන සා යං යං ආහරති වා හරති වා, තං තං න කාචි සොධෙතුං උස්සහති. තස්මිං කාලෙ සා තං ධුත්තං පුප්ඵපච්ඡියං නිපජ්ජාපෙත්වා මාණවිකාය සන්තිකං අභිහරි. ධුත්තො මාණවිකාය සීලං භින්දිත්වා එකාහද්වීහං පාසාදෙයෙව අහොසි. පුරොහිතෙ බහි නික්ඛන්තෙ උභො අභිරමන්ති. තස්මිං ආගතෙ ධුත්තො නිලීයති.

අථ නං සා එකාහද්වීහච්චයෙන ‘‘සාමි, ඉදානි තයා ගන්තුං වට්ටතී’’ති ආහ. ‘‘අහං බ්‍රාහ්මණං පහරිත්වා ගන්තුකාමො’’ති. සා ‘‘එවං හොතූ’’ති ධුත්තං නිලීයාපෙත්වා බ්‍රාහ්මණෙ ආගතෙ එවමාහ ‘‘අහං, අය්‍ය, තුම්හෙසු වීණං වාදෙන්තෙසු නච්චිතුං ඉච්ඡාමී’’ති. ‘‘සාධු, භද්දෙ, නච්චස්සූ’’ති වීණං වාදෙසි. ‘‘තුම්හෙසු ඔලොකෙන්තෙසු ලජ්ජාමි, මුඛං පන වො සාටකෙන බන්ධිත්වා නච්චිස්සාමී’’ති. ‘‘සචෙ ලජ්ජසි, එවං කරොහී’’ති. මාණවිකා ඝනසාටකං ගහෙත්වා තස්ස අක්ඛීනි පිදහමානා මුඛං බන්ධි. බ්‍රාහ්මණො මුඛං බන්ධාපෙත්වා වීණං වාදෙසි. සා මුහුත්තං නච්චිත්වා ‘‘අය්‍ය, අහං තෙ එකවාරං සීසෙ පහරිතුකාමා’’ති ආහ. ඉත්ථිලොලො බ්‍රාහ්මණො කිඤ්චි කාරණං අජානන්තො ‘‘පහරාහී’’ති ආහ, මාණවිකා ධුත්තස්ස සඤ්ඤං අදාසි. සො සණිකං ආගන්ත්වා බ්‍රාහ්මණස්ස පිට්ඨිපස්සෙ ඨත්වා සීසෙ කප්පරෙන පහරි, අක්ඛීනි පතනාකාරප්පත්තානි අහෙසුං, සීසෙ ගණ්ඩො උට්ඨහි. සො වෙදනාට්ටො හුත්වා ‘‘ආහර තෙ හත්ථ’’න්ති ආහ. මාණවිකා අත්තනො හත්ථං උක්ඛිපිත්වා තස්ස හත්ථෙ ඨපෙසි. බ්‍රාහ්මණො ‘‘හත්ථො මුදුකො, පහාරො පන ථද්ධො’’ති ආහ. ධුත්තො බ්‍රාහ්මණං පහරිත්වා නිලීයි. මාණවිකා තස්මිං නිලීනෙ බ්‍රාහ්මණස්ස මුඛතො සාටකං මොචෙත්වා තෙලං ආදාය සීසං පරිසම්බාහි. බ්‍රාහ්මණෙ බහි නික්ඛන්තෙ පුන සා ඉත්ථී ධුත්තං පච්ඡියං නිපජ්ජාපෙත්වා නීහරි.

සො රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා සබ්බං තං පවත්තිං ආරොචෙසි. රාජා අත්තනො උපට්ඨානං ආගතං බ්‍රාහ්මණං ආහ ‘‘ජූතං කීළාම බ්‍රාහ්මණා’’ති? ‘‘සාධු, මහාරාජා’’ති. රාජා ජූතමණ්ඩලං සජ්ජාපෙත්වා පුරිමනයෙනෙව ජූතගීතං ගායිත්වා පාසකෙ ඛිපති. බ්‍රාහ්මණො මාණවිකාය තපස්ස භින්නභාවං අජානන්තො ‘‘ඨපෙත්වා මම මාණවික’’න්ති ආහ. එවං වදන්තොපි පරාජිතොයෙව. රාජා ජිනිත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කිං වදෙසි, මාණවිකාය තෙ තපො භින්නො, ත්වං ‘මාතුගාමං ගබ්භතො පට්ඨාය රක්ඛන්තො සත්තසු ඨානෙසු ආරක්ඛං කරොන්තො රක්ඛිතුං සක්ඛිස්සාමී’ති මඤ්ඤසි, මාතුගාමො නාම කුච්ඡියං පක්ඛිපිත්වා චරන්තෙනාපි රක්ඛිතුං න සක්කා, එකපුරිසිකා ඉත්ථී නාම නත්ථි, තව මාණවිකා ‘නච්චිතුකාමාම්හී’ති වත්වා වීණං වාදෙන්තස්ස තව සාටකෙන මුඛං බන්ධිත්වා අත්තනො ජාරං තව සීසෙ කප්පරෙන පහරාපෙත්වා උය්‍යොජෙසි, ඉදානි කිං කථෙසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

62. ‘‘යං බ්‍රාහ්මණො අවාදෙසි, වීණං සමුඛවෙඨිතො;

අණ්ඩභූතාභතා භරියා, තාසු කො ජාතු විස්සසෙ’’ති.

තත්ථ යං බ්‍රාහ්මණො අවාදෙසි, වීණං සමුඛවෙඨිතොති යෙන කාරණෙන බ්‍රාහ්මණො ඝනසාටකෙන සහ මුඛෙන වෙඨිතො හුත්වා වීණං වාදෙසි, තං කාරණං න ජානාතීති අත්ථො. තඤ්හි සා වඤ්චෙතුකාමා එවමකාසි. බ්‍රාහ්මණො පන තං ඉත්ථිං බහුමායාභාවං අජානන්තො මාතුගාමස්ස සද්දහිත්වා ‘‘මං එසා ලජ්ජතී’’ති එවංසඤ්ඤී අහොසි, තෙනස්ස අඤ්ඤාණභාවං පකාසෙන්තො රාජා එවමාහ, අයමෙත්ථාධිප්පායො. අණ්ඩභූතාභතා භරියාති අණ්ඩං වුච්චති බීජං, බීජභූතා මාතුකුච්ඡිතො අනික්ඛන්තකාලෙයෙව ආභතා ආනීතා, භතාති වා පුට්ඨාති අත්ථො. කා සා? භරියා පජාපති පාදපරිචාරිකා. සා හි භත්තවත්ථාදීහි භරිතබ්බතාය, භින්නසංවරතාය, ලොකධම්මෙහි භරිතතාය වා ‘‘භරියා’’ති වුච්චති. තාසු කො ජාතු විස්සසෙති ජාතූති එකංසාධිවචනං, තාසු මාතුකුච්ඡිතො පට්ඨාය රක්ඛියමානාසුපි එවං විප්පකාරං ආපජ්ජන්තීසු භරියාසු කො නාම පණ්ඩිතො පුරිසො එකංසෙන විස්සසෙ, ‘‘නිබ්බිකාරා එසා මයී’’ති කො සද්දහෙය්‍යාති අත්ථො. අසද්ධම්මවසෙන හි ආමන්තකෙසු නිමන්තකෙසු විජ්ජමානෙසු මාතුගාමො නාම න සක්කා රක්ඛිතුන්ති.

එවං බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණස්ස ධම්මං දෙසෙසි. බ්‍රාහ්මණො බොධිසත්තස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා නිවෙසනං ගන්ත්වා තං මාණවිකං ආහ – ‘‘තයා කිර එවරූපං පාපකම්මං කත’’න්ති? ‘‘අය්‍ය, කො එවමාහ, න කරොමි, ‘අහමෙව පහරිං, න අඤ්ඤො කොචි’. සචෙ න සද්දහථ, අහං ‘තුම්හෙ ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්ස පුරිසස්ස හත්ථසම්ඵස්සං න ජානාමී’ති සච්චකිරියං කත්වා අග්ගිං පවිසිත්වා තුම්හෙ සද්දහාපෙස්සාමී’’ති. බ්‍රාහ්මණො ‘‘එවං හොතූ’’ති මහන්තං දාරුරාසිං කාරෙත්වා අග්ගිං කත්වා තං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘සචෙ අත්තනො සද්දහසි, අග්ගිං පවිසාහී’’ති ආහ.

මාණවිකා අත්තනො පරිචාරිකං පඨමමෙව සික්ඛාපෙසි ‘‘අම්ම, තව පුත්තං තත්ථ ගන්ත්වා මම අග්ගිං පවිසනකාලෙ හත්ථග්ගහණං කාතුං වදෙහී’’ති. සා ගන්ත්වා තථා අවච. ධුත්තො ආගන්ත්වා පරිසමජ්ඣෙ අට්ඨාසි. සා මාණවිකා බ්‍රාහ්මණං වඤ්චෙතුකාමා මහාජනමජ්ඣෙ ඨත්වා ‘‘බ්‍රාහ්මණ, තං ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්ස පුරිසස්ස හත්ථසම්ඵස්සං නාම න ජානාමි, ඉමිනා සච්චෙන අයං අග්ගි මා මං ඣාපෙසී’’ති අග්ගිං පවිසිතුං ආරද්ධා. තස්මිං ඛණෙ ධුත්තො ‘‘පස්සථ භො පුරොහිතබ්‍රාහ්මණස්ස කම්මං, එවරූපං මාතුගාමං අග්ගිං පවෙසාපෙතී’’ති ගන්ත්වා තං මාණවිකං හත්ථෙ ගණ්හි. සා හත්ථං විස්සජ්ජාපෙත්වා පුරොහිතං ආහ – ‘‘අය්‍ය, මම සච්චකිරියා භින්නා, න සක්කා අග්ගිං පවිසිතු’’න්ති. ‘‘කිංකාරණා’’ති? ‘‘අජ්ජ මයා එවරූපා සච්චකිරියා කතා ‘ඨපෙත්වා මම සාමිකං අඤ්ඤස්ස පුරිසස්ස හත්ථසම්ඵස්සං න ජානාමී’ති, ඉදානි චම්හි ඉමිනා පුරිසෙන හත්ථෙ ගහිතා’’ති. බ්‍රාහ්මණො ‘‘වඤ්චිතො අහං ඉමායා’’ති ඤත්වා තං පොථෙත්වා නීහරාපෙසි. එවං අසද්ධම්මසමන්නාගතා කිරෙතා ඉත්ථියො තාව මහන්තම්පි පාපකම්මං කත්වා අත්තනො සාමිකං වඤ්චෙතුං ‘‘නාහං එවරූපං කම්මං කරොමී’’ති දිවසම්පි සපථං කුරුමානා නානාචිත්තාව හොන්ති. තෙන වුත්තං –

‘‘චොරීනං බහුබුද්ධීනං, යාසු සච්චං සුදුල්ලභං;

ථීනං භාවො දුරාජානො, මච්ඡස්සෙවොදකෙ ගතං. (ජා. 2.21.347);

‘‘මුසා තාසං යථා සච්චං, සච්චං තාසං යථා මුසා;

ගාවො බහි තිණස්සෙව, ඔමසන්ති වරං වරං.

‘‘චොරියො කථිනා හෙතා, වාළා ච ලපසක්ඛරා;

න තා කිඤ්චි න ජානන්ති, යං මනුස්සෙසු වඤ්චන’’න්ති. (ජා. 2.21.332, 334);

සත්ථා ‘‘එවං අරක්ඛියො මාතුගාමො’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථාපි අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා බාරාණසිරාජා අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අණ්ඩභූතජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[63] 3. තක්කපණ්ඩිතජාතකවණ්ණනා

කොධනා අකතඤ්ඤූ චාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො උක්කණ්ඨිතභික්ඛුඤ්ඤෙවාරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු උක්කණ්ඨිතොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්ච’’න්ති වුත්තෙ ‘‘ඉත්ථියො නාම භික්ඛු අකතඤ්ඤූ මිත්තදුබ්භා, කස්මා තා නිස්සාය උක්කණ්ඨිතොසී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා ගඞ්ගාතීරෙ අස්සමං මාපෙත්වා සමාපත්තියො චෙව අභිඤ්ඤායො ච නිබ්බත්තෙත්වා ඣානසුඛෙන විහරති. තස්මිං සමයෙ බාරාණසිසෙට්ඨිනො ධීතා දුට්ඨකුමාරී නාම චණ්ඩා අහොසි ඵරුසා, දාසකම්මකරෙ අක්කොසති පරිභාසති පහරති. අථ නං එකදිවසං පරිවාරමනුස්සා ගහෙත්වා ‘‘ගඞ්ගාය කීළිස්සාමා’’ති අගමංසු. තෙසං කීළන්තානඤ්ඤෙව සූරියත්ථඞ්ගමනවෙලා ජාතා, මෙඝො උට්ඨහි, මනුස්සා මෙඝං දිස්වා ඉතො චිතො ච වෙගෙන පලායිංසු. සෙට්ඨිධීතායපි දාසකම්මකරා ‘‘අජ්ජ අම්හෙහි එතිස්සා පිට්ඨිං පස්සිතුං වට්ටතී’’ති තං අන්තොඋදකස්මිංයෙව ඡඩ්ඩෙත්වා උත්තරිංසු. දෙවො පාවස්සි, සූරියොපි අත්ථඞ්ගතො, අන්ධකාරො ජාතො. තෙ තාය විනාව ගෙහං ගන්ත්වා ‘‘කහං සා’’ති වුත්තෙ ‘‘ගඞ්ගාතො තාව උත්තිණ්ණා, අථ නං න ජානාම කහං ගතා’’ති. ඤාතකා විචිනිත්වාපි න පස්සිංසු.

සා මහාවිරවං විරවන්තී උදකෙන වුය්හමානා අඩ්ඪරත්තසමයෙ බොධිසත්තස්ස පණ්ණසාලාසමීපං පාපුණි. සො තස්සා සද්දං සුත්වා ‘‘මාතුගාමස්ස සද්දො එසො, පරිත්තාණමස්සා කරිස්සාමී’’ති තිණුක්කං ආදාය නදීතීරං ගන්ත්වා තං දිස්වා ‘‘මා භායි, මා භායී’’ති අස්සාසෙත්වා නාගබලො ථාමසම්පන්නො බොධිසත්තො නදිං තරමානො ගන්ත්වා තං උක්ඛිපිත්වා අස්සමපදං ආනෙත්වා අග්ගිං කත්වා අදාසි. සීතෙ විගතෙ මධුරානි ඵලාඵලානි උපනාමෙසි. තානි ඛාදිත්වා ඨිතං ‘‘කත්ථ වාසිකාසි, කථඤ්ච ගඞ්ගාය පතිතාසී’’ති පුච්ඡි. සා තං පවත්තිං ආරොචෙසි. අථ නං ‘‘ත්වං ඉධෙව වසා’’ති පණ්ණසාලාය වසාපෙන්තො ද්වීහතීහං සයං අබ්භොකාසෙ වසිත්වා ‘‘ඉදානි ගච්ඡා’’ති ආහ. සා ‘‘ඉමං තාපසං සීලභෙදං පාපෙත්වා ගහෙත්වා ගමිස්සාමී’’ති න ගච්ඡති. අථ ගච්ඡන්තෙ කාලෙ ඉත්ථිකුත්තං ඉත්ථිලීලං දස්සෙත්වා තස්ස සීලභෙදං කත්වා ඣානං අන්තරධාපෙසි. සො තං ගහෙත්වා අරඤ්ඤෙයෙව වසති. අථ නං සා ආහ ‘‘අය්‍ය, කිං නො අරඤ්ඤවාසෙන, මනුස්සපථං ගමිස්සාමා’’ති? සො තං ආදාය එකං පච්චන්තගාමකං ගන්ත්වා තක්කභතියා ජීවිකං කප්පෙත්වා තං පොසෙති. තස්ස තක්කං වික්කිණිත්වා ජීවතීති ‘‘තක්කපණ්ඩිතො’’ති නාමං අකංසු. අථස්ස ගාමවාසිනො පරිබ්බයං දත්වා ‘‘අම්හාකං සුයුත්තදුයුත්තකං ආචික්ඛන්තො එත්ථ වසා’’ති ගාමද්වාරෙ කුටියං වාසෙසුං.

තෙන ච සමයෙන චොරා පබ්බතා ඔරුය්හ පච්චන්තං පහරන්ති. තෙ එකදිවසං තං ගාමං පහරිත්වා ගාමවාසිකෙහියෙව භණ්ඩිකා උක්ඛිපාපෙත්වා ගච්ඡන්තා තම්පි සෙට්ඨිධීතරං ගහෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා සෙසජනෙ විස්සජ්ජෙසුං. චොරජෙට්ඨකො පන තස්සා රූපෙ බජ්ඣිත්වා තං අත්තනො භරියං අකාසි. බොධිසත්තො ‘‘ඉත්ථන්නාමා කහ’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘චොරජෙට්ඨකෙන ගහෙත්වා අත්තනො භරියා කතා’’ති ච සුත්වාපි ‘‘න සා තත්ථ මයා විනා වසිස්සති, පලායිත්වා ආගච්ඡිස්සතී’’ති තස්සා ආගමනං ඔලොකෙන්තො තත්ථෙව වසි.

සෙට්ඨිධීතාපි චින්තෙසි ‘‘අහං ඉධ සුඛං වසාමි, කදාචි මං තක්කපණ්ඩිතො කිඤ්චිදෙව නිස්සාය ආගන්ත්වා ඉතො ආදාය ගච්ඡෙය්‍ය, අථ එතස්මා සුඛා පරිහායිස්සාමි, යන්නූනාහං සම්පියායමානා විය තං පක්කොසාපෙත්වා ඝාතාපෙය්‍ය’’න්ති. සා එකං මනුස්සං පක්කොසිත්වා ‘‘අහං ඉධ දුක්ඛං ජීවාමි, තක්කපණ්ඩිතො ආගන්ත්වා මං ආදාය ගච්ඡතූ’’ති සාසනං පෙසෙසි. සො තං සාසනං සුත්වා සද්දහිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා ගාමද්වාරෙ ඨත්වා සාසනං පෙසෙසි. සා නික්ඛමිත්වා තං දිස්වා ‘‘අය්‍ය, සචෙ මයං ඉදානි ගච්ඡිස්සාම, චොරජෙට්ඨකො අනුබන්ධිත්වා උභොපි අම්හෙ ඝාතෙස්සති, රත්තිභාගෙ ගච්ඡිස්සාමා’’ති තං ආනෙත්වා භොජෙත්වා කොට්ඨකෙ නිසීදාපෙත්වා සායං චොරජෙට්ඨකස්ස ආගන්ත්වා සුරං පිවිත්වා මත්තකාලෙ ‘‘සාමි, සචෙ ඉමාය වෙලාය තව සත්තුං පස්සෙය්‍යාසි, කින්ති නං කරෙය්‍යාසී’’ති ආහ. ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමීති’’. ‘‘කිං පන සො දූරෙ, නනු කොට්ඨකෙ නිසින්නො’’ති? චොරජෙට්ඨකො උක්කං ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා තං දිස්වා ගහෙත්වා ගෙහමජ්ඣෙ පාතෙත්වා කප්පරාදීහි යථාරුචිං පොථෙසි. සො පොථියමානොපි අඤ්ඤං කිඤ්චි අවත්වා ‘‘කොධනා අකතඤ්ඤූ ච, පිසුණා මිත්තභෙදිකා’’ති එත්තකමෙව වදති. චොරො තං පොථෙත්වා බන්ධිත්වා නිපජ්ජාපෙත්වා සායමාසං භුඤ්ජිත්වා සයි. පබුද්ධො ජිණ්ණාය සුරාය පුන තං පොථෙතුං ආරභි, සොපි තානෙව චත්තාරි පදානි වදති.

චොරො චින්තෙසි ‘‘අයං එවං පොථියමානොපි අඤ්ඤං කිඤ්චි අවත්වා ඉමානෙව චත්තාරි පදානි වදති, පුච්ඡිස්සාමි න’’න්ති තස්සා සුත්තභාවං ඤත්වා තං පුච්ඡි ‘‘අම්භො ත්වං එවං පොථියමානොපි කස්මා එතානෙව පදානි වදසී’’ති? තක්කපණ්ඩිතො ‘‘තෙන හි සුණාහී’’ති තං කාරණං ආදිතො පට්ඨාය කථෙසි. ‘‘අහං පුබ්බෙ අරඤ්ඤවාසිකො එකො තාපසො ඣානලාභී, ස්වාහං එතං ගඞ්ගාය වුය්හමානං උත්තාරෙත්වා පටිජග්ගිං. අථ මං එසා පලොභෙත්වා ඣානා පරිහාපෙසි, ස්වාහං අරඤ්ඤං පහාය එතං පොසෙන්තො පච්චන්තගාමකෙ වසාමි, අථෙසා චොරෙහි ඉධානීතා ‘අහං දුක්ඛං වසාමි, ආගන්ත්වා මං නෙතූ’ති මය්හං සාසනං පෙසෙත්වා ඉදානි තව හත්ථෙ පාතෙසි, ඉමිනා කාරණෙනාහං එවං කථෙමී’’ති. චොරො චින්තෙසි ‘‘යා එසා එවරූපෙ ගුණසම්පන්නෙ උපකාරකෙ එවං විප්පටිපජ්ජි, සා මය්හං කතරං නාම උපද්දවං න කරෙය්‍ය, මාරෙතබ්බා එසා’’ති සො තක්කපණ්ඩිතං අස්සාසෙත්වා තං පබොධෙත්වා ඛග්ගං ආදාය නික්ඛම්ම ‘‘එතං පුරිසං ගාමද්වාරෙ ඝාතෙස්සාමී’’ති වත්වා තාය සද්ධිං බහිගාමං ගන්ත්වා ‘‘එතං හත්ථෙ ගණ්හා’’ති තං තාය හත්ථෙ ගාහාපෙත්වා ඛග්ගං ආදාය තක්කපණ්ඩිතං පහරන්තො විය තං ද්විධා ඡින්දිත්වා සසීසං න්හාපෙත්වා තක්කපණ්ඩිතං කතිපාහං පණීතෙන භොජනෙන සන්තප්පෙත්වා ඉදානි කහං ගමිස්සසී’’ති ආහ. තක්කපණ්ඩිතො ‘‘ඝරාවාසෙන මෙ කිච්චං නත්ථි, ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තත්ථෙව අරඤ්ඤෙ වසිස්සාමී’’ති ආහ. ‘‘තෙන හි අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති උභොපි පබ්බජිත්වා තං අරඤ්ඤායතනං ගන්ත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා අට්ඨ ච සමාපත්තියො නිබ්බත්තෙත්වා ජීවිතපරියොසානෙ බ්‍රහ්මලොකූපගා අහෙසුං.

සත්ථා ඉමානි ද්වෙ වත්ථූනි කථෙත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

63. ‘‘කොධනා අකතඤ්ඤූ ච, පිසුණා මිත්තභෙදිකා;

බ්‍රහ්මචරියං චර භික්ඛු, සො සුඛං න විහාහිසී’’ති.

තත්‍රායං පිණ්ඩත්ථො – භික්ඛු ඉත්ථියො නාමෙතා කොධනා, උප්පන්නං කොධං නිවාරෙතුං න සක්කොන්ති. අකතඤ්ඤූ ච, අතිමහන්තම්පි උපකාරං න ජානන්ති. පිසුණා ච, පියසුඤ්ඤභාවකරණමෙව කථං කථෙන්ති. මිත්තභෙදිකා, මිත්තෙ භින්දන්ති, මිත්තභෙදනකථං කථනසීලායෙව, එවරූපෙහි පාපධම්මෙහි සමන්නාගතා එතා. කිං තෙ එතාහි, බ්‍රහ්මචරියං චර භික්ඛු, අයඤ්හි මෙථුනවිරති පරිසුද්ධට්ඨෙන බ්‍රහ්මචරියං නාම, තං චර. සො සුඛං න විහාහිසීති සො ත්වං එතං බ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්තො ඣානසුඛං මග්ගසුඛං ඵලසුඛඤ්ච න විහාහිසි, එතං සුඛං න විජහිස්සති, එතස්මා සුඛා න පරිහායිස්සසීති අත්ථො. ‘‘න පරිහාහිසී’’තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ උක්කණ්ඨිතභික්ඛු සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා චොරජෙට්ඨකො ආනන්දො අහොසි, තක්කපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

තක්කපණ්ඩිතජාතකවණ්ණනා තතියා.

[64] 4. දුරාජානජාතකවණ්ණනා

මාසු නන්දි ඉච්ඡති මන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. එකො කිර සාවත්ථිවාසී උපාසකො තීසු සරණෙසු පඤ්චසු ච සීලෙසු පතිට්ඨිතො බුද්ධමාමකො, ධම්මමාමකො, සඞ්ඝමාමකො, භරියා පනස්ස දුස්සීලා පාපධම්මා. යං දිවසං මිච්ඡාචාරං චරති, තං දිවසං සතකීතදාසී විය හොති, මිච්ඡාචාරස්ස පන අකතදිවසෙ සාමිනී විය හොති චණ්ඩා ඵරුසා. සො තස්සා භාවං ජානිතුං න සක්කොති, අථ තාය උබ්බාළ්හො බුද්ධූපට්ඨානං න ගච්ඡති. අථ නං එකදිවසං ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ආගන්ත්වා වන්දිත්වා නිසින්නං සත්ථා ආහ – ‘‘කිං නු ඛො ත්වං, උපාසක, සත්තට්ඨ දිවසෙ බුද්ධූපට්ඨානං නාගච්ඡසී’’ති. ඝරණී මෙ, භන්තෙ, එකස්මිං දිවසෙ සතකීතදාසී විය හොති, එකස්මිං දිවසෙ සාමිනී විය චණ්ඩා ඵරුසා. අහං තස්සා භාවං ජානිතුං න සක්කොමි, ස්වාහං තාය උබ්බාළ්හො බුද්ධූපට්ඨානං නාගච්ඡාමීති. අථස්ස වචනං සුත්වා සත්ථා ‘‘උපාසක, ‘මාතුගාමස්ස භාවො නාම දුජ්ජානො’ති පුබ්බෙපි තෙ පණ්ඩිතා කථයිංසු, ත්වං පන තං භවසඞ්ඛෙපගතත්තා සල්ලක්ඛෙතුං න සක්කොසී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො හුත්වා පඤ්ච මාණවකසතානි සිප්පං සික්ඛාපෙති. අථෙකො තිරොරට්ඨවාසිකො බ්‍රාහ්මණමාණවකො ආගන්ත්වා තස්ස සන්තිකෙ සිප්පං උග්ගණ්හන්තො එකාය ඉත්ථියා පටිබද්ධචිත්තො හුත්වා තං භරියං කත්වා තස්මිංයෙව බාරාණසිනගරෙ වසන්තො ද්වෙ තිස්සො වෙලායො ආචරියස්ස උපට්ඨානං න ගච්ඡති. සා පනස්ස භරියා දුස්සීලා පාපධම්මා. මිච්ඡාචාරං චිණ්ණදිවසෙ දාසී විය හොති, අචිණ්ණදිවසෙ සාමිනී විය හොති චණ්ඩා ඵරුසා. සො තස්සා භාවං ජානිතුං අසක්කොන්තො තාය උබ්බාළ්හො ආකුලචිත්තො ආචරියස්ස උපට්ඨානං න ගච්ඡති. අථ නං සත්තට්ඨ දිවසෙ අතික්කමිත්වා ආගතං ‘‘කිං, මාණව, න පඤ්ඤායසී’’ති ආචරියො පුච්ඡි. සො ‘‘භරියා මං, ආචරිය, එකදිවසං ඉච්ඡති පත්ථෙති, දාසී විය නිහතමානා හොති. එකදිවසං සාමිනී විය ථද්ධා චණ්ඩා ඵරුසා, අහං තස්සා භාවං ජානිතුං න සක්කොමි, තාය උබ්බාළ්හො ආකුලචිත්තො තුම්හාකං උපට්ඨානං නාගතොම්හී’’ති. ආචරියො ‘‘එවමෙතං, මාණව, ඉත්ථියො නාම අනාචාරං චිණ්ණදිවසෙ සාමිකං අනුවත්තන්ති, දාසී විය නිහතමානා හොන්ති. අනාචිණ්ණදිවසෙ පන මානත්ථද්ධා හුත්වා සාමිකං න ගණෙන්ති. එවං ඉත්ථියො නාමෙතා අනාචාරා දුස්සීලා, තාසං භාවො නාම දුජ්ජානො, තාසු ඉච්ඡන්තීසුපි අනිච්ඡන්තීසුපි මජ්ඣත්තෙනෙව භවිතබ්බ’’න්ති වත්වා තස්සොවාදවසෙන ඉමං ගාථමාහ –

64. ‘‘මා සු නන්දි ඉච්ඡති මං, මා සු සොචි න මිච්ඡති;

ථීනං භාවො දුරාජානො, මච්ඡස්සෙවොදකෙ ගත’’න්ති.

තත්ථ මා සු නන්දි ඉච්ඡති මන්ති සු-කාරො නිපාතමත්තං, ‘‘අයං ඉත්ථී මං ඉච්ඡති පත්ථෙති, මයි සිනෙහං කරොතී’’ති මා තුස්සි. මා සු සොචි න මිච්ඡතීති ‘‘අයං මං න ඉච්ඡතී’’තිපි මා සොචි, තස්සා ඉච්ඡමානාය නන්දිං, න ඉච්ඡමානාය ච සොකං අකත්වා මජ්ඣත්තොව හොහීති දීපෙති. ථීනං භාවො දුරාජානොති ඉත්ථීනං භාවො නාම ඉත්ථිමායාය පටිච්ඡන්නත්තා දුරාජානො. යථා කිං? මච්ඡස්සෙවොදකෙ ගතන්ති යථා මච්ඡස්ස ගමනං උදකෙන පටිච්ඡන්නත්තා දුජ්ජානං, තෙනෙව සො කෙවට්ටෙ ආගතෙ උදකෙන ගමනං පටිච්ඡාදෙත්වා පලායති, අත්තානං ගණ්හිතුං න දෙති, එවමෙව ඉත්ථියො මහන්තම්පි දුස්සීලකම්මං කත්වා ‘‘මයං එවරූපං න කරොමා’’ති අත්තනා කතකම්මං ඉත්ථිමායාය පටිච්ඡාදෙත්වා සාමිකෙ වඤ්චෙන්ති. එවං ඉත්ථියො නාමෙතා පාපධම්මා දුරාජානා, තාසු මජ්ඣත්තොයෙව සුඛිතො හොතීති.

එවං බොධිසත්තො අන්තෙවාසිකස්ස ඔවාදං අදාසි. තතො පට්ඨාය සො තස්සා උපරි මජ්ඣත්තොව අහොසි. සාපිස්ස භරියා ‘‘ආචරියෙන කිර මෙ දුස්සීලභාවො ඤාතො’’ති තතො පට්ඨාය න අනාචාරං චරි. සාපි තස්ස උපාසකස්ස ඉත්ථී ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන කිර මය්හං දුරාචාරභාවො ඤාතො’’ති තතො පට්ඨාය පාපකම්මං නාම න අකාසි.

සත්ථාපි ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො උපාසකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි, සත්ථා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ජයම්පතිකායෙව ඉදානි ජයම්පතිකා, ආචරියො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

දුරාජානජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[65] 5. අනභිරතිජාතකවණ්ණනා

යථා නදී ච පන්ථො චාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො තථාරූපංයෙව උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. සො පන පරිග්ගණ්හන්තො තස්සා දුස්සීලභාවං ඤත්වා භණ්ඩිතො චිත්තබ්‍යාකුලතාය සත්තට්ඨ දිවසෙ උපට්ඨානං නාගමාසි. සො එකදිවසං විහාරං ගන්ත්වා තථාගතං වන්දිත්වා නිසින්නො ‘‘කස්මා සත්තට්ඨ දිවසානි නාගතොසී’’ති වුත්තෙ ‘‘භරියා මෙ, භන්තෙ, දුස්සීලා, තස්සා උපරි බ්‍යාකුලචිත්තතාය නාගතොම්හී’’ති ආහ. සත්ථා ‘‘උපාසක, ඉත්ථීසු ‘අනාචාරා එතා’ති කොපං අකත්වා මජ්ඣත්තෙනෙව භවිතුං වට්ටතීති පුබ්බෙපි තෙ පණ්ඩිතා කථයිංසු, ත්වං පන භවන්තරෙන පටිච්ඡන්නත්තා තං කාරණං න සල්ලක්ඛෙසී’’ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො පුරිමනයෙනෙව දිසාපාමොක්ඛො ආචරියො අහොසි. අථස්ස අන්තෙවාසිකො භරියාය දොසං දිස්වා බ්‍යාකුලචිත්තතාය කතිපාහං අනාගන්ත්වා එකදිවසං ආචරියෙන පුච්ඡිතො තං කාරණං නිවෙදෙසි. අථස්ස ආචරියො ‘‘තාත, ඉත්ථියො නාම සබ්බසාධාරණා, තාසු ‘දුස්සීලා එතා’ති පණ්ඩිතා කොපං න කරොන්තී’’ති වත්වා ඔවාදවසෙන ඉමං ගාථමාහ –

65. ‘‘යථා නදී ච පන්තො ච, පානාගාරං සභා පපා;

එවං ලොකිත්ථියො නාම, නාසං කුජ්ඣන්ති පණ්ඩිතා’’ති.

තත්ථ යථා නදීති යථා අනෙකතිත්ථා නදී න්හානත්ථාය සම්පත්තසම්පත්තානං චණ්ඩාලාදීනම්පි ඛත්තියාදීනම්පි සාධාරණා, න තත්ථ කොචි න්හායිතුං න ලභති නාම. ‘‘පන්ථො’’තිආදීසුපි යථා මහාමග්ගොපි සබ්බෙසං සාධාරණො, න කොචි තෙන ගන්තුං න ලභති. පානාගාරම්පි සුරාගෙහං සබ්බෙසං සාධාරණං, යො යො පාතුකාමො, සබ්බො තත්ථ පවිසතෙව. පුඤ්ඤත්ථිකෙහි තත්ථ තත්ථ මනුස්සානං නිවාසත්ථාය කතා සභාපි සාධාරණා, න තත්ථ කොචි පවිසිතුං න ලභති. මහාමග්ගෙ පානීයචාටියො ඨපෙත්වා කතා පපාපි සබ්බෙසං සාධාරණා, න තත්ථ කොචි පානීයං පිවිතුං න ලභති. එවං ලොකිත්ථියො නාමාති එවමෙව තාත මාණව ඉමස්මිං ලොකෙ ඉත්ථියොපි සබ්බසාධාරණාව, තෙනෙව ච සාධාරණට්ඨෙන නදීපන්ථපානාගාරසභාපපාසදිසා. තස්මා නාසං කුජ්ඣන්ති පණ්ඩිතා, එතාසං ඉත්ථීනං ‘‘ලාමිකා එතා අනාචාරා දුස්සීලා සබ්බසාධාරණා’’ති චින්තෙත්වා පණ්ඩිතා ඡෙකා බුද්ධිසම්පන්නා න කුජ්ඣන්තීති.

එවං බොධිසත්තො අන්තෙවාසිකස්ස ඔවාදං අදාසි, සො තං ඔවාදං සුත්වා මජ්ඣත්තො අහොසි. භරියාපිස්ස ‘‘ආචරියෙන කිරම්හි ඤාතා’’ති තතො පට්ඨාය පාපකම්මං න අකාසි. තස්සපි උපාසකස්ස භරියා ‘‘සත්ථාරා කිරම්හි ඤාතා’’ති තතො පට්ඨාය පාපකම්මං න අකාසි.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ උපාසකො සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථාපි අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ජයම්පතිකාව එතරහි ජයම්පතිකා, ආචරියබ්‍රාහ්මණො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

අනභිරතිජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[66] 6. මුදුලක්ඛණජාතකවණ්ණනා

එකා ඉච්ඡා පුරෙ ආසීති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො සංකිලෙසං ආරබ්භ කථෙසි. එකො කිර සාවත්ථිවාසී කුලපුත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා රතනසාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජිත්වා පටිපන්නකො යොගාවචරො අවිස්සට්ඨකම්මට්ඨානො හුත්වා එකදිවසං සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරන්තො එකං අලඞ්කතපටියත්තං ඉත්ථිං දිස්වා සුභවසෙන ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා ඔලොකෙසි. තස්ස අබ්භන්තරෙ කිලෙසො චලි, වාසියා ආකොටිතඛීරරුක්ඛො විය අහොසි. සො තතො පට්ඨාය කිලෙසවසිකො හුත්වා නෙව කායස්සාදං න චිත්තස්සාදං ලභති, භන්තමිගසප්පටිභාගො සාසනෙ අනභිරතො පරූළ්හකෙසලොමනඛො කිලිට්ඨචීවරො අහොසි. අථස්ස ඉන්ද්‍රියවිකාරං දිස්වා සහායකා භික්ඛූ ‘‘කිං නු ඛො තෙ, ආවුසො, න යථා පොරාණානි ඉන්ද්‍රියානී’’ති පුච්ඡිංසු. අනභිරතොස්මි, ආවුසොති.

අථ නං තෙ සත්ථු සන්තිකං නයිංසු. සත්ථා ‘‘කිං, භික්ඛවෙ, අනිච්ඡමානං භික්ඛුං ආදාය ආගතත්ථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘අයං, භන්තෙ, භික්ඛු අනභිරතො’’ති? ‘‘සච්චං භික්ඛූ’’ති. ‘‘සච්චං භගවා’’ති. ‘‘කො තං උක්කණ්ඨාපෙසී’’ති? ‘‘අහං, භන්තෙ, පිණ්ඩාය චරන්තො එකං ඉත්ථිං දිස්වා ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා ඔලොකෙසිං, අථ මෙ කිලෙසො චලි, තෙනම්හි උක්කණ්ඨිතො’’ති. අථ නං සත්ථා ‘‘අනච්ඡරියමෙතං භික්ඛු, යං ත්වං ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා විසභාගාරම්මණං සුභවසෙන ඔලොකෙන්තො කිලෙසෙහි කම්පිතො, පුබ්බෙ පඤ්චාභිඤ්ඤා අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො ඣානබලෙන කිලෙසෙ වික්ඛම්භෙත්වා විසුද්ධචිත්තා ගගනතලචරා බොධිසත්තාපි ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා විසභාගාරම්මණං ඔලොකයමානා ඣානා පරිහායිත්වා කිලෙසෙහි කම්පිතා මහාදුක්ඛං අනුභවිංසු. න හි සිනෙරුඋප්පාටනකවාතො හත්ථිමත්තං මුණ්ඩපබ්බතං, මහාජම්බුඋම්මූලකවාතො ඡින්නතටෙ විරූළ්හගච්ඡකං, මහාසමුද්දං වා පන සොසනකවාතො ඛුද්දකතළාකං කිස්මිඤ්චිදෙව ගණෙති, එවං උත්තමබුද්ධීනං නාම විසුද්ධචිත්තානං බොධිසත්තානං අඤ්ඤාණභාවකරා කිලෙසා තයි කිං ලජ්ජිස්සන්ති, විසුද්ධාපි සත්තා සංකිලිස්සන්ති, උත්තමයසසමඞ්ගිනොපි ආයසක්‍යං පාපුණන්තී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කාසිරට්ඨෙ එකස්ස මහාවිභවස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස කුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පත්තො සබ්බසිප්පානං පාරං ගන්ත්වා කාමෙ පහාය ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා කසිණපරිකම්මං කත්වා පඤ්ච අභිඤ්ඤා ච අට්ඨ සමාපත්තියො ච උප්පාදෙත්වා ඣානසුඛෙන වීතිනාමෙන්තො හිමවන්තප්පදෙසෙ වාසං කප්පෙසි. සො එකස්මිං කාලෙ ලොණම්බිලසෙවනත්ථාය හිමවන්තා ඔතරිත්වා බාරාණසිං පත්වා රාජුය්‍යානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙ කතසරීරපටිජග්ගනො රත්තවාකමයං නිවාසනපාරුපනං සණ්ඨාපෙත්වා අජිනචම්මං එකස්මිං අංසෙ කත්වා ජටාමණ්ඩලං බන්ධිත්වා භික්ඛාභාජනමාදාය බාරාණසියං භික්ඛාය චරමානො රඤ්ඤො ඝරද්වාරං සම්පාපුණි. රාජා තස්ස ඉරියාපථෙයෙව පසීදිත්වා පක්කොසාපෙත්වා මහාරහෙ ආසනෙ නිසීදාපෙත්වා පණීතෙන ඛාදනීයභොජනීයෙන සන්තප්පෙත්වා කතානුමොදනං උය්‍යානෙ වසනත්ථාය යාචි. සො සම්පටිච්ඡිත්වා රාජගෙහෙ භුඤ්ජිත්වා රාජකුලං ඔවදමානො තස්මිං උය්‍යානෙ සොළස වස්සානි වසි.

අථෙකදිවසං රාජා කුපිතං පච්චන්තං වූපසමෙතුං ගච්ඡන්තො මුදුලක්ඛණං නාම අග්ගමහෙසිං ‘‘අප්පමත්තා අය්‍යස්ස උපට්ඨානං කරොහී’’ති වත්වා අගමාසි. බොධිසත්තො රඤ්ඤො ගතකාලතො පට්ඨාය අත්තනො රුච්චනවෙලාය රාජගෙහං ගච්ඡති. අථෙකදිවසං මුදුලක්ඛණා බොධිසත්තස්ස ආහාරං සම්පාදෙත්වා – ‘‘අජ්ජ අය්‍යො චිරායතී’’ති ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතා මහාතලෙ චූළසයනං පඤ්ඤාපෙත්වා බොධිසත්තස්ස ආගමනං ඔලොකයමානා නිපජ්ජි. බොධිසත්තොපි අත්තනො වෙලං සල්ලක්ඛෙත්වා ඣානා වුට්ඨාය ආකාසෙනෙව රාජනිවෙසනං අගමාසි. මුදුලක්ඛණා වාකචීරසද්දං සුත්වාව ‘‘අය්‍යො, ආගතො’’ති වෙගෙන උට්ඨහි, තස්සා වෙගෙන උට්ඨහන්තියා මට්ඨසාටකො භස්සි. තාපසොපි සීහපඤ්ජරෙන පවිසන්තො දෙවියා විසභාගරූපාරම්මණං ඉන්ද්‍රියානි භින්දිත්වා සුභවසෙන ඔලොකෙසි. අථස්ස අබ්භන්තරෙ කිලෙසො චලි, වාසියා පහටඛීරරුක්ඛො විය අහොසි. තාවදෙවස්ස ඣානං අන්තරධායි, ඡින්නපක්ඛො කාකො විය අහොසි. සො ඨිතකොව ආහාරං ගහෙත්වා අභුඤ්ජිත්වාව කිලෙසකම්පිතො පාසාදා ඔරුය්හ උය්‍යානං ගන්ත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා ඵලකත්ථරණසයනස්ස හෙට්ඨා ආහාරං ඨපෙත්වා විසභාගාරම්මණෙන බද්ධො කිලෙසග්ගිනා ඩය්හමානො නිරාහාරතාය සුස්සමානො සත්ත දිවසානි ඵලකත්ථරණෙ නිපජ්ජි.

සත්තමෙ දිවසෙ රාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො නගරං පදක්ඛිණං කත්වා නිවෙසනං අගන්ත්වාව ‘‘අය්‍යං පස්සිස්සාමී’’ති උය්‍යානං ගන්ත්වා පණ්ණසාලං පවිසිත්වා තං නිපන්නකං දිස්වා ‘‘එකං අඵාසුකං ජාතං මඤ්ඤෙ’’ති පණ්ණසාලං සොධාපෙත්වා පාදෙ පරිමජ්ජන්තො ‘‘කිං, අය්‍ය, අඵාසුක’’න්ති පුච්ඡි. ‘‘මහාරාජ අඤ්ඤං මෙ අඵාසුකං නත්ථි, කිලෙසවසෙන පනම්හි පටිබද්ධචිත්තො ජාතො’’ති. ‘‘කහං පටිබද්ධං තෙ, අය්‍ය, චිත්ත’’න්ති? ‘‘මුදුලක්ඛණාය, මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු අය්‍ය, අහං මුදුලක්ඛණං තුම්හාකං දම්මී’’ති තාපසං ආදාය නිවෙසනං පවිසිත්වා දෙවිං සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං කත්වා තාපසස්ස අදාසි. දදමානොයෙව ච මුදුලක්ඛණාය සඤ්ඤමදාසි ‘‘තයා අත්තනො බලෙන අය්‍යං රක්ඛිතුං වායමිතබ්බ’’න්ති. ‘‘සාධු, දෙව, රක්ඛිස්සාමී’’ති. තාපසො දෙවිං ගහෙත්වා රාජනිවෙසනා ඔතරි.

අථ නං මහාද්වාරතො නික්ඛන්තකාලෙ ‘‘අය්‍ය, අම්හාකං එකං ගෙහං ලද්ධුං වට්ටති, ගච්ඡ, රාජානං ගෙහං යාචාහී’’ති ආහ. තාපසො ගන්ත්වා ගෙහං යාචි. රාජා මනුස්සානං වච්චකුටිකිච්චං සාධයමානං එකං ඡඩ්ඩිතගෙහං දාපෙසි. සො දෙවිං ගහෙත්වා තත්ථ අගමාසි, සා පවිසිතුං න ඉච්ඡති. ‘‘කිංකාරණා න පවිසසී’’ති? ‘‘අසුචිභාවෙනා’’ති. ඉදානි ‘‘කිං කරොමී’’ති. ‘‘පටිජග්ගාහි න’’න්ති වත්වා රඤ්ඤො සන්තිකං පෙසෙත්වා ‘‘ගච්ඡ, කුද්දාලං ආහර, පච්ඡිං ආහරා’’ති ආහරාපෙත්වා අසුචිඤ්ච සඞ්කාරඤ්ච ඡඩ්ඩාපෙත්වා ගාමයං ආහරාපෙත්වා ලිම්පාපෙත්වා පුනපි ‘‘ගච්ඡ, මඤ්චං ආහර, පීඨං ආහර, අත්ථරණං ආහර, චාටිං ආහර, ඝටං ආහරා’’ති එකමෙකං ආහරාපෙත්වා පුන උදකාහරණාදීනං අත්ථාය ආණාපෙසි. සො ඝටං ආදාය උදකං ආහරිත්වා චාටිං පූරෙත්වා න්හානොදකං සජ්ජෙත්වා සයනං අත්ථරි. අථ නං සයනෙ එකතො නිසින්නං දාඨිකාසු ගහෙත්වා ‘‘තව සමණභාවං වා බ්‍රාහ්මණභාවං වා න ජානාසී’’ති ඔණමෙත්වා අත්තනො අභිමුඛං ආකඩ්ඪි. සො තස්මිං කාලෙ සතිං පටිලභි, එත්තකං පන කාලං අඤ්ඤාණී අහොසි. එවං අඤ්ඤාණකරණා කිලෙසා නාම. ‘‘කාමච්ඡන්දනීවරණං, භික්ඛවෙ, අන්ධකරණං අඤ්ඤාණකරණ’’න්තිආදි (සං. නි. 5.221) චෙත්ථ වත්තබ්බං.

සො සතිං පටිලභිත්වා චින්තෙසි ‘‘අයං තණ්හා වඩ්ඪමානා මම චතූහි අපායෙහි සීසං උක්ඛිපිතුං න දස්සති, අජ්ජෙව මයා ඉමං රඤ්ඤො නිය්‍යාදෙත්වා හිමවන්තං පවිසිතුං වට්ටතී’’ති. සො තං ආදාය රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘මහාරාජ, තව දෙවියා මය්හං අත්ථො නත්ථි, කෙවලං මෙ ඉමං නිස්සාය තණ්හා වඩ්ඪිතා’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

66. ‘‘එකා ඉච්ඡා පුරෙ ආසි, අලද්ධා මුදුලක්ඛණං;

යතො ලද්ධා අළාරක්ඛී, ඉච්ඡා ඉච්ඡං විජායථා’’ති.

තත්‍රායං පිණ්ඩත්ථො – මහාරාජ, මය්හං ඉමං තව දෙවිං මුදුලක්ඛණං අලභිත්වා පුරෙ ‘‘අහො වතාහං එතං ලභෙය්‍ය’’න්ති එකා ඉච්ඡා ආසි, එකාව තණ්හා උප්පජ්ජි. යතො පන මෙ අයං අළාරක්ඛී විසාලනෙත්තා සොභනලොචනා ලද්ධා, අථ මෙ සා පුරිමිකා ඉච්ඡා ගෙහතණ්හං උපකරණතණ්හං උපභොගතණ්හන්ති උපරූපරි අඤ්ඤං නානප්පකාරං ඉච්ඡං විජායථ ජනෙසි උප්පාදෙසි. සා ඛො පන මෙ එවං වඩ්ඪමානා ඉච්ඡා අපායතො සීසං උක්ඛිපිතුං න දස්සති, අලං මෙ ඉමාය, ත්වඤ්ඤෙව තව භරියං ගණ්හ, අහං පන හිමවන්තං ගමිස්සාමීති තාවදෙව නට්ඨං ඣානං උප්පාදෙත්වා ආකාසෙ නිසින්නො ධම්මං දෙසෙත්වා රඤ්ඤො ඔවාදං දත්වා ආකාසෙනෙව හිමවන්තං ගන්ත්වා පුන මනුස්සපථං නාම නාගමාසි, බ්‍රහ්මවිහාරෙ පන භාවෙත්වා අපරිහීනජ්ඣානො බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහි. සත්ථාපි අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, මුදුලක්ඛණා උප්පලවණ්ණා, ඉසි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මුදුලක්ඛණජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[67] 7. උච්ඡඞ්ගජාතකවණ්ණනා

උච්ඡඞ්ගෙ දෙව මෙ පුත්තොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං ජානපදිත්ථිං ආරබ්භ කථෙසි. එකස්මිඤ්හි සමයෙ කොසලරට්ඨෙ තයො ජනා අඤ්ඤතරස්මිං අටවිමුඛෙ කසන්ති. තස්මිං සමයෙ අන්තොඅටවියං චොරා මනුස්සෙ විලුම්පිත්වා පලායිංසු. මනුස්සා තෙ චොරෙ පරියෙසිත්වා අපස්සන්තා තං ඨානං ආගම්ම ‘‘තුම්හෙ අටවියං විලුම්පිත්වා ඉදානි කස්සකා විය හොථා’’ති ‘‘තෙ චොරා ඉමෙ’’ති බන්ධිත්වා ආනෙත්වා කොසලරඤ්ඤො අදංසු. අථෙකා ඉත්ථී ආගන්ත්වා ‘‘අච්ඡාදනං මෙ දෙථ, අච්ඡාදනං මෙ දෙථා’’ති පරිදෙවන්තී පුනප්පුනං රාජනිවෙසනං පරියාති. රාජා තස්සා සද්දං සුත්වා ‘‘ගච්ඡථ, දෙථ ඉමිස්සා අච්ඡාදන’’න්ති ආහ. මනුස්සා සාටකං ගහෙත්වා අදංසු. සා තං දිස්වා ‘‘නාහං එතං අච්ඡාදනං යාචාමි, සාමිකච්ඡාදනං යාචාමී’’ති ආහ. මනුස්සා ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචයිංසු ‘‘න කිරෙසා ඉදං අච්ඡාදනං කථෙති, සාමිකච්ඡාදනං කථෙතී’’ති. අථ නං රාජා පක්කොසාපෙත්වා ‘‘ත්වං කිර සාමිකච්ඡාදනං යාචසී’’ති පුච්ඡි. ආම, දෙව, ඉත්ථියා හි සාමිකො අච්ඡාදනං නාම, සාමිකෙ හි අසති සහස්සමූලම්පි සාටකං නිවත්ථා ඉත්ථී නග්ගායෙව නාම. ඉමස්ස පනත්ථස්ස සාධනත්ථං –

‘‘නග්ගා නදී අනූදකා, නග්ගං රට්ඨං අරාජකං;

ඉත්ථීපි විධවා නග්ගා, යස්සාපි දස භාතරො’’ති. (ජා. 2.22.1840) –

ඉදං සුත්තං ආහරිතබ්බං.

රාජා තස්සා පසන්නො ‘‘ඉමෙ තෙ තයො ජනා කෙ හොන්තී’’ති පුච්ඡි. ‘‘එකො මෙ, දෙව, සාමිකො, එකො භාතා, එකො පුත්තො’’ති. රාජා ‘‘අහං තෙ තුට්ඨො, ඉමෙසු තීසු එකං දෙමි, කතරං ඉච්ඡසී’’ති පුච්ඡි. සා ආහ ‘‘අහං, දෙව, ජීවමානා එකං සාමිකං ලභිස්සාමි, පුත්තම්පි ලභිස්සාමියෙව, මාතාපිතූනං පන මෙ මතත්තා භාතාව දුල්ලභො, භාතරං මෙ දෙහි, දෙවා’’ති. රාජා තුස්සිත්වා තයොපි විස්සජ්ජෙසි. එවං තං එකිකං නිස්සාය තෙ තයො ජනා දුක්ඛතො මුත්තා. තං කාරණං භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටං ජාතං. අථෙකදිවසං භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිපතිතා ‘‘ආවුසො, එකං ඉත්ථිං නිස්සාය තයො ජනා දුක්ඛතො මුත්තා’’ති තස්සා ගුණකථාය නිසීදිංසු. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘න, භික්ඛවෙ, එසා ඉත්ථී ඉදානෙව තෙ තයො ජනෙ දුක්ඛා මොචෙති, පුබ්බෙපි මොචෙසියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ තයො ජනා අටවිමුඛෙ කසන්තීති සබ්බං පුරිමසදිසමෙව. තදා පන රඤ්ඤා ‘‘තීසු ජනෙසු කං ඉච්ඡසී’’ති වුත්තෙ සා ආහ – ‘‘තයොපි දාතුං න සක්කොථ, දෙවා’’ති? ‘‘ආම, න සක්කොමී’’ති. ‘‘සචෙ තයො දාතුං න සක්කොථ, භාතරං මෙ දෙථා’’ති. ‘‘පුත්තං වා සාමිකං වා ගණ්හ, කිං තෙ භාතරා’’ති ච වුත්තා ‘‘එතෙ නාම දෙව සුලභා, භාතා පන දුල්ලභො’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

67. ‘‘උච්ඡඞ්ගෙ දෙව මෙ පුත්තො, පථෙ ධාවන්තියා පති;

තඤ්ච දෙසං න පස්සාමි, යතො සොදරියමානයෙ’’ති.

තත්ථ උච්ඡඞ්ගෙ, දෙව, මෙ පුත්තොති දෙව, මය්හං පුත්තො උච්ඡඞ්ගෙයෙව. යථා හි අරඤ්ඤං පවිසිත්වා උච්ඡඞ්ගෙ කත්වා ඩාකං උච්චිනිත්වා තත්ථ පක්ඛිපන්තියා උච්ඡඞ්ගෙ ඩාකං නාම සුලභං හොති, එවං ඉත්ථියා පුත්තොපි සුලභො උච්ඡඞ්ගෙ ඩාකසදිසොව. තෙන වුත්තං ‘‘උච්ඡඞ්ගෙ, දෙව, මෙ පුත්තො’’ති. පථෙ ධාවන්තියා පතීති මග්ගං ආරුය්හ එකිකාය ගච්ඡමානායපි හි ඉත්ථියා පති නාම සුලභො, දිට්ඨදිට්ඨොයෙව හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පථෙ ධාවන්තියා පතී’’ති. තඤ්ච දෙසං න පස්සාමි, යතො සොදරියමානයෙති යස්මා පන මෙ මාතාපිතරො නත්ථි, තස්මා ඉදානි තං මාතුකුච්ඡිසඞ්ඛාතං අඤ්ඤං දෙසං න පස්සාමි. යතො අහං සමානෙ උදරෙ ජාතත්තා සඋදරියසඞ්ඛාතං භාතරං ආනෙය්‍යං, තස්මා භාතරංයෙව මෙ දෙථාති.

රාජා ‘‘සච්චං එසා වදතී’’ති තුට්ඨචිත්තො තයොපි ජනෙ බන්ධනාගාරතො ආනෙත්වා අදාසි, සා තයොපි තෙ ගහෙත්වා ගතා.

සත්ථාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව, පුබ්බෙපෙසා ඉමෙ තයො ජනෙ දුක්ඛතො මොචෙසියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘අතීතෙ චත්තාරොව එතරහි චත්තාරො, රාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

උච්ඡඞ්ගජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[68] 8. සාකෙතජාතකවණ්ණනා

යස්මිං මනො නිවිසතීති ඉදං සත්ථා සාකෙතං නිස්සාය අඤ්ජනවනෙ විහරන්තො එකං බ්‍රාහ්මණං ආරබ්භ කථෙසි. භගවතො කිර භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතස්ස සාකෙතං පිණ්ඩාය පවිසනකාලෙ එකො සාකෙතනගරවාසී මහල්ලකබ්‍රාහ්මණො නගරතො බහි ගච්ඡන්තො අන්තරද්වාරෙ දසබලං දිස්වා පාදෙසු පතිත්වා ගොප්ඵකෙසු ගාළ්හං ගහෙත්වා ‘‘තාත, නනු නාම පුත්තෙහි ජිණ්ණකාලෙ මාතාපිතරො පටිජග්ගිතබ්බා, කස්මා එත්තකං කාලං අම්හාකං අත්තානං න දස්සෙසි? මයා තාව දිට්ඨොසි, මාතරං පන පස්සිතුං එහී’’ති සත්ථාරං ගහෙත්වා අත්තනො ගෙහං අගමාසි. සත්ථා තත්ථ ගන්ත්වා නිසීදි පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. බ්‍රාහ්මණීපි ආගන්ත්වා සත්ථු පාදෙසු පතිත්වා ‘‘තාත, එත්තකං කාලං කහං ගතොසි, නනු නාම මාතාපිතරො මහල්ලකකාලෙ උපට්ඨාතබ්බා’’ති පරිදෙවි. පුත්තධීතරොපි ‘‘එථ, භාතරං වන්දථා’’ති වන්දාපෙසි. උභො තුට්ඨමානසා මහාදානං අදංසු. සත්ථා භත්තකිච්චං නිට්ඨාපෙත්වා තෙසං ද්වින්නම්පි ජනානං ජරාසුත්තං (සු. නි. 810 ආදයො) කථෙසි. සුත්තපරියොසානෙ උභොපි අනාගාමිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. සත්ථා උට්ඨායාසනා අඤ්ජනවනමෙව අගමාසි.

භික්ඛූ ධම්මසභායං සන්නිසින්නා කථං සමුට්ඨාපෙසුං ‘‘ආවුසො, බ්‍රාහ්මණො ‘තථාගතස්ස පිතා සුද්ධොදනො, මාතා මහාමායා’ති ජානාති, ජානන්තොව සද්ධිං බ්‍රාහ්මණියා තථාගතං ‘අම්හාකං පුත්තො’ති වදති, සත්ථාපි අධිවාසෙති. කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති? සත්ථා තෙසං කථං සුත්වා ‘‘භික්ඛවෙ, උභොපි තෙ අත්තනො පුත්තමෙව ‘පුත්තො’ති වදන්තී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

භික්ඛවෙ, අයං බ්‍රාහ්මණො අතීතෙ නිරන්තරං පඤ්ච ජාතිසතානි මය්හං පිතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළපිතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාපිතා. එසාපි බ්‍රාහ්මණී නිරන්තරමෙව පඤ්ච ජාතිසතානි මාතා අහොසි, පඤ්ච ජාතිසතානි චූළමාතා, පඤ්ච ජාතිසතානි මහාමාතා. එවාහං දියඩ්ඪජාතිසහස්සං බ්‍රාහ්මණස්ස හත්ථෙ සංවඩ්ඪො, දියඩ්ඪජාතිසහස්සං බ්‍රාහ්මණියා හත්ථෙ සංවඩ්ඪොති තීණි ජාතිසහස්සානි කථෙත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

68. ‘‘යස්මිං මනො නිවිසති, චිත්තඤ්චාපි පසීදති;

අදිට්ඨපුබ්බකෙ පොසෙ, කාමං තස්මිම්පි විස්සසෙ’’ති.

තත්ථ යස්මිං මනො නිවිසතීති යස්මිං පුග්ගලෙ දිට්ඨමත්තෙයෙව චිත්තං පතිට්ඨාති. චිත්තඤ්චාපි පසීදතීති යස්මිං දිට්ඨමත්තෙ චිත්තං පසීදති, මුදුකං හොති. අදිට්ඨපුබ්බකෙ පොසෙති පකතියා තස්මිං අත්තභාවෙ අදිට්ඨපුබ්බෙපි පුග්ගලෙ. කාමං තස්මිම්පි විස්සසෙති අනුභූතපුබ්බසිනෙහෙනෙව තස්මිම්පි පුග්ගලෙ එකංසෙන විස්සසෙ, විස්සාසං ආපජ්ජතියෙවාති අත්ථො.

එවං සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා බ්‍රාහ්මණො ච බ්‍රාහ්මණී ච එතෙ එව අහෙසුං, පුත්තො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සාකෙතජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[69] 9. විසවන්තජාතකවණ්ණනා

ධිරත්ථු තං විසං වන්තන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ධම්මසෙනාපතිං ආරබ්භ කථෙසි. ථෙරස්ස කිර පිට්ඨඛජ්ජකඛාදනකාලෙ මනුස්සා සඞ්ඝස්ස බහුං පිට්ඨඛාදනීයං ගහෙත්වා විහාරං අගමංසු, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ගහිතාවසෙසං බහු අතිරිත්තං අහොසි. මනුස්සා ‘‘භන්තෙ, අන්තොගාමගතානම්පි ගණ්හථා’’ති ආහංසු. තස්මිං ඛණෙ ථෙරස්ස සද්ධිවිහාරිකො දහරො අන්තොගාමෙ හොති, තස්ස කොට්ඨාසං ගහෙත්වා තස්මිං අනාගච්ඡන්තෙ ‘‘අතිදිවා හොතී’’ති ථෙරස්ස අදංසු. ථෙරෙන තස්මිං පරිභුත්තෙ දහරො අගමාසි. අථ නං ථෙරො ‘‘මයං, ආවුසො, තුය්හං ඨපිතඛාදනීයං පරිභුඤ්ජිම්හා’’ති ආහ. සො ‘‘මධුරං නාම, භන්තෙ, කස්ස අප්පිය’’න්ති ආහ. මහාථෙරස්ස සංවෙගො උප්පජ්ජි. සො ඉතො පට්ඨාය ‘‘පිට්ඨඛාදනීයං න ඛාදිස්සාමී’’ති අධිට්ඨාසි. තතො පට්ඨාය කිර සාරිපුත්තත්ථෙරෙන පිට්ඨඛාදනීයං නාම න ඛාදිතපුබ්බං. තස්ස පිට්ඨඛාදනීයං අඛාදනභාවො භික්ඛුසඞ්ඝෙ පාකටො ජාතො. භික්ඛූ තං කථං කථෙන්තා ධම්මසභායං නිසීදිංසු. අථ සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො එකවාරං ජහිතකං ජීවිතං පරිච්චජන්තොපි පුන න ගණ්හාතියෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො විසවෙජ්ජකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වෙජ්ජකම්මෙන ජීවිකං කප්පෙසි. අථෙකං ජනපදමනුස්සං සප්පො ඩංසි, තස්ස ඤාතකා පමාදං අකත්වා ඛිප්පං වෙජ්ජං ආනයිංසු. වෙජ්ජො ආහ ‘‘කිං තාව ඔසධෙන, පරිභාවෙත්වා විසං හරාමි, දට්ඨසප්පං ආවාහෙත්වා දට්ඨට්ඨානතො තෙනෙව විසං ආකඩ්ඪාපෙමී’’ති. ‘‘සප්පං ආවාහෙත්වා විසං ආකඩ්ඪාපෙහී’’ති. සො සප්පං ආවාහෙත්වා ‘‘තයා අයං දට්ඨො’’ති ආහ. ‘‘ආම, මයා’’ති. ‘‘තයා දට්ඨට්ඨානතො ත්වඤ්ඤෙව මුඛෙන විසං ආකඩ්ඪාහී’’ති. ‘‘මයා එකවාරං ජහිතකං පුන න ගහිතපුබ්බං, නාහං මයා ජහිතවිසං ආකඩ්ඪිස්සාමී’’ති. සො දාරූනි ආහරාපෙත්වා අග්ගිං කත්වා ආහ ‘‘සචෙ අත්තනො විසං නාකඩ්ඪසි, ඉමං අග්ගිං පවිසා’’ති. සප්පො ‘‘අපි අග්ගිං පවිසිස්සාමි, නෙවත්තනා එකවාරං ජහිතවිසං පච්චාහරිස්සාමී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

69. ‘‘ධිරත්ථු තං විසං වන්තං, යමහං ජීවිතකාරණා;

වන්තං පච්චාහරිස්සාමි, මතං මෙ ජීවිතා වර’’න්ති.

තත්ථ ධිරත්ථූති ගරහත්ථෙ නිපාතො. තං විසන්ති යමහං ජීවිතකාරණා වන්තං විසං පච්චාහරිස්සාමි, තං වන්තං විසං ධිරත්ථු. මතං මෙ ජීවිතා වරන්ති තස්ස විසස්ස අපච්චාහරණකාරණා යං අග්ගිං පවිසිත්වා මරණං, තං මම ජීවිතතො වරන්ති අත්ථො.

එවඤ්ච පන වත්වා අග්ගිං පවිසිතුං පායාසි. අථ නං වෙජ්ජො නිවාරෙත්වා තං පුරිසං ඔසධෙහි ච මන්තෙහි ච නිබ්බිසං අරොගං කත්වා සප්පස්ස සීලානි දත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මා කඤ්චි විහෙඨෙසී’’ති වත්වා විස්සජ්ජෙසි.

සත්ථාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, සාරිපුත්තො එකවාරං ජහිතකං ජීවිතම්පි පරිච්චජන්තො පුන ගණ්හාතී’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි ‘‘තදා සප්පො සාරිපුත්තො අහොසි, වෙජ්ජො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

විසවන්තජාතකවණ්ණනා නවමා.

[70] 10. කුද්දාලජාතකවණ්ණනා

න තං ජිතං සාධු ජිතන්ති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො චිත්තහත්ථසාරිපුත්තං ආරබ්භ කථෙසි. සො කිර සාවත්ථියං එකො කුලදාරකො. අථෙකදිවසං කසිත්වා ආගච්ඡන්තො විහාරං පවිසිත්වා එකස්ස ථෙරස්ස පත්තතො සිනිද්ධං මධුරං පණීතභොජනං ලභිත්වා චින්තෙසි ‘‘මයං රත්තින්දිවං සහත්ථෙන නානාකම්මානි කුරුමානාපි එවරූපං මධුරාහාරං න ලභාම, මයාපි සමණෙන භවිතබ්බ’’න්ති. සො පබ්බජිත්වා මාසඩ්ඪමාසච්චයෙන අයොනිසො මනසිකරොන්තො කිලෙසවසිකො හුත්වා විබ්භමිත්වා පුන භත්තෙන කිලමන්තො ආගන්ත්වා පබ්බජිත්වා අභිධම්මං උග්ගණ්හි. ඉමිනාව උපායෙන ඡ වාරෙ විබ්භමිත්වා පබ්බජිතො. තතො සත්තමෙ භික්ඛුභාවෙ සත්තප්පකරණිකො හුත්වා බහූ භික්ඛූ ධම්මං වාචෙන්තො විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. අථස්ස සහායකා භික්ඛූ ‘‘කිං නු ඛො, ආවුසො චිත්තහත්ථ, පුබ්බෙ විය තෙ එතරහි කිලෙසා න වඩ්ඪන්තී’’ති පරිහාසං කරිංසු. ‘‘ආවුසො, අභබ්බො දානි අහං ඉතො පට්ඨාය ගිහිභාවායා’’ති.

එවං තස්මිං අරහත්තං පත්තෙ ධම්මසභායං කථා උදපාදි ‘‘ආවුසො, එවරූපස්ස නාම අරහත්තස්ස උපනිස්සයෙ සති ආයස්මා චිත්තහත්ථසාරිපුත්තො ඡක්ඛත්තුං උප්පබ්බජිතො, අහො මහාදොසො පුථුජ්ජනභාවො’’ති. සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනචිත්තං නාම ලහුකං දුන්නිග්ගහං, ආරම්මණවසෙන ගන්ත්වා අල්ලීයති, එකවාරං අල්ලීනං න සක්කා හොති ඛිප්පං මොචෙතුං, එවරූපස්ස චිත්තස්ස දමථො සාධු. දන්තමෙව හි තං සුඛං ආවහති.

‘‘දුන්නිග්ගහස්ස ලහුනො, යත්ථකාමනිපාතිනො;

චිත්තස්ස දමථො සාධු, චිත්තං දන්තං සුඛාවහං’’. (ධ. ප. 35);

තස්ස පන දුන්නිග්ගහතාය පුබ්බෙ පණ්ඩිතා එකං කුද්දාලකං නිස්සාය තං ජහිතුං අසක්කොන්තා ලොභවසෙන ඡක්ඛත්තුං උප්පබ්බජිත්වා සත්තමෙ පබ්බජිතභාවෙ ඣානං උප්පාදෙත්වා තං ලොභං නිග්ගණ්හිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො පණ්ණිකකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා විඤ්ඤුතං පාපුණි, ‘‘කුද්දාලපණ්ඩිතො’’තිස්ස නාමං අහොසි. සො කුද්දාලකෙන භූමිපරිකම්මං කත්වා ඩාකඤ්චෙව අලාබුකුම්භණ්ඩඑළාලුකාදීනි ච වපිත්වා තානි වික්කිණන්තො කපණජීවිකං කප්පෙසි. තඤ්හිස්ස එකං කුද්දාලකං ඨපෙත්වා අඤ්ඤං ධනං නාම නත්ථි. සො එකදිවසං චින්තෙසි ‘‘කිං මෙ ඝරාවාසෙන, නික්ඛමිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති. අථෙකදිවසං කුද්දාලකං පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ ඨපෙත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා තං කුද්දාලකං අනුස්සරිත්වා ලොභං ඡින්දිතුං අසක්කොන්තො කුණ්ඨකුද්දාලකං නිස්සාය උප්පබ්බජි. එවං දුතියම්පි, තතියම්පීති ඡ වාරෙ තං කුද්දාලකං පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ නික්ඛිපිත්වා පබ්බජිතො චෙව උප්පබ්බජිතො ච.

සත්තමෙ පන වාරෙ චින්තෙසි ‘‘අහං ඉමං කුණ්ඨකුද්දාලකං නිස්සාය පුනප්පුනං උප්පබ්බජිතො, ඉදානි නං මහානදියං පක්ඛිපිත්වා පබ්බජිස්සාමී’’ති නදීතීරං ගන්ත්වා ‘‘සචස්ස පතිතට්ඨානං පස්සිස්සාමි, පුනාගන්ත්වා උද්ධරිතුකාමතා භවෙය්‍යා’’ති තං කුද්දාලකං දණ්ඩෙ ගහෙත්වා නාගබලො ථාමසම්පන්නො සීසස්ස උපරිභාගෙ තික්ඛත්තුං ආවිජ්ඣිත්වා අක්ඛීනි නිම්මීලෙත්වා නදීමජ්ඣෙ ඛිපිත්වා ‘‘ජිතං මෙ ජිතං මෙ’’ති තික්ඛත්තුං සීහනාදං නදි. තස්මිං ඛණෙ බාරාණසිරාජා පච්චන්තං වූපසමෙත්වා ආගතො නදියා සීසං න්හායිත්වා සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතො හත්ථික්ඛන්ධෙන ගච්ඡමානො තං බොධිසත්තස්ස සද්දං සුත්වා ‘‘අයං පුරිසො ‘ජිතං මෙ ජිතං මෙ’ති වදති, කො නු ඛො එතෙන ජිතො, පක්කොසථ න’’න්ති පක්කොසාපෙත්වා ‘‘භො පුරිස, අහං තාව විජිතසඞ්ගාමො ඉදානි ජයං ගහෙත්වා ආගච්ඡාමි, තයා පන කො ජිතො’’ති පුච්ඡි. බොධිසත්තො ‘‘මහාරාජ, තයා සඞ්ගාමසතම්පි සඞ්ගාමසහස්සම්පි සඞ්ගාමසතසහස්සම්පි ජිනන්තෙන දුජ්ජිතමෙව කිලෙසානං අජිතත්තා. අහං පන මම අබ්භන්තරෙ ලොභං නිග්ගණ්හන්තො කිලෙසෙ ජිනි’’න්ති කථෙන්තොයෙව මහානදිං ඔලොකෙත්වා ආපොකසිණාරම්මණං ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා සම්පත්තානුභාවො ආකාසෙ නිසීදිත්වා රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙන්තො ඉමං ගාථමාහ –

70. ‘‘න තං ජිතං සාධු ජිතං, යං ජිතං අවජීයති;

තං ඛො ජිතං සාධු ජිතං, යං ජිතං නාවජීයතී’’ති.

තත්ථ න තං ජිතං සාධු ජිතං, යං ජිතං අවජීයතීති යං පච්චාමිත්තෙ පරාජිනිත්වා රට්ඨං ජිතං පටිලද්ධං පුනපි තෙහි පච්චාමිත්තෙහි අවජීයති, තං ජිතං සාධුජිතං නාම න හොති. කස්මා? පුන අවජීයනතො. අපරො නයො – ජිතං වුච්චති ජයො. යො පච්චාමිත්තෙහි සද්ධිං යුජ්ඣිත්වා අධිගතො ජයො පුන තෙසු ජිනන්තෙසු, පරාජයො හොති, සො න සාධු න සොභනො. කස්මා? යස්මා පුන පරාජයොව හොති. තං ඛො ජිතං සාධු ජිතං, යං ජිතං නාවජීයතීති යං ඛො පන පච්චාමිත්තෙ නිම්මථෙත්වා ජිතං පුන තෙහි නාවජීයති, යො වා එකවාරං ලද්ධො ජයො න පුන පරාජයො හොති, තං ජිතං සාධු ජිතං සොභනං, සො ජයො සාධු සොභනො නාම හොති. කස්මා? පුන නාවජීයනතො. තස්මා, ත්වං මහාරාජ, සතක්ඛත්තුම්පි සහස්සක්ඛත්තුම්පි සතසහස්සක්ඛත්තුම්පි සඞ්ගාමසීසං ජිනිත්වාපි සඞ්ගාමයොධො නාම න හොසි. කිංකාරණා? අත්තනො කිලෙසානං අජිතත්තා. යො පන එකවාරම්පි අත්තනො අබ්භන්තරෙ කිලෙසෙ ජිනාති, අයං උත්තමො සඞ්ගාමසීසයොධොති ආකාසෙ නිසින්නකොව බුද්ධලීලාය රඤ්ඤො ධම්මං දෙසෙසි. උත්තමසඞ්ගාමයොධභාවො පනෙත්ථ –

‘‘යො සහස්සං සහස්සෙන, සඞ්ගාමෙ මානුසෙ ජිනෙ;

එකඤ්ච ජෙය්‍යමත්තානං, ස වෙ සඞ්ගාමජුත්තමො’’ති. (ධ. ප. 103) –

ඉදං සුත්තං සාධකං.

රඤ්ඤො පන ධම්මං සුණන්තස්සෙව තදඞ්ගප්පහානවසෙන කිලෙසා පහීනා, පබ්බජ්ජාය චිත්තං නමි. රාජබලස්සපි තථෙව කිලෙසා පහීයිංසු. රාජා ‘‘ඉදානි තුම්හෙ කහං ගමිස්සථා’’ති බොධිසත්තං පුච්ඡි. ‘‘හිමවන්තං පවිසිත්වා ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිස්සාමි, මහාරාජා’’ති. ‘‘තෙන හි අහම්පි පබ්බජිස්සාමී’’ති බොධිසත්තෙනෙව සද්ධිං නික්ඛමි, බලකායො බ්‍රාහ්මණගහපතිකා සබ්බා සෙනියොති සබ්බොපි තස්මිං ඨානෙ සන්නිපතිතො මහාජනකායො රඤ්ඤා සද්ධිංයෙව නික්ඛමි. බාරාණසිවාසිනොපි ‘‘අම්හාකං කිර රාජා කුද්දාලපණ්ඩිතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පබ්බජ්ජාභිමුඛො හුත්වා සද්ධිං බලකායෙන නික්ඛන්තො, මයං ඉධ කිං කරිස්සාමා’’ති ද්වාදසයොජනිකාය බාරාණසියා සකලනගරවාසිනො නික්ඛමිංසු. ද්වාදසයොජනිකා පරිසා අහොසි. තං ආදාය බොධිසත්තො හිමවන්තං පාවිසි.

තස්මිං ඛණෙ සක්කස්ස දෙවරඤ්ඤො නිසින්නාසනං උණ්හාකාරං දස්සෙසි. සො ආවජ්ජමානො ‘‘කුද්දාලපණ්ඩිතො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො’’ති දිස්වා ‘‘මහාසමාගමො භවිස්සති, වසනට්ඨානං ලද්ධුං වට්ටතී’’ති විස්සකම්මං ආමන්තෙත්වා ‘‘තාත, කුද්දාලපණ්ඩිතො මහාභිනික්ඛමනං නික්ඛන්තො, වසනට්ඨානං ලද්ධුං වට්ටති, ත්වං හිමවන්තප්පදෙසං ගන්ත්වා සමෙ භූමිභාගෙ දීඝතො තිංසයොජනං විත්ථාරතො පන්නරසයොජනං අස්සමපදං මාපෙහී’’ති ආහ. සො ‘‘සාධු, දෙවා’’ති පටිස්සුණිත්වා ගන්ත්වා තථා අකාසි. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන හත්ථිපාලජාතකෙ ආවි භවිස්සති. ඉදඤ්ච හි තඤ්ච එකපරිච්ඡෙදමෙව. විස්සකම්මොපි අස්සමපදෙ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා දුස්සද්දෙ මිගෙ ච සකුණෙ ච අමනුස්සෙ ච පටික්කමාපෙත්වා තෙන තෙන දිසාභාගෙන එකපදිකමග්ගං මාපෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසි. කුද්දාලපණ්ඩිතොපි තං පරිසං ආදාය හිමවන්තං පවිසිත්වා සක්කදත්තියං අස්සමපදං ගන්ත්වා විස්සකම්මෙන මාපිතං පබ්බජිතපරික්ඛාරං ගහෙත්වා පඨමං අත්තනා පබ්බජිත්වා පච්ඡා පරිසං පබ්බාජෙත්වා අස්සමපදං භාජෙත්වා අදාසි. සත්ත රාජානො සත්ත රජ්ජානි ඡඩ්ඩයිංසු. තිංසයොජනං අස්සමපදං පූරි. කුද්දාලපණ්ඩිතො සෙසකසිණෙසුපි පරිකම්මං කත්වා බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා පරිසාය කම්මට්ඨානං ආචික්ඛි. සබ්බෙ සමාපත්තිලාභිනො හුත්වා බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා බ්‍රහ්මලොකපරායණා අහෙසුං. යෙ පන තෙසං පාරිචරියං අකංසු, තෙ දෙවලොකපරායණා අහෙසුං.

සත්ථා ‘‘එවං, භික්ඛවෙ, චිත්තං නාමෙතං කිලෙසවසෙන අල්ලීනං දුම්මොචයං හොති, උප්පන්නා ලොභධම්මා දුප්පජහා, එවරූපෙපි පණ්ඩිතෙ අඤ්ඤාණෙ කරොන්තී’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ කෙචි සොතාපන්නා අහෙසුං, කෙචි සකදාගාමිනො, කෙචි අනාගාමිනො, කෙචි අරහත්තං පාපුණිංසු. සත්ථාපි අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා රාජා ආනන්දො අහොසි, පරිසා බුද්ධපරිසා, කුද්දාලපණ්ඩිතො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කුද්දාලජාතකවණ්ණනා දසමා.

ඉත්ථිවග්ගො සත්තමො.

තස්සුද්දානං –

අසාතමන්තණ්ඩභූතං, තක්කපණ්ඩි දුරාජානං;

අනභිරති මුදුලක්ඛණං, උච්ඡඞ්ගම්පි ච සාකෙතං;

විසවන්තං කුද්දාලකන්ති.