6. ආසීසවග්ගො

[51] 1. මහාසීලවජාතකවණ්ණනා

ආසීසෙථෙව පුරිසොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඔස්සට්ඨවීරියං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු ඔස්සට්ඨවීරියොසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘ආම, භන්තෙ’’ති ච වුත්තෙ ‘‘කස්මා ත්වං භික්ඛු එවරූපෙ නිය්‍යානිකසාසනෙ පබ්බජිත්වා වීරියං ඔස්සජි, පුබ්බෙ පණ්ඩිතා රජ්ජා පරිහායිත්වාපි අත්තනො වීරියෙ ඨත්වාව නට්ඨම්පි යසං පුන උප්පාදයිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිම්හි නිබ්බත්තො. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ ‘‘සීලවකුමාරො’’ති නාමං අකංසු. සො සොළසවස්සුද්දෙසිකොව සබ්බසිප්පෙසු නිප්ඵත්තිං පත්වා අපරභාගෙ පිතු අච්චයෙන රජ්ජෙ පතිට්ඨිතො මහාසීලවරාජා නාම අහොසි ධම්මිකො ධම්මරාජා. සො නගරස්ස චතූසු ද්වාරෙසු චතස්සො, මජ්ඣෙ එකං, නිවෙසනද්වාරෙ එකන්ති නිච්චං ඡ දානසාලායො කාරාපෙත්වා කපණද්ධිකානං දානං දෙති, සීලං රක්ඛති, උපොසථකම්මං කරොති, ඛන්තිමෙත්තානුද්දයසම්පන්නො අඞ්කෙ නිසින්නං පුත්තං පරිතොසයමානො විය සබ්බසත්තෙ පරිතොසයමානො ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙති. තස්සෙකො අමච්චො අන්තෙපුරෙ පදුබ්භිත්වා අපරභාගෙ පාකටො ජාතො. අමච්චා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං. රාජා පරිග්ගණ්හන්තො අත්තනා පච්චක්ඛතො ඤත්වා තං අමච්චං පක්කොසාපෙත්වා ‘‘අන්ධබාල අයුත්තං තෙ කතං, න ත්වං මම විජිතෙ වසිතුං අරහසි, අත්තනො ධනඤ්ච පුත්තදාරෙ ච ගහෙත්වා අඤ්ඤත්ථ යාහී’’ති රට්ඨා පබ්බාජෙසි. සො නික්ඛමිත්වා කාසිරට්ඨං අතික්කම්ම කොසලජනපදං ගන්ත්වා කොසලරාජානං උපට්ඨහන්තො අනුක්කමෙන රඤ්ඤො අබ්භන්තරිකො විස්සාසිකො ජාතො.

සො එකදිවසං කොසලරාජානං ආහ – ‘‘දෙව බාරාණසිරජ්ජං නාම නිම්මක්ඛිකමධුපටලසදිසං, රාජා අතිමුදුකො, අප්පෙනෙව බලවාහනෙන සක්කා බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හිතු’’න්ති. රාජා තස්ස වචනං සුත්වා ‘‘බාරාණසිරජ්ජං නාම මහා, අයඤ්ච ‘අප්පෙනෙව බලවාහනෙන සක්කා බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හිතු’න්ති ආහ, කිං නු ඛො පන පයුත්තකචොරො සියා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘පයුත්තකොසි මඤ්ඤෙ’’ති ආහ. ‘‘නාහං, දෙව, පයුත්තකො, සච්චමෙව වදාමි. සචෙ මෙ න සද්දහථ, මනුස්සෙ පෙසෙත්වා පච්චන්තගාමං හනාපෙථ, තෙ මනුස්සෙ ගහෙත්වා අත්තනො සන්තිකං නීතෙ ධනං දත්වා විස්සජ්ජෙස්සතී’’ති. රාජා ‘‘අයං අතිවිය සූරො හුත්වා වදති, වීමංසිස්සාමි තාවා’’ති අත්තනො පුරිසෙ පෙසෙත්වා පච්චන්තගාමං හනාපෙසි. මනුස්සා තෙ චොරෙ ගහෙත්වා බාරාණසිරඤ්ඤො දස්සෙසුං. රාජා තෙ දිස්වා ‘‘තාතා, කස්මා ගාමං හනථා’’ති පුච්ඡි. ‘‘ජීවිතුං අසක්කොන්තා, දෙවා’’ති වුත්තෙ රාජා ‘‘අථ කස්මා මම සන්තිකං නාගමිත්ථ, ඉතොදානි පට්ඨාය එවරූපං කම්මං මා කරිත්ථා’’ති තෙසං ධනං දත්වා විස්සජ්ජෙසි. තෙ ගන්ත්වා කොසලරඤ්ඤො තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. සො එත්තකෙනාපි ගන්තුං අවිසහන්තො පුන මජ්ඣෙජනපදං හනාපෙසි. තෙපි චොරෙ රාජා තථෙව ධනං දත්වා විස්සජ්ජෙසි. සො එත්තකෙනාපි අගන්ත්වා පුන පෙසෙත්වා අන්තරවීථියං විලුම්පාපෙසි, රාජා තෙසම්පි චොරානං ධනං දත්වා විස්සජ්ජෙසියෙව. තදා කොසලරාජා ‘‘අතිවිය ධම්මිකො රාජා’’ති ඤත්වා ‘‘බාරාණසිරජ්ජං ගහෙස්සාමී’’ති බලවාහනං ආදාය නිය්‍යාසි.

තදා පන බාරාණසිරඤ්ඤො මත්තවාරණෙපි අභිමුඛං ආගච්ඡන්තෙ අනිවත්තනධම්මා අසනියාපි සීසෙ පතන්තියා අසන්තසනසභාවා සීලවමහාරාජස්ස රුචියා සති සකලජම්බුදීපෙ රජ්ජං ගහෙතුං සමත්ථා සහස්සමත්තා අභෙජ්ජවරසූරා මහායොධා හොන්ති. තෙ ‘‘කොසලරාජා ආගච්ඡතී’’ති සුත්වා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙව, කොසලරාජා කිර ‘බාරාණසිරජ්ජං ගණ්හිස්සාමී’ති ආගච්ඡති, ගච්ඡාම, නං අම්හාකං රජ්ජසීමං අනොක්කන්තමෙව පොථෙත්වා ගණ්හාමා’’ති වදිංසු. රාජා ‘‘තාතා, මං නිස්සාය අඤ්ඤෙසං කිලමනකිච්චං නත්ථි, රජ්ජත්ථිකො රජ්ජං ගණ්හාතු, මාගමිත්ථා’’ති නිවාරෙසි. කොසලරාජා රජ්ජසීමං අතික්කමිත්වා ජනපදමජ්ඣං පාවිසි. අමච්චා පුනපි රාජානං උපසඞ්කමිත්වා තථෙව වදිංසු, රාජා පුරිමනයෙනෙව නිවාරෙසි. කොසලරාජා බහිනගරෙ ඨත්වා ‘‘රජ්ජං වා දෙතු යුද්ධං වා’’ති සීලවමහාරාජස්ස සාසනං පෙසෙසි. රාජා තං සුත්වා ‘‘නත්ථි මයා සද්ධිං යුද්ධං, රජ්ජං ගණ්හාතූ’’ති පටිසාසනං පෙසෙසි. පුනපි අමච්චා රාජානං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘දෙව, න මයං කොසලරඤ්ඤො නගරං පවිසිතුං දෙම, බහිනගරෙයෙව නං පොථෙත්වා ගණ්හාමා’’ති ආහංසු, රාජා පුරිමනයෙනෙව නිවාරෙත්වා නගරද්වාරානි විවරාපෙත්වා සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන මහාතලෙ පල්ලඞ්කමජ්ඣෙ නිසීදි.

කොසලරාජා මහන්තෙන බලවාහනෙන බාරාණසිං පාවිසි. සො එකම්පි පටිසත්තුං අපස්සන්තො රඤ්ඤො නිවෙසනද්වාරං ගන්ත්වා අමච්චගණපරිවුතො අපාරුතද්වාරෙ නිවෙසනෙ අලඞ්කතපටියත්තං මහාතලං ආරුය්හ නිසින්නං නිරාපරාධං සීලවමහාරාජානං සද්ධිං අමච්චසහස්සෙන ගණ්හාපෙත්වා ‘‘ගච්ඡථ, ඉමං රාජානං සද්ධිං අමච්චෙහි පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනං බන්ධිත්වා ආමකසුසානං නෙත්වා ගලප්පමාණෙ ආවාටෙ ඛනිත්වා යථා එකොපි හත්ථං උක්ඛිපිතුං න සක්කොති, එවං පංසුං පක්ඛිපිත්වා නිඛනථ, රත්තිං සිඞ්ගාලා ආගන්ත්වා එතෙසං කාතබ්බයුත්තකං කරිස්සන්තී’’ති ආහ. මනුස්සා චොරරඤ්ඤො ආණං සුත්වා රාජානං සද්ධිං අමච්චෙහි පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනං බන්ධිත්වා නික්ඛමිංසු. තස්මිම්පි කාලෙ සීලවමහාරාජා චොරරඤ්ඤො ආඝාතමත්තම්පි නාකාසි. තෙසුපි අමච්චෙසු එවං බන්ධිත්වා නීයමානෙසු එකොපි රඤ්ඤො වචනං භින්දිතුං සමත්ථො නාම නාහොසි. එවං සුවිනීතා කිරස්ස පරිසා. අථ තෙ රාජපුරිසා සාමච්චං සීලවමහාරාජානං ආමකසුසානං නෙත්වා ගලප්පමාණෙ ආවාටෙ ඛනිත්වා සීලවමහාරාජානං මජ්ඣෙ, උභොසු පස්සෙසු සෙසඅමච්චෙති එවං සබ්බෙපි ආවාටෙසු ඔතාරෙත්වා පංසුං ආකිරිත්වා ඝනං ආකොටෙත්වා අගමංසු. තදා සීලවමහාරාජා අමච්චෙ ආමන්තෙත්වා ‘‘චොරරඤ්ඤො උපරි කොපං අකත්වා මෙත්තං එව භාවෙථ, තාතා’’ති ඔවදි.

අථ අඩ්ඪරත්තසමයෙ ‘‘මනුස්සමංසං ඛාදිස්සාමා’’ති සිඞ්ගාලා ආගමිංසු. තෙ දිස්වා රාජා ච අමච්චා ච එකප්පහාරෙනෙව සද්දමකංසු, සිඞ්ගාලා භීතා පලායිංසු. තෙ නිවත්තිත්වා ඔලොකෙන්තා පච්ඡතො කස්සචි අනාගමනභාවං ඤත්වා පුන පච්චාගමිංසු. ඉතරෙපි තථෙව සද්දමකංසු. එවං යාවතතියං පලායිත්වා පුන ඔලොකෙන්තා තෙසු එකස්සපි අනාගමනභාවං ඤත්වා ‘‘වජ්ඣප්පත්තා එතෙ භවිස්සන්තී’’ති සූරා හුත්වා නිවත්තිත්වා පුන තෙසු සද්දං කරොන්තෙසුපි න පලායිංසු. ජෙට්ඨකසිඞ්ගාලො රාජානං උපගඤ්ඡි, සෙසා සිඞ්ගාලා සෙසානං අමච්චානං සන්තිකං අගමංසු. උපායකුසලො රාජා තස්ස අත්තනො සන්තිකං ආගතභාවං ඤත්වා ඩංසිතුං ඔකාසං දෙන්තො විය ගීවං උක්ඛිපිත්වා තං ගීවාය ඩංසමානං හනුකට්ඨිකෙන ආකඩ්ඪිත්වා යන්තෙ පක්ඛිපිත්වා විය ගාළ්හං ගණ්හි, නාගබලෙන රඤ්ඤා හනුකට්ඨිකෙන ආකඩ්ඪිත්වා ගීවාය ගාළ්හං ගහිතසිඞ්ගාලො අත්තානං මොචෙතුං අසක්කොන්තො මරණභයතජ්ජිතො මහාවිරවං විරවි. අවසෙසා සිඞ්ගාලා තස්ස තං අට්ටස්සරං සුත්වා ‘‘එකෙන පුරිසෙන සුග්ගහිතො භවිස්සතී’’ති අමච්චෙ උපසඞ්කමිතුං අසක්කොන්තා මරණභයතජ්ජිතා සබ්බෙ පලායිංසු. රඤ්ඤො හනුකට්ඨිකෙන දළ්හං කත්වා ගහිතසිඞ්ගාලෙ අපරාපරං සඤ්චරන්තෙ පංසු සිථිලා අහොසි. සොපි සිඞ්ගාලො මරණභයභීතො චතූහි පාදෙහි රඤ්ඤො උපරිභාගෙ පංසුං අපබ්‍යූහි, රාජා පංසුනො සිථිලභාවං ඤත්වා සිඞ්ගාලං විස්සජ්ජෙත්වා නාගබලො ථාමසම්පන්නො අපරාපරං සඤ්චරන්තො උභො හත්ථෙ උක්ඛිපිත්වා ආවාටමුඛවට්ටියං ඔලුබ්භ වාතච්ඡින්නවලාහකො විය නික්ඛමිත්වා ඨිතො අමච්චෙ අස්සාසෙත්වා පංසුං වියූහිත්වා සබ්බෙ උද්ධරිත්වා අමච්චපරිවුතො ආමකසුසානෙ අට්ඨාසි.

තස්මිං සමයෙ මනුස්සා එකං මතමනුස්සං ආමකසුසානෙ ඡඩ්ඩෙන්තා ද්වින්නං යක්ඛානං සීමන්තරිකාය ඡඩ්ඩෙසුං. තෙ යක්ඛා තං මතමනුස්සං භාජෙතුං අසක්කොන්තා ‘‘න මයං ඉමං භාජෙතුං සක්කොම, අයං සීලවරාජා ධම්මිකො, එස නො භාජෙත්වා දස්සති, එතස්ස සන්තිකං ගච්ඡාමා’’ති තං මතමනුස්සං පාදෙ ගහෙත්වා ආකඩ්ඪන්තා රඤ්ඤො සන්තිකං ගන්ත්වා ‘‘දෙව, අම්හාකං ඉමං මතකං භාජෙත්වා දෙහී’’ති ආහංසු. ‘‘භො යක්ඛා, අහං ඉමං තුම්හාකං භාජෙත්වා දදෙය්‍යං, අපරිසුද්ධො පනම්හි, න්හායිස්සාමි තාවා’’ති. යක්ඛා චොරරඤ්ඤො ඨපිතං වාසිතඋදකං අත්තනො ආනුභාවෙන ආහරිත්වා රඤ්ඤො න්හානත්ථාය අදංසු. න්හත්වා ඨිතස්ස සංහරිත්වා ඨපිතෙ චොරරඤ්ඤො සාටකෙ ආහරිත්වා අදංසු, තෙ නිවාසෙත්වා ඨිතස්ස චතුජ්ජාතියගන්ධසමුග්ගං ආහරිත්වා අදංසු, ගන්ධෙ විලිම්පිත්වා ඨිතස්ස සුවණ්ණසමුග්ගෙ මණිතාලවණ්ටෙසු ඨපිතානි නානාපුප්ඵානි ආහරිත්වා අදංසු. පුප්ඵානි පිළන්ධිත්වා ඨිතකාලෙ ‘‘අඤ්ඤං කිං කරොමා’’ති පුච්ඡිංසු. රාජා අත්තනො ඡාතකාකාරං දස්සෙසි, තෙ ගන්ත්වා චොරරඤ්ඤො සම්පාදිතං නානග්ගරසභොජනං ආහරිත්වා අදංසු, රාජා න්හාතානුලිත්තො සුමණ්ඩිතප්පසාධිතො නානග්ගරසභොජනං භුඤ්ජි. යක්ඛා චොරරඤ්ඤො ඨපිතං වාසිතපානීයං සුවණ්ණභිඞ්කාරෙනෙව සුවණ්ණසරකෙනපි සද්ධිං ආහරිංසු. අථස්ස පානීයං පිවිත්වා මුඛං වික්ඛාලෙත්වා හත්ථෙ ධොවිත්වා ඨිතකාලෙ චොරරඤ්ඤො සම්පාදිතං පඤ්චසුගන්ධිකසුපරිභාවිතං තම්බූලං ආහරිත්වා අදංසු. තං ඛාදිත්වා ඨිතකාලෙ ‘‘අඤ්ඤං කිං කරොමා’’ති පුච්ඡිංසු. ගන්ත්වා චොරරඤ්ඤො උස්සීසකෙ නික්ඛිත්තං මඞ්ගලඛග්ගං ආහරථාති. තම්පි ගන්ත්වා ආහරිංසු. රාජා තං ඛග්ගං ගහෙත්වා තං මතමනුස්සං උජුකං ඨපාපෙත්වා මත්ථකමජ්ඣෙ අසිනා පහරිත්වා ද්වෙ කොට්ඨාසෙ කත්වා ද්වින්නං යක්ඛානං සමවිභත්තමෙව විභජිත්වා අදාසි, දත්වා ච පන ඛග්ගං ධොවිත්වා සන්නය්හිත්වා අට්ඨාසි. අථ තෙ යක්ඛා මනුස්සමංසං ඛාදිත්වා සුහිතා හුත්වා තුට්ඨචිත්තා ‘‘අඤ්ඤං තෙ, මහාරාජ, කිං කරොමා’’ති පුච්ඡිංසු. තෙන හි තුම්හෙ අත්තනො ආනුභාවෙන මං චොරරඤ්ඤො සිරිගබ්භෙ ඔතාරෙථ, ඉමෙ ච අමච්චෙ අත්තනො අත්තනො ගෙහෙසු පතිට්ඨාපෙථාති. තෙ ‘‘සාධු දෙවා’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තථා අකංසු.

තස්මිං සමයෙ චොරරාජා අලඞ්කතසිරිගබ්භෙ සිරිසයනපිට්ඨෙ නිපන්නො නිද්දායති. රාජා තස්ස පමත්තස්ස නිද්දායන්තස්ස ඛග්ගතලෙන උදරං පහරි. සො භීතො පබුජ්ඣිත්වා දීපාලොකෙන සීලවමහාරාජානං සඤ්ජානිත්වා සයනා උට්ඨාය සතිං උපට්ඨපෙත්වා ඨිතො රාජානං ආහ ‘‘මහාරාජ, එවරූපාය රත්තියා ගහිතාරක්ඛෙ පිහිතද්වාරෙ භවනෙ ආරක්ඛමනුස්සෙහි නිරොකාසෙ ඨානෙ ඛග්ගං සන්නය්හිත්වා අලඞ්කතපටියත්තො කථං නාම ත්වං ඉමං සයනපිට්ඨං ආගතොසී’’ති. රාජා අත්තනො ආගමනාකාරං සබ්බං විත්ථාරතො කථෙසි. තං සුත්වා චොරරාජා සංවිග්ගමානසො ‘‘මහාරාජ, අහං මනුස්සභූතොපි සමානො තුම්හාකං ගුණෙ න ජානාමි, පරෙසං ලොහිතමංසඛාදකෙහි පන කක්ඛළෙහි ඵරුසෙහි යක්ඛෙහි තව ගුණා ඤාතා, න දානාහං, නරින්ද, එවරූපෙ සීලසම්පන්නෙ තයි දුබ්භිස්සාමී’’ති ඛග්ගං ආදාය සපථං කත්වා රාජානං ඛමාපෙත්වා මහාසයනෙ නිපජ්ජාපෙත්වා අත්තනා ඛුද්දකමඤ්චකෙ නිපජ්ජිත්වා පභාතාය රත්තියා උට්ඨිතෙ සූරියෙ භෙරිං චරාපෙත්වා සබ්බසෙනියො ච අමච්චබ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ ච සන්නිපාතාපෙත්වා තෙසං පුරතො ආකාසෙ පුණ්ණචන්දං උක්ඛිපන්තො විය සීලවරඤ්ඤො ගුණෙ කථෙත්වා පරිසමජ්ඣෙයෙව පුන රාජානං ඛමාපෙත්වා රජ්ජං පටිච්ඡාපෙත්වා ‘‘මහාරාජ, ඉතො පට්ඨාය තුම්හාකං උප්පන්නො චොරූපද්දවො මය්හං භාරො, මයා ගහිතාරක්ඛා තුම්හෙ රජ්ජං කරොථා’’ති වත්වා පෙසුඤ්ඤකාරකස්ස ආණං කාරෙත්වා අත්තනො බලවාහනං ආදාය සකරට්ඨමෙව ගතො.

සීලවරාජාපි ඛො අලඞ්කතපටියත්තො සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා සරභපාදකෙ කඤ්චනපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො අත්තනො සම්පත්තිං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයඤ්ච එවරූපා සම්පත්ති අමච්චසහස්සස්ස ච ජීවිතපටිලාභො මයි වීරියං අකරොන්තෙ න කිඤ්චි අභවිස්ස, වීරියබලෙන පනාහං නට්ඨඤ්ච ඉමං යසං පටිලභිං, අමච්චසහස්සස්ස ච ජීවිතදානං අදාසිං, ආසච්ඡෙදං වත අකත්වා වීරියමෙව කත්තබ්බං. කතවීරියස්ස හි ඵලං නාම එවං සමිජ්ඣතී’’ති චින්තෙත්වා උදානවසෙන ඉමං ගාථමාහ –

51. ‘‘ආසීසෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, යථා ඉච්ඡිං තථා අහූ’’ති.

තත්ථ ආසීසෙථෙවාති ‘‘එවාහං වීරියං ආරභන්තො ඉමම්හා දුක්ඛා මුච්චිස්සාමී’’ති අත්තනො වීරියබලෙන ආසං කරොථෙව. න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතොති පණ්ඩිතො උපායකුසලො යුත්තට්ඨානෙ වීරියං කරොන්තො ‘‘අහං ඉමස්ස වීරියස්ස ඵලං න ලභිස්සාමී’’ති න උක්කණ්ඨෙය්‍ය, ආසච්ඡෙදං කරෙය්‍යාති අත්ථො. පස්සාමි වොහං අත්තානන්ති එත්ථ වොති නිපාතමත්තං, අහං අජ්ජ අත්තානං පස්සාමි. යථා ඉච්ඡිං තථා අහූති අහඤ්හි ආවාටෙ නිඛාතො තම්හා දුක්ඛා මුච්චිත්වා පුන අත්තනො රජ්ජසම්පත්තිං ඉච්ඡිං, සො අහං ඉමං සම්පත්තිං පත්තං අත්තානං පස්සාමි. යථෙවාහං පුබ්බෙ ඉච්ඡිං, තථෙව මෙ අත්තා ජාතොති. එවං බොධිසත්තො ‘‘අහො වත භො සීලසම්පන්නානං වීරියඵලං නාම සමිජ්ඣතී’’ති ඉමාය ගාථාය උදානං උදානෙත්වා යාවජීවං පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථාපි ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ ඔස්සට්ඨවීරියො භික්ඛු අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි. සත්ථා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පදුට්ඨාමච්චො දෙවදත්තො අහොසි, අමච්චසහස්සං බුද්ධපරිසා, සීලවමහාරාජා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

මහාසීලවජාතකවණ්ණනා පඨමා.

[52] 2. චූළජනකජාතකවණ්ණනා

වායමෙථෙව පුරිසොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො ඔස්සට්ඨවීරියමෙවාරබ්භ කථෙසි. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං මහාජනකජාතකෙ (ජා. 2.22.123 ආදයො) ආවි භවිස්සති. ජනකරාජා පන සෙතච්ඡත්තස්ස හෙට්ඨා නිසින්නො ඉමං ගාථමාහ –

52. ‘‘වායමෙථෙව පුරිසො, න නිබ්බින්දෙය්‍ය පණ්ඩිතො;

පස්සාමි වොහං අත්තානං, උදකා ථලමුබ්භත’’න්ති.

තත්ථ වායමෙථෙවාති වායාමං කරොථෙව. උදකා ථලමුබ්භතන්ති උදකතො ථලමුත්තිණ්ණං ථලෙ පතිට්ඨිතං අත්තානං පස්සාමීති. ඉධාපි ඔස්සට්ඨවීරියො භික්ඛු අරහත්තං පත්තො, ජනකරාජා සම්මාසම්බුද්ධොව අහොසීති.

චූළජනකජාතකවණ්ණනා දුතියා.

[53] 3. පුණ්ණපාතිජාතකවණ්ණනා

තථෙව පුණ්ණා පාතියොති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො විසවාරුණිං ආරබ්භ කථෙසි. එකං සමයං සාවත්ථියං සුරාධුත්තා සන්නිපතිත්වා මන්තයිංසු – ‘‘සුරාමූලං නො ඛීණං, කහං නු ඛො ලභිස්සාමා’’ති. අථෙකො කක්ඛළධුත්තො ආහ ‘‘මා චින්තයිත්ථ, අත්ථෙකො උපායො’’ති. ‘‘කතරො උපායො නාමා’’ති? ‘‘අනාථපිණ්ඩිකො අඞ්ගුලිමුද්දිකා පිළන්ධිත්වා මට්ඨසාටකනිවත්ථො රාජුපට්ඨානං ගච්ඡති, මයං සුරාපාතියං විසඤ්ඤීකරණං භෙසජ්ජං පක්ඛිපිත්වා ආපානං සජ්ජෙත්වා නිසීදිත්වා අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආගමනකාලෙ ‘ඉතො එහි මහාසෙට්ඨී’ති පක්කොසිත්වා තං සුරං පායෙත්වා විසඤ්ඤීභූතස්ස අඞ්ගුලිමුද්දිකා ච සාටකෙ ච ගහෙත්වා සුරාමූලං කරිස්සාමා’’ති. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා තථා කත්වා සෙට්ඨිස්ස ආගමනකාලෙ පටිමග්ගං ගන්ත්වා ‘‘සාමි, ඉතො තාව ආගච්ඡථ, අයං අම්හාකං සන්තිකෙ අතිමනාපා සුරා, ථොකං පිවිත්වා ගච්ඡථා’’ති වදිංසු. සොතාපන්නො අරියසාවකො කිං සුරං පිවිස්සති, අනත්ථිකො සමානොපි පන ‘‘ඉමෙ ධුත්තෙ පරිග්ගණ්හිස්සාමී’’ති තෙසං ආපානභූමිං ගන්ත්වා තෙසං කිරියං ඔලොකෙත්වා ‘‘අයං සුරා ඉමෙහි ඉමිනා නාම කාරණෙන යොජිතා’’ති ඤත්වා ‘‘ඉතො දානි පට්ඨාය ඉමෙ ඉතො පලාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ආහ – ‘‘හරෙ දුට්ඨධුත්තා, තුම්හෙ ‘සුරාපාතියං භෙසජ්ජං පක්ඛිපිත්වා ආගතාගතෙ පායෙත්වා විසඤ්ඤී කත්වා විලුම්පිස්සාමා’ති ආපානමණ්ඩලං සජ්ජෙත්වා නිසින්නා කෙවලං ඉමං සුරං වණ්ණෙථ, එකොපි තං උක්ඛිපිත්වා පිවිතුං න උස්සහති. සචෙ අයං අයොජිතා අස්ස, ඉමං තුම්හෙව පිවෙය්‍යාථා’’ති තෙ ධුත්තෙ තජ්ජෙත්වා තතො පලාපෙත්වා අත්තනො ගෙහං ගන්ත්වා ‘‘ධුත්තෙහි කතකාරණං තථාගතස්ස ආරොචෙස්සාමී’’ති චින්තෙන්තො ජෙතවනං ගන්ත්වා ආරොචෙසි. සත්ථා ‘‘ඉදානි තාව ගහපති තෙ ධුත්තා තං වඤ්චෙතුකාමා ජාතා, පුබ්බෙ පන පණ්ඩිතෙපි වඤ්චෙතුකාමා අහෙසු’’න්ති වත්වා තෙන යාචිතො අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො බාරාණසිසෙට්ඨි අහොසි. තදාපෙතෙ ධුත්තා එවමෙව සම්මන්තෙත්වා සුරං යොජෙත්වා බාරාණසිසෙට්ඨිස්ස ආගමනකාලෙ පටිමග්ගං ගන්ත්වා එවමෙව කථයිංසු. සෙට්ඨි අනත්ථිකොපි හුත්වා තෙ පරිග්ගණ්හිතුකාමො ගන්ත්වා තෙසං කිරියං ඔලොකෙත්වා ‘‘ඉදං නාමෙතෙ කාතුකාමා, පලාපෙස්සාමි නෙ ඉතො’’ති චින්තෙත්වා එවමාහ ‘‘භොන්තො, ධුත්තා සුරං පිවිත්වා රාජකුලං ගන්තුං නාම අයුත්තං, රාජානං දිස්වා පුන ආගච්ඡන්තො ජානිස්සාමි, තුම්හෙ ඉධෙව නිසීදථා’’ති රාජුපට්ඨානං ගන්ත්වා පච්චාගඤ්ඡි. ධුත්තා ‘‘ඉතො එථ, සාමී’’ති. සොපි තත්ථ ගන්ත්වා භෙසජ්ජෙන සංයොජිතා සුරාපාතියො ඔලොකෙත්වා එවමාහ ‘‘භොන්තො ධුත්තා තුම්හාකං කිරියා මය්හං න රුච්චති, තුම්හාකං සුරාපාතියො යථාපූරිතාව ඨිතා, තුම්හෙ කෙවලං සුරං වණ්ණෙථ, න පන පිවථ. සචායං මනාපා අස්ස, තුම්හෙපි පිවෙය්‍යාථ, ඉමාය පන විසසංයුත්තාය භවිතබ්බ’’න්ති තෙසං මනොරථං භින්දන්තො ඉමං ගාථමාහ –

53. ‘‘තථෙව පුණ්ණා පාතියො, අඤ්ඤායං වත්තතෙ කථා;

ආකාරණෙන ජානාමි, න චායං භද්දිකා සුරා’’ති.

තත්ථ තථෙවාති යථා මයා ගමනකාලෙ දිට්ඨා, ඉදානිපි ඉමා සුරාපාතියො තථෙව පුණ්ණා. අඤ්ඤායං වත්තතෙ කථාති යා අයං තුම්හාකං සුරාවණ්ණනකථා වත්තති, සා අඤ්ඤාව අභූතා අතච්ඡා. යදි හි එසා සුරා මනාපා අස්ස, තුම්හෙපි පිවෙය්‍යාථ, උපඩ්ඪපාතියො අවසිස්සෙය්‍යුං. තුම්හාකං පන එකෙනාපි සුරා න පීතා. ආකාරණෙන ජානාමීති තස්මා ඉමිනා කාරණෙන ජානාමි. න චායං භද්දිකා සුරාති ‘‘නෙවායං භද්දිකා සුරා, විසසංයොජිතාය එතාය භවිතබ්බ’’න්ති ධුත්තෙ නිග්ගණ්හිත්වා යථා න පුන එවරූපං කරොන්ති, තථා තෙ තජ්ජෙත්වා විස්සජ්ජෙසි. සො යාවජීවං දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා ධුත්තා එතරහි ධුත්තා, බාරාණසිසෙට්ඨි පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

පුණ්ණපාතිජාතකවණ්ණනා තතියා.

[54] 4. කිංඵලජාතකවණ්ණනා

නායං රුක්ඛො දුරාරුහාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං ඵලකුසලං උපාසකං ආරබ්භ කථෙසි. එකො කිර සාවත්ථිවාසී කුටුම්බිකො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං නිමන්තෙත්වා අත්තනො ආරාමෙ නිසීදාපෙත්වා යාගුඛජ්ජකං දත්වා උය්‍යානපාලං ආණාපෙසි ‘‘භික්ඛූහි සද්ධිං උය්‍යානෙ විචරිත්වා අය්‍යානං අම්බාදීනි නානාඵලානි දෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා භික්ඛූසඞ්ඝමාදාය උය්‍යානෙ විචරන්තො රුක්ඛං උල්ලොකෙත්වාව ‘‘එතං ඵලං ආමං, එතං න සුපක්කං, එතං සුපක්ක’’න්ති ජානාති. යං සො වදති, තං තථෙව හොති. භික්ඛූ ගන්ත්වා තථාගතස්ස ආරොචෙසුං ‘‘භන්තෙ, අයං උය්‍යානපාලො ඵලකුසලො භූමියං ඨිතොව රුක්ඛං උල්ලොකෙත්වා ‘එතං ඵලං ආමං, එතං න සුපක්කං, එතං සුපක්ක’න්ති ජානාති. යං සො වදති, තං තථෙව හොතී’’ති. සත්ථා ‘‘න, භික්ඛවෙ, අයමෙව උය්‍යානපාලො ඵලකුසලො, පුබ්බෙ පණ්ඩිතාපි ඵලකුසලායෙව අහෙසු’’න්ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සත්ථවාහකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා වයප්පත්තො පඤ්චහි සකටසතෙහි වණිජ්ජං කරොන්තො එකස්මිං කාලෙ මහාවත්තනිඅටවිං පත්වා අටවිමුඛෙ ඨත්වා සබ්බෙ මනුස්සෙ සන්නිපාතාපෙත්වා ‘‘ඉමිස්සා අටවියා විසරුක්ඛා නාම හොන්ති, විසපත්තානි, විසපුප්ඵානි, විසඵලානි, විසමධූනි හොන්තියෙව, පුබ්බෙ තුම්හෙහි අපරිභුත්තං, යං කිඤ්චි පත්තං වා පුප්ඵං වා ඵලං වා පල්ලවං වා මං අපරිපුච්ඡිත්වා මා ඛාදථා’’ති ආහ. තෙ ‘‘සාධූ’’ති සම්පටිච්ඡිත්වා අටවිං ඔතරිංසු. අටවිමුඛෙ ච එකස්මිං ගාමද්වාරෙ කිංඵලරුක්ඛො නාම අත්ථි, තස්ස ඛන්ධසාඛාපලාසපුප්ඵඵලානි සබ්බානි අම්බසදිසානෙව හොන්ති. න කෙවලං වණ්ණසණ්ඨානතොව, ගන්ධරසෙහිපිස්ස ආමපක්කානි ඵලානි අම්බඵලසදිසානෙව, ඛාදිතානි පන හලාහලවිසං විය තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ජීවිතක්ඛයං පාපෙන්ති. පුරතො ගච්ඡන්තා එකච්චෙ ලොලපුරිසා ‘‘අම්බුරුක්ඛො අය’’න්ති සඤ්ඤාය ඵලානි ඛාදිංසු, එකච්චෙ ‘‘සත්ථවාහං පුච්ඡිත්වාව ඛාදිස්සාමා’’ති හත්ථෙන ගහෙත්වා අට්ඨංසු. තෙ සත්ථවාහෙ ආගතෙ ‘‘අය්‍ය, ඉමානි අම්බඵලානි ඛාදාමා’’ති පුච්ඡිංසු. බොධිසත්තො ‘‘නායං අම්බරුක්ඛො’’ති ඤත්වා ‘‘කිං ඵලරුක්ඛො නාමෙස, නායං අම්බරුක්ඛො, මා ඛාදිත්ථා’’ති වාරෙත්වා යෙ ඛාදිංසු. තෙපි වමාපෙත්වා චතුමධුරං පායෙත්වා නිරොගෙ අකාසි.

පුබ්බෙ පන ඉමස්මිං රුක්ඛමූලෙ මනුස්සා නිවාසං කප්පෙත්වා ‘‘අම්බඵලානී’’ති සඤ්ඤාය ඉමානි විසඵලානි ඛාදිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපුණන්ති. පුනදිවසෙ ගාමවාසිනො නික්ඛමිත්වා මතමනුස්සෙ දිස්වා පාදෙ ගණ්හිත්වා පටිච්ඡන්නට්ඨානෙ ඡඩ්ඩෙත්වා සකටෙහි සද්ධිංයෙව සබ්බං තෙසං සන්තකං ගහෙත්වා ගච්ඡන්ති. තෙ තං දිවසම්පි අරුණුග්ගමනකාලෙයෙව ‘‘මය්හං බලිබද්දො භවිස්සති, මය්හං සකටං, මය්හං භණ්ඩ’’න්ති වෙගෙන තං රුක්ඛමූලං ගන්ත්වා මනුස්සෙ නිරොගෙ දිස්වා ‘‘කථං තුම්හෙ ඉමං රුක්ඛං ‘නායං අම්බරුක්ඛො’ති ජානිත්ථා’’ති පුච්ඡිංසු. තෙ ‘‘මයං න ජානාම, සත්ථවාහජෙට්ඨකො නො ජානාතී’’ති ආහංසු. මනුස්සා බොධිසත්තං පුච්ඡිංසු ‘‘පණ්ඩිත, කින්ති කත්වා ත්වං ඉමස්ස රුක්ඛස්ස අනම්බරුක්ඛභාවං අඤ්ඤාසී’’ති? සො ‘‘ද්වීහි කාරණෙහි අඤ්ඤාසි’’න්ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

54. ‘‘නායං රුක්ඛො දුරාරුහො, නපි ගාමතො ආරකා;

ආකාරණෙන ජානාමි, නායං සාදුඵලො දුමො’’ති.

තත්ථ නායං රුක්ඛො දුරාරුහොති අයං විසරුක්ඛො න දුක්ඛාරුහො, උක්ඛිපිත්වා ඨපිතනිස්සෙණී විය සුඛෙනාරොහිතුං සක්කාති වදති. නපි ගාමතො ආරකාති ගාමතො දූරෙ ඨිතොපි න හොති, ගාමද්වාරෙ ඨිතොයෙවාති දීපෙති. ආකාරණෙන ජානාමීති ඉමිනා දුවිධෙන කාරණෙනාහං ඉමං රුක්ඛං ජානාමි. කින්ති? නායං සාදුඵලො දුමොති. සචෙ හි අයං මධුරඵලො අම්බරුක්ඛො අභවිස්ස, එවං සුඛාරුළ්හෙ අවිදූරෙ ඨිතෙ එතස්මිං එකම්පි ඵලං න තිට්ඨෙය්‍ය, ඵලඛාදකමනුස්සෙහි නිච්චං පරිවුතොව අස්ස. එවං අහං අත්තනො ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා ඉමස්ස විසරුක්ඛභාවං අඤ්ඤාසින්ති මහාජනස්ස ධම්මං දෙසෙත්වා සොත්ථිගමනං ගතො.

සත්ථාපි ‘‘එවං, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ පණ්ඩිතාපි ඵලකුසලා අහෙසු’’න්ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පරිසා බුද්ධපරිසා අහෙසුං, සත්ථවාහො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කිංඵලජාතකවණ්ණනා චතුත්ථා.

[55] 5. පඤ්චාවුධජාතකවණ්ණනා

යො අලීනෙන චිත්තෙනාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො එකං ඔස්සට්ඨවීරියං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි භික්ඛුං සත්ථා ආමන්තෙත්වා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු ඔස්සට්ඨවීරියොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භගවා’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛු පුබ්බෙ පණ්ඩිතා වීරියං කාතුං යුත්තට්ඨානෙ වීරියං කත්වා රජ්ජසම්පත්තිං පාපුණිංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො තස්ස රඤ්ඤො අග්ගමහෙසියා කුච්ඡිස්මිං නිබ්බත්ති. තස්ස නාමග්ගහණදිවසෙ අට්ඨසතෙ බ්‍රාහ්මණෙ සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා ලක්ඛණානි පුච්ඡිංසු. ලක්ඛණකුසලා බ්‍රාහ්මණා ලක්ඛණසම්පත්තිං දිස්වා ‘‘පුඤ්ඤසම්පන්නො, මහාරාජ, කුමාරො තුම්හාකං අච්චයෙන රජ්ජං පාපුණිස්සති, පඤ්චාවුධකම්මෙ පඤ්ඤාතො පාකටො ජම්බුදීපෙ අග්ගපුරිසො භවිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. රාජා බ්‍රාහ්මණානං වචනං සුත්වා කුමාරස්ස නාමං ගණ්හන්තො ‘‘පඤ්චාවුධකුමාරො’’ති නාමං අකාසි. අථ නං විඤ්ඤුතං පත්වා සොළසවස්සුද්දෙසෙ ඨිතං රාජා ආමන්තෙත්වා ‘‘තාත, සිප්පං උග්ගණ්හාහී’’ති ආහ. ‘‘කස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හාමි, දෙවා’’ති? ‘‘ගච්ඡ, තාත, ගන්ධාරරට්ඨෙ තක්කසිලනගරෙ දිසාපාමොක්ඛස්ස ආචරියස්ස සන්තිකෙ උග්ගණ්හ, ඉදඤ්චස්ස ආචරියභාගං දජ්ජෙය්‍යාසී’’ති සහස්සං දත්වා උය්‍යොජෙසි. සො තත්ථ ගන්ත්වා සිප්පං සික්ඛිත්වා ආචරියෙන දින්නං පඤ්චාවුධං ගහෙත්වා ආචරියං වන්දිත්වා තක්කසිලනගරතො නික්ඛමිත්වා සන්නද්ධපඤ්චාවුධො බාරාණසිමග්ගං පටිපජ්ජි.

සො අන්තරාමග්ගෙ සිලෙසලොමයක්ඛෙන නාම අධිට්ඨිතං එකං අටවිං පාපුණි. අථ නං අටවිමුඛෙ මනුස්සා දිස්වා ‘‘භො මාණව, මා ඉමං අටවිං පවිස, සිලෙසලොමයක්ඛො නාමෙත්ථ අත්ථි, සො දිට්ඨදිට්ඨෙ මනුස්සෙ ජීවිතක්ඛයං පාපෙතී’’ති වාරයිංසු. බොධිසත්තො අත්තානං තක්කෙන්තො අසම්භීතකෙසරසීහො විය අටවිං පාවිසියෙව. තස්මිං අටවිමජ්ඣං සම්පත්තෙ සො යක්ඛො තාලමත්තො හුත්වා කූටාගාරමත්තං සීසං පත්තප්පමාණානි අක්ඛීනි, දකලිමකුළමත්තා ද්වෙ දාඨා ච මාපෙත්වා සෙතමුඛො කබරකුච්ඡි නීලහත්ථපාදො හුත්වා බොධිසත්තස්ස අත්තානං දස්සෙත්වා ‘‘කහං යාසි, තිට්ඨ භක්ඛොසි මෙ’’ති ආහ. අථ නං බොධිසත්තො ‘‘යක්ඛ, අහං අත්තානං තක්කෙත්වා ඉධ පවිට්ඨො, ත්වං අප්පමත්තො හුත්වා මං උපගච්ඡෙය්‍යාසි. විසපීතෙන හි සරෙන තං විජ්ඣිත්වා එත්ථෙව පාතෙස්සාමී’’ති සන්තජ්ජෙත්වා හලාහලවිසපීතං සරං සන්නය්හිත්වා මුඤ්චි, සො යක්ඛස්ස ලොමෙසුයෙව අල්ලීයි. තතො අඤ්ඤං, තතො අඤ්ඤන්ති එවං පඤ්ඤාස සරෙ මුඤ්චි, සබ්බෙ තස්ස ලොමෙසුයෙව අල්ලීයිංසු. යක්ඛො සබ්බෙපි තෙ සරෙ ඵොටෙත්වා අත්තනො පාදමූලෙයෙව පාතෙත්වා බොධිසත්තං උපසඞ්කමි.

බොධිසත්තො පුනපි තං තජ්ජෙත්වා ඛග්ගං කඩ්ඪිත්වා පහරි, තෙත්තිංසඞ්ගුලායතො ඛග්ගො ලොමෙසුයෙව අල්ලීයි. අථ නං කණයෙන පහරි, සොපි ලොමෙසුයෙව අල්ලීයි. තස්ස අල්ලීනභාවං ඤත්වා මුග්ගරෙන පහරි, සොපි ලොමෙසුයෙව අල්ලීයි. තස්ස අල්ලීනභාවං ඤත්වා කුන්තෙන පහරි, සොපි ලොමෙසුයෙව අල්ලීයි. තස්ස අල්ලීනභාවං ඤත්වා ‘‘භො යක්ඛන, තෙ අහං ‘පඤ්චාවුධකුමාරො නාමා’ති සුතපුබ්බො, අහං තයා අධිට්ඨිතං අටවිං පවිසන්තො න ධනුආදීනි තක්කෙත්වා පවිට්ඨො, අත්තානංයෙව පන තක්කෙත්වා පවිට්ඨො, අජ්ජ තං පොථෙත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං කරිස්සාමී’’ති උන්නාදෙන්තො අත්තානං තක්කෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන යක්ඛං පහරි, හත්ථො ලොමෙසුයෙව අල්ලීයි. වාමහත්ථෙන පහරි, සොපි අල්ලීයි. දක්ඛිණපාදෙන පහරි, සොපි අල්ලීයි. වාමපාදෙන පහරි, සොපි අල්ලීයි. ‘‘සීසෙන තං පොථෙත්වා චුණ්ණවිචුණ්ණං කරිස්සාමී’’ති සීසෙන පහරි, තම්පි ලොමෙසුයෙව අල්ලීයි. සො පඤ්චොඩ්ඩිතො පඤ්චසු ඨානෙසු බද්ධො ඔලම්බන්තොපි නිබ්භයො නිස්සාරජ්ජොව අහොසි.

යක්ඛො චින්තෙසි ‘‘අයං එකො පුරිසසීහො පුරිසාජානීයො, න පුරිසමත්තොව, මාදිසෙන නාමස්ස යක්ඛෙන ගහිතස්ස සන්තාසමත්තම්පි න භවිස්සති, මයා ඉමං මග්ගං හනන්තෙන එකොපි එවරූපො පුරිසො න දිට්ඨපුබ්බො, කස්මා නු ඛො එස න භායතී’’ති. සො තං ඛාදිතුං අවිසහන්තො ‘‘කස්මා නු ඛො, ත්වං මාණව, මරණභයං න භායසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘කිංකාරණා, යක්ඛ, භායිස්සාමි. එකස්මිඤ්හි අත්තභාවෙ එකං මරණං නියතමෙව, අපිච මය්හං කුච්ඡිම්හි වජිරාවුධං අත්ථි. සචෙ මං ඛාදිස්සසි, තං ආවුධං ජීරාපෙතුං න සක්ඛිස්සසි, තං තෙ අන්තානි ඛණ්ඩාඛණ්ඩිකං ඡින්දිත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සති. ඉති උභොපි නස්සිස්සාම, ඉමිනා කාරණෙනාහං න භායාමී’’ති. ඉදං කිර බොධිසත්තො අත්තනො අබ්භන්තරෙ ඤාණාවුධං සන්ධාය කථෙසි. තං සුත්වා යක්ඛො චින්තෙසි ‘‘අයං මාණවො සච්චමෙව භණති, ඉමස්ස පුරිසසීහස්ස සරීරතො මුග්ගබීජමත්තම්පි මංසඛණ්ඩං මය්හං කුච්ඡි ජීරෙතුං න සක්ඛිස්සති, විස්සජ්ජෙස්සාමි න’’න්ති මරණභයතජ්ජිතො බොධිසත්තං විස්සජ්ජෙත්වා ‘‘මාණව, පුරිසසීහො ත්වං, න තෙ අහං මංසං ඛාදිස්සාමි, ත්වං අජ්ජ රාහුමුඛා මුත්තචන්දො විය මම හත්ථතො මුච්චිත්වා ඤාතිසුහජ්ජමණ්ඩලං තොසෙන්තො යාහී’’ති ආහ.

අථ නං බොධිසත්තො ආහ – ‘‘යක්ඛ, අහං තාව ගච්ඡිස්සාමි, ත්වං පන පුබ්බෙපි අකුසලං කත්වා ලුද්දො ලොහිතපාණි පරරුහිරමංසභක්ඛො යක්ඛො හුත්වා නිබ්බත්තො. සචෙ ඉධාපි ඨත්වා අකුසලමෙව කරිස්සසි, අන්ධකාරා අන්ධකාරමෙව ගමිස්සසි, මං දිට්ඨකාලතො පට්ඨාය පන න සක්කා තයා අකුසලං කාතුං, පාණාතිපාතකම්මං නාම නිරයෙ තිරච්ඡානයොනියං පෙත්තිවිසයෙ අසුරකායෙ ච නිබ්බත්තෙති, මනුස්සෙසු නිබ්බත්තනිබ්බත්තට්ඨානෙ අප්පායුකසංවත්තනිකං හොතී’’ති එවමාදිනා නයෙන පඤ්චන්නං දුස්සීල්‍යකම්මානං ආදීනවං, පඤ්චන්නං සීලානං ආනිසංසඤ්ච කථෙත්වා නානාකාරණෙහි යක්ඛං තජ්ජෙත්වා ධම්මං දෙසෙත්වා දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනං කත්වා පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨාපෙත්වා තස්සායෙව නං අටවියා බලිපටිග්ගාහකං දෙවතං කත්වා අප්පමාදෙන ඔවදිත්වා අටවිතො නික්ඛමිත්වා අටවිමුඛෙ මනුස්සානං ආචික්ඛිත්වා සන්නද්ධපඤ්චාවුධො බාරාණසිං ගන්ත්වා මාතාපිතරො දිස්වා අපරභාගෙ රජ්ජෙ පතිට්ඨාය ධම්මෙන රජ්ජං කාරෙන්තො දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

සත්ථාපි ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

55. ‘‘යො අලීනෙන චිත්තෙන, අලීනමනසො නරො;

භාවෙති කුසලං ධම්මං, යොගක්ඛෙමස්ස පත්තියා;

පාපුණෙ අනුපුබ්බෙන, සබ්බසංයොජනක්ඛය’’න්ති.

තත්‍රායං පිණ්ඩත්ථො – යො පුරිසො අලීනෙන අසංකුටිතෙන චිත්තෙන පකතියාපි අලීනමනො අලීනජ්ඣාසයොව හුත්වා අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං සත්තතිං සබොධිපක්ඛියභෙදං ධම්මං භාවෙති වඩ්ඪෙති, විසාලෙන චිත්තෙන විපස්සනං අනුයුඤ්ජති චතූහි යොගෙහි ඛෙමස්ස නිබ්බානස්ස පත්තියා, සො එවං සබ්බසඞ්ඛාරෙසු ‘‘අනිච්චං දුක්ඛං අනත්තා’’ති තිලක්ඛණං ආරොපෙත්වා තරුණවිපස්සනතො පට්ඨාය උප්පන්නෙ බොධිපක්ඛියධම්මෙ භාවෙන්තො අනුපුබ්බෙන එකසංයොජනම්පි අනවසෙසෙත්වා සබ්බසංයොජනක්ඛයකරස්ස චතුත්ථමග්ගස්ස පරියොසානෙ උප්පන්නත්තා ‘‘සබ්බසංයොජනක්ඛයො’’ති සඞ්ඛ්‍යං ගතං අරහත්තං පාපුණෙය්‍යාති.

එවං සත්ථා අරහත්තෙන ධම්මදෙසනාය කූටං ගහෙත්වා මත්ථකෙ චත්තාරි සච්චානි පකාසෙසි, සච්චපරියොසානෙ සො භික්ඛු අරහත්තං පාපුණි. සත්ථා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා යක්ඛො අඞ්ගුලිමාලො අහොසි, පඤ්චාවුධකුමාරො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

පඤ්චාවුධජාතකවණ්ණනා පඤ්චමා.

[56] 6. කඤ්චනක්ඛන්ධජාතකවණ්ණනා

යො පහට්ඨෙන චිත්තෙනාති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. එකො කිර සාවත්ථිවාසී කුලපුත්තො සත්ථු ධම්මදෙසනං සුත්වා රතනසාසනෙ උරං දත්වා පබ්බජි. අථස්ස ආචරියුපජ්ඣායා ‘‘ආවුසො, එකවිධෙන සීලං නාම, දුවිධෙන, තිවිධෙන, චතුබ්බිධෙන, පඤ්චවිධෙන, ඡබ්බිධෙන, සත්තවිධෙන, අට්ඨවිධෙන, නවවිධෙන, දසවිධෙන, බහුවිධෙන සීලං නාම. ඉදං චූළසීලං නාම, ඉදං මජ්ඣිමසීලං නාම, ඉදං මහාසීලං නාම. ඉදං පාතිමොක්ඛසංවරසීලං නාම, ඉදං ඉන්ද්‍රියසංවරසීලං නාම, ඉදං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං නාම, ඉදං පච්චයපටිසෙවනසීලං නාමා’’ති සීලං ආචික්ඛන්ති. සො චින්තෙසි ‘‘ඉදං සීලං නාම අතිබහු, අහං එත්තකං සමාදාය වත්තිතුං න සක්ඛිස්සාමි, සීලං පූරෙතුං අසක්කොන්තස්ස ච නාම පබ්බජ්ජාය කො අත්ථො, අහං ගිහී හුත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි ච කරිස්සාමි, පුත්තදාරඤ්ච පොසෙස්සාමී’’ති. එවඤ්ච පන චින්තෙත්වා ‘‘භන්තෙ, අහං සීලං රක්ඛිතුං න සක්ඛිස්සාමි, අසක්කොන්තස්ස ච නාම පබ්බජ්ජාය කො අත්ථො, අහං හීනායාවත්තිස්සාමි, තුම්හාකං පත්තචීවරං ගණ්හථා’’ති ආහ.

අථ නං ආහංසු ‘‘ආවුසො එවං සන්තෙ දසබලං වන්දිත්වාව යාහී’’ති තෙ තං ආදාය සත්ථු සන්තිකං ධම්මසභං අගමංසු. සත්ථා දිස්වාව ‘‘කිං, භික්ඛවෙ, අනත්ථිකං භික්ඛුං ආදාය ආගතත්ථා’’ති ආහ. භන්තෙ, අයං භික්ඛු ‘‘අහං සීලං රක්ඛිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති පත්තචීවරං නිය්‍යාදෙති, අථ නං මයං ගහෙත්වා ආගතම්හාති. ‘‘කස්මා පන තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ඉමස්ස භික්ඛුනො බහුං සීලං ආචික්ඛථ. යත්තකං එස රක්ඛිතුං සක්කොති, තත්තකමෙව රක්ඛිස්සති. ඉතො පට්ඨාය තුම්හෙ එතං මා කිඤ්චි අවචුත්ථ, අහමෙත්ථ කත්තබ්බං ජානිස්සාමි, එහි ත්වං භික්ඛු, කිං තෙ බහුනා සීලෙන, තීණියෙව සීලානි රක්ඛිතුං සක්ඛිස්සසී’’ති? ‘‘රක්ඛිස්සාමි, භන්තෙ’’ති. තෙන හි ත්වං ඉතො පට්ඨාය කායද්වාරං වචීද්වාරං මනොද්වාරන්ති තීණි ද්වාරානි රක්ඛ, මා කායෙන පාපකම්මං කරි, මා වාචාය, මා මනසා. ‘‘ගච්ඡ මා හීනායාවත්ති, ඉමානි තීණියෙව සීලානි රක්ඛා’’ති. එත්තාවතා සො භික්ඛු තුට්ඨමානසො ‘‘සාධු, භන්තෙ, රක්ඛිස්සාමි ඉමානි තීණි සීලානී’’ති සත්ථාරං වන්දිත්වා ආචරියුපජ්ඣායෙහි සද්ධිංයෙව අගමාසි. සො තානි තීණි සීලානි පූරෙන්තොව අඤ්ඤාසි ‘‘ආචරියුපජ්ඣායෙහි මය්හං ආචික්ඛිතං සීලම්පි එත්තකමෙව, තෙ පන අත්තනො අබුද්ධභාවෙන මං බුජ්ඣාපෙතුං නාසක්ඛිංසු, සම්මාසම්බුද්ධො අත්තනො බුද්ධසුබුද්ධතාය අනුත්තරධම්මරාජතාය එත්තකං සීලං තීසුයෙව ද්වාරෙසු පක්ඛිපිත්වා මං ගණ්හාපෙසි, අවස්සයො වත මෙ සත්ථා ජාතො’’ති විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා කතිපාහෙනෙව අරහත්තෙ පතිට්ඨාසි.

තං පවත්තිං ඤත්වා ධම්මසභායං සන්නිපතිතා භික්ඛූ ‘‘ආවුසො, තං කිර භික්ඛුං ‘බහුසීලානි රක්ඛිතුං න සක්කොමී’ති හීනායාවත්තන්තං සබ්බානි සීලානි තීහි කොට්ඨාසෙහි සඞ්ඛිපිත්වා ගාහාපෙත්වා සත්ථා අරහත්තං පාපෙසි, අහො බුද්ධානං බලං නාම අච්ඡරිය’’න්ති බුද්ධගුණෙ කථෙන්තා නිසීදිංසු. අථ සත්ථා ආගන්ත්වා ‘‘කාය නුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ඉමාය නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘භික්ඛවෙ, අතිගරුකොපි භාරො කොට්ඨාසවසෙන භාජෙත්වා දින්නො ලහුකො විය හොති, පුබ්බෙපි පණ්ඩිතා මහන්තං කඤ්චනක්ඛන්ධං ලභිත්වා උක්ඛිපිතුං අසක්කොන්තා විභාගං කත්වා උක්ඛිපිත්වා අගමංසූ’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො එකස්මිං ගාමකෙ කස්සකො අහොසි. සො එකදිවසං අඤ්ඤතරස්මිං ඡඩ්ඩිතගාමකෙ ඛෙත්තෙ කසිං කසති. පුබ්බෙ ච තස්මිං ගාමෙ එකො විභවසම්පන්නො සෙට්ඨි ඌරුමත්තපරිණාහං චතුහත්ථායාමං කඤ්චනක්ඛන්ධං නිදහිත්වා කාලමකාසි. තස්මිං බොධිසත්තස්ස නඞ්ගලං ලගිත්වා අට්ඨාසි. සො ‘‘මූලසන්තානකං භවිස්සතී’’ති පංසුං වියූහන්තො තං දිස්වා පංසුනා පටිච්ඡාදෙත්වා දිවසං කසිත්වා අත්ථඞ්ගතෙ සූරියෙ යුගනඞ්ගලාදීනි එකමන්තෙ නික්ඛිපිත්වා ‘‘කඤ්චනක්ඛන්ධං ගණ්හිත්වා ගච්ඡිස්සාමී’’ති තං උක්ඛිපිතුං නාසක්ඛි. අසක්කොන්තො නිසීදිත්වා ‘‘එත්තකං කුච්ඡිභරණාය භවිස්සති, එත්තකං නිදහිත්වා ඨපෙස්සාමි, එත්තකෙන කම්මන්තෙ පයොජෙස්සාමි, එත්තකං දානාදිපුඤ්ඤකිරියාය භවිස්සතී’’ති චත්තාරො කොට්ඨාසෙ අකාසි. තස්සෙවං විභත්තකාලෙ සො කඤ්චනක්ඛන්ධො සල්ලහුකො විය අහොසි. සො තං උක්ඛිපිත්වා ඝරං නෙත්වා චතුධා විභජිත්වා දානාදීනි පුඤ්ඤානි කත්වා යථාකම්මං ගතො.

ඉති භගවා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අභිසම්බුද්ධො හුත්වා ඉමං ගාථමාහ –

56. ‘‘යො පහට්ඨෙන චිත්තෙන, පහට්ඨමනසො නරො;

භාවෙති කුසලං ධම්මං, යොගක්ඛෙමස්ස පත්තියා;

පාපුණෙ අනුපුබ්බෙන, සබ්බසංයොජනක්ඛය’’න්ති.

තත්ථ පහට්ඨෙනාති විනීවරණෙන. පහට්ඨමනසොති තාය එව විනීවරණතාය පහට්ඨමානසො, සුවණ්ණං විය පහංසිත්වා සමුජ්ජොතිතසප්පභාසචිත්තො හුත්වාති අත්ථො.

එවං සත්ථා අරහත්තකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කඤ්චනක්ඛන්ධලද්ධපුරිසො අහමෙව අහොසි’’න්ති.

කඤ්චනක්ඛන්ධජාතකවණ්ණනා ඡට්ඨා.

[57] 7. වානරින්දජාතකවණ්ණනා

යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තස්ස වධාය පරිසක්කනං ආරබ්භ කථෙසි. තස්මිඤ්හි සමයෙ සත්ථා ‘‘දෙවදත්තො වධාය පරිසක්කතී’’ති සුත්වා ‘‘න, භික්ඛවෙ, ඉදානෙව දෙවදත්තො මය්හං වධාය පරිසක්කති, පුබ්බෙපි පරිසක්කියෙව, තාසමත්තම්පි පන කාතුං නාසක්ඛී’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො කපියොනියං නිබ්බත්තිත්වා වුඩ්ඪිමන්වාය අස්සපොතකප්පමාණො ථාමසම්පන්නො එකචරො හුත්වා නදීතීරෙ විහරති. තස්සා පන නදියා වෙමජ්ඣෙ එකො දීපකො නානප්පකාරෙහි අම්බපනසාදීහි ඵලරුක්ඛෙහි සම්පන්නො. බොධිසත්තො නාගබලො ථාමසම්පන්නො නදියා ඔරිමතීරතො උප්පතිත්වා දීපකස්ස ඔරතො නදීමජ්ඣෙ එකො පිට්ඨිපාසාණො අත්ථි, තස්මිං නිපතති, තතො උප්පතිත්වා තස්මිං දීපකෙ පතති. තත්ථ නානප්පකාරානි ඵලානි ඛාදිත්වා සායං තෙනෙව උපායෙන පච්චාගන්ත්වා අත්තනො වසනට්ඨානෙ වසිත්වා පුනදිවසෙපි තථෙව කරොති. ඉමිනා නියාමෙන තත්ථ වාසං කප්පෙති.

තස්මිං පන කාලෙ එකො කුම්භීලො සපජාපතිකො තස්සා නදියා වසති. තස්ස භරියා බොධිසත්තං අපරාපරං ගච්ඡන්තං දිස්වා බොධිසත්තස්ස හදයමංසෙ දොහළං උප්පාදෙත්වා කුම්භීලං ආහ – ‘‘මය්හං ඛො, අය්‍ය, ඉමස්ස වානරින්දස්ස හදයමංසෙ දොහළො උප්පන්නො’’ති. කුම්භීලො ‘‘සාධු, භද්දෙ, ලච්ඡසී’’ති වත්වා ‘‘අජ්ජ තං සායං දීපකතො ආගච්ඡන්තමෙව ගණ්හිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පිට්ඨිපාසාණෙ නිපජ්ජි.

බොධිසත්තො දිවසං චරිත්වා සායන්හසමයෙ දීපකෙ ඨිතොව පාසාණං ඔලොකෙත්වා – ‘‘අයං පාසාණො ඉදානි උච්චතරො ඛායති, කිං නු ඛො කාරණ’’න්ති චින්තෙසි. තස්ස කිර උදකප්පමාණඤ්ච පාසාණප්පමාණඤ්ච සුවවත්ථාපිතමෙව හොති. තෙනස්ස එතදහොසි ‘‘අජ්ජ ඉමිස්සා නදියා උදකං නෙව හායති, න ච වඩ්ඪති, අථ ච පනායං පාසාණො මහා හුත්වා පඤ්ඤායති, කච්චි නු ඛො එත්ථ මය්හං ගහණත්ථාය කුම්භීලො නිපන්නො’’ති. සො ‘‘වීමංසාමි තාව න’’න්ති තත්ථෙව ඨත්වා පාසාණෙන සද්ධිං කථෙන්තො විය ‘‘භො පාසාණා’’ති වත්වා පටිවචනං අලභන්තො යාවතතියං ‘‘භො පාසාණා’’ති ආහ. පාසාණො කිං පටිවචනං දස්සති. පුනපි වානරො ‘‘කිං භො පාසාණ, අජ්ජ මය්හං පටිවචනං න දෙසී’’ති ආහ. කුම්භීලො ‘‘අද්ධා අඤ්ඤෙසු දිවසෙසු අයං පාසාණො වානරින්දස්ස පටිවචනං අදාසි, දස්සාමි දානිස්ස පටිවචන’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘කිං, භො වානරින්දා’’ති ආහ. ‘‘කොසි ත්ව’’න්ති? ‘‘අහං කුම්භීලො’’ති. ‘‘කිමත්ථං එත්ථ නිපන්නොසී’’ති? ‘‘තව හදයමංසං පත්ථයමානො’’ති. බොධිසත්තො චින්තෙසි ‘‘අඤ්ඤො මෙ ගමනමග්ගො නත්ථි, අජ්ජ මයා එස කුම්භීලො වඤ්චෙතබ්බො’’ති. අථ නං එවමාහ ‘‘සම්ම කුම්භීල, අහං අත්තානං තුය්හං පරිච්චජිස්සාමි, ත්වං මුඛං විවරිත්වා මං තව සන්තිකං ආගතකාලෙ ගණ්හාහී’’ති. කුම්භීලානඤ්හි මුඛෙ විවටෙ අක්ඛීනි නිම්මීලන්ති. සො තං කාරණං අසල්ලක්ඛෙත්වා මුඛං විවරි, අථස්ස අක්ඛීනි පිථීයිංසු. සො මුඛං විවරිත්වා අක්ඛීනි නිම්මීලෙත්වා නිපජ්ජි. බොධිසත්තො තථාභාවං ඤත්වා දීපකා උප්පතිතො ගන්ත්වා කුම්භීලස්ස මත්ථකෙ අක්කමිත්වා තතො උප්පතිතො විජ්ජුලතා විය විජ්ජොතමානො පරතීරෙ අට්ඨාසි.

කුම්භීලො තං අච්ඡරියං දිස්වා ‘‘ඉමිනා වානරින්දෙන අතිඅච්ඡෙරකං කත’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘භො වානරින්ද, ඉමස්මිං ලොකෙ චතූහි ධම්මෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො පච්චාමිත්තෙ අධිභවති. තෙ සබ්බෙපි තුය්හං අබ්භන්තරෙ අත්ථි මඤ්ඤෙ’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

57. ‘‘යස්සෙතෙ චතුරො ධම්මා, වානරින්ද යථා තව;

සච්චං ධම්මො ධිති චාගො, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති.

තත්ථ යස්සාති යස්ස කස්සචි පුග්ගලස්ස. එතෙති ඉදානි වත්තබ්බෙ පච්චක්ඛතො නිද්දිසති. චතුරො ධම්මාති චත්තාරො ගුණා. සච්චන්ති වචීසච්චං, ‘‘මම සන්තිකං ආගමිස්සාමී’’ති වත්වා මුසාවාදං අකත්වා ආගතොයෙවාති එතං තෙ වචීසච්චං. ධම්මොති විචාරණපඤ්ඤා, ‘‘එවං කතෙ ඉදං නාම භවිස්සතී’’ති එසා තෙ විචාරණපඤ්ඤා අත්ථි. ධිතීති අබ්බොච්ඡින්නං වීරියං වුච්චති, එතම්පි තෙ අත්ථි. චාගොති අත්තපරිච්චාගො, ත්වං අත්තානං පරිච්චජිත්වා මම සන්තිකං ආගතො. යං පනාහං ගණ්හිතුං නාසක්ඛිං, මය්හමෙවෙස දොසො. දිට්ඨන්ති පච්චාමිත්තං. සො අතිවත්තතීති යස්ස පුග්ගලස්ස යථා තව, එවං එතෙ චත්තාරො ධම්මා අත්ථි, සො යථා මං අජ්ජ ත්වං අතික්කන්තො, තථෙව අත්තනො පච්චාමිත්තං අතික්කමති අභිභවතීති. එවං කුම්භීලො බොධිසත්තං පසංසිත්වා අත්තනො වසට්ඨානං ගතො.

සත්ථාපි ‘‘න, භික්ඛවෙ, දෙවදත්තො ඉදානෙව මය්හං වධාය පරිසක්කති, පුබ්බෙපි පරිසක්කියෙවා’’ති ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා කුම්භීලො දෙවදත්තො අහොසි, භරියාස්ස චිඤ්චමාණවිකා, වානරින්දො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

වානරින්දජාතකවණ්ණනා සත්තමා.

[58] 8. තයොධම්මජාතකවණ්ණනා

යස්ස එතෙ තයො ධම්මාති ඉදං සත්ථා වෙළුවනෙ විහරන්තො දෙවදත්තස්ස වධාය පරිසක්කනමෙවාරබ්භ කථෙසි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ දෙවදත්තො වානරයොනියං නිබ්බත්තිත්වා හිමවන්තප්පදෙසෙ යූථං පරිහරන්තො අත්තානං පටිච්ච ජාතානං වානරපොතකානං ‘‘වුඩ්ඪිප්පත්තා ඉමෙ යූථං පරිහරෙය්‍යු’’න්ති භයෙන දන්තෙහි ඩංසිත්වා තෙසං බීජානි උප්පාටෙති. තදා බොධිසත්තොපි තඤ්ඤෙව පටිච්ච එකිස්සා වානරියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගණ්හි. අථ සා වානරී ගබ්භස්ස පතිට්ඨිතභාවං ඤත්වා අත්තනො ගබ්භං අනුරක්ඛමානා අඤ්ඤං පබ්බතපාදං අගමාසි. සා පරිපක්කගබ්භා බොධිසත්තං විජායි. සො වුඩ්ඪිමන්වාය විඤ්ඤුතං පත්තො ථාමසම්පන්නො අහොසි. සො එකදිවසං මාතරං පුච්ඡි ‘‘අම්ම, මය්හං පිතා කහ’’න්ති? ‘‘තාත, අසුකස්මිං නාම පබ්බතපාදෙ යූථං පරිහරන්තො වසතී’’ති. ‘‘අම්ම, තස්ස මං සන්තිකං නෙහී’’ති. ‘‘තාත, න සක්කා තයා පිතු සන්තිකං ගන්තුං. පිතා හි තෙ අත්තානං පටිච්ච ජාතානං වානරපොතකානං යූථපරිහරණභයෙන දන්තෙහි ඩංසිත්වා බීජානි උප්පාටෙතී’’ති. ‘‘අම්ම, නෙහි මං තත්ථ, අහං ජානිස්සාමී’’ති. සා පුත්තං ආදාය තස්ස සන්තිකං අගමාසි.

සො වානරො අත්තනො පුත්තං දිස්වාව ‘‘අයං වඩ්ඪන්තො මය්හං යූථං පරිහරිතුං න දස්සති, ඉදානෙව මාරෙතබ්බො’’ති ‘‘එතං ආලිඞ්ගන්තො විය ගාළ්හං පීළෙත්වා ජීවිතක්ඛයං පාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘එහි, තාත, එත්තකං කාලං කහං ගතොසී’’ති බොධිසත්තං ආලිඞ්ගන්තො විය නිප්පීළෙසි. බොධිසත්තො පන නාගබලො ථාමසම්පන්නො, සොපි නං නිප්පීළෙසි, අථස්ස අට්ඨීනි භිජ්ජනාකාරප්පත්තානි අහෙසුං. අථස්ස එතදහොසි ‘‘අයං වඩ්ඪන්තො මං මාරෙස්සති, කෙන නු ඛො උපායෙන පුරෙතරඤ්ඤෙව මාරෙය්‍ය’’න්ති. තතො චින්තෙසි ‘‘අයං අවිදූරෙ රක්ඛසපරිග්ගහිතො සරො අත්ථි, තත්ථ නං රක්ඛසෙන ඛාදාපෙස්සාමී’’ති. අථ නං එවමාහ ‘‘තාත, අහං මහල්ලකො, ඉමං යූථං තුය්හං නිය්‍යාදෙමි, අජ්ජෙව තං රාජානං කරොමි, අසුකස්මිං නාම ඨානෙ සරො අත්ථි, තත්ථ ද්වෙ කුමුදිනියො, තිස්සො උප්පලිනියො, පඤ්ච පදුමිනියො ච පුප්ඵන්ති, ගච්ඡ, තතො පුප්ඵානි ආහරා’’ති. සො ‘‘සාධු, තාත, ආහරිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා සහසා අනොතරිත්වා සමන්තා පදං පරිච්ඡින්දන්තො ඔතිණ්ණපදඤ්ඤෙව අද්දස, න උත්තිණ්ණපදං. සො ‘‘ඉමිනා සරෙන රක්ඛසපරිග්ගහිතෙන භවිතබ්බං, මය්හං පිතා අත්තනා මාරෙතුං අසක්කොන්තො රක්ඛසෙන මං ඛාදාපෙතුකාමො භවිස්සති, අහං ඉමඤ්ච සරං න ඔතරිස්සාමි, පුප්ඵානි ච ගහෙස්සාමී’’ති නිරුදකට්ඨානං ගන්ත්වා වෙගං ගහෙත්වා උප්පතිත්වා පරතො ගච්ඡන්තො නිරුදකෙ ඔකාසෙ ඨිතානෙව ද්වෙ පුප්ඵානි ගහෙත්වා පරතීරෙ පති. පරතීරතොපි ඔරිමතීරං ආගච්ඡන්තො තෙනෙවුපායෙන ද්වෙ ගණ්හි. එවං උභොසු පස්සෙසු රාසිං කරොන්තො පුප්ඵානි ච ගණ්හි, රක්ඛසස්ස ච ආණට්ඨානං න ඔතරි.

අථස්ස ‘‘ඉතො උත්තරි උක්ඛිපිතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති තානි පුප්ඵානි ගහෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ රාසිං කරොන්තස්ස සො රක්ඛසො ‘‘මයා එත්තකං කාලං එවරූපො පඤ්ඤවා අච්ඡරියපුරිසො න දිට්ඨපුබ්බො, පුප්ඵානි ච නාම යාවදිච්ඡකං ගහිතානි, මය්හඤ්ච ආණට්ඨානං න ඔතරී’’ති උදකං ද්විධා භින්දන්තො උදකතො උට්ඨාය බොධිසත්තං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘වානරින්ද, ඉමස්මිං ලොකෙ යස්ස තයො ධම්මා අත්ථි, සො පච්චාමිත්තං අභිභවති, තෙ සබ්බෙපි තව අබ්භන්තරෙ අත්ථි මඤ්ඤෙ’’ති වත්වා බොධිසත්තස්ස ථුතිං කරොන්තො ඉමං ගාථමාහ –

58. ‘‘යස්ස එතෙ තයො ධම්මා, වානරින්ද යථා තව;

දක්ඛියං සූරියං පඤ්ඤා, දිට්ඨං සො අතිවත්තතී’’ති.

තත්ථ දක්ඛියන්ති දක්ඛභාවො, සම්පත්තභයං විධමිතුං ජානනපඤ්ඤාය සම්පයුත්තඋත්තමවීරියස්සෙතං නාමං. සූරියන්ති සූරභාවො, නිබ්භයභාවස්සෙතං නාමං. පඤ්ඤාති පඤ්ඤාපදට්ඨානාය උපායපඤ්ඤායෙතං නාමං.

එවං සො දකරක්ඛසො ඉමාය ගාථාය බොධිසත්තස්ස ථුතිං කත්වා ‘‘ඉමානි පුප්ඵානි කිමත්ථං හරසී’’ති පුච්ඡි. ‘‘පිතා මං රාජානං කාතුකාමො, තෙන කාරණෙන හරාමී’’ති. ‘‘න සක්කා තාදිසෙන උත්තමපුරිසෙන පුප්ඵානි වහිතුං අහං වහිස්සාමී’’ති උක්ඛිපිත්වා තස්ස පච්ඡතො පච්ඡතො අගමාසි. අථස්ස පිතා දූරතොව තං දිස්වා ‘‘අහං ඉමං ‘රක්ඛසභත්තං භවිස්සතී’ති පහිණිං, සො දානෙස රක්ඛසං පුප්ඵානි ගාහාපෙන්තො ආගච්ඡති, ඉදානිම්හි නට්ඨො’’ති චින්තෙන්තො සත්තධා හදයඵාලනං පත්වා තත්ථෙව ජීවිතක්ඛයං පත්තො. සෙසවානරා සන්නිපතිත්වා බොධිසත්තං රාජානං අකංසු.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා යූථපති දෙවදත්තො අහොසි, යූථපතිපුත්තො පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

තයොධම්මජාතකවණ්ණනා අට්ඨමා.

[59] 9. භෙරිවාදකජාතකවණ්ණනා

ධමෙ ධමෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො අඤ්ඤතරං දුබ්බචභික්ඛුං ආරබ්භ කථෙසි. තඤ්හි භික්ඛුං සත්ථා ‘‘සච්චං කිර ත්වං භික්ඛු දුබ්බචොසී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘සච්චං, භගවා’’ති වුත්තෙ ‘‘න ත්වං භික්ඛු ඉදානෙව දුබ්බචො, පුබ්බෙපි දුබ්බචොයෙවා’’ති වත්වා අතීතං ආහරි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො භෙරිවාදකකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා ගාමකෙ වසති. සො ‘‘බාරාණසියං නක්ඛත්තං ඝුට්ඨ’’න්ති සුත්වා ‘‘සමජ්ජමණ්ඩලෙ භෙරිං වාදෙත්වා ධනං ආහරිස්සාමී’’ති පුත්තං ආදාය තත්ථ ගන්ත්වා භෙරිං වාදෙත්වා බහුධනං ලභි. සො තං ආදාය අත්තනො ගාමං ගච්ඡන්තො චොරාටවිං පත්වා පුත්තං නිරන්තරං භෙරිං වාදෙන්තං වාරෙසි ‘‘තාත, නිරන්තරං අවාදෙත්වා මග්ගපටිපන්නස්ස ඉස්සරස්ස භෙරිං විය අන්තරන්තරා වාදෙහී’’ති සො පිතරා වාරියමානොපි ‘‘භෙරිසද්දෙනෙව චොරෙ පලාපෙස්සාමී’’ති වත්වා නිරන්තරමෙව වාදෙසි. චොරා පඨමඤ්ඤෙව භෙරිසද්දං සුත්වා ‘‘ඉස්සරභෙරී භවිස්සතී’’ති පලායිත්වා අති විය එකාබද්ධං සද්දං සුත්වා ‘‘නායං ඉස්සරභෙරී භවිස්සතී’’ති ආගන්ත්වා උපධාරෙන්තා ද්වෙයෙව ජනෙ දිස්වා පොථෙත්වා විලුම්පිංසු. බොධිසත්තො ‘‘කිච්ඡෙන වත නො ලද්ධං ධනං එකාබද්ධං කත්වා වාදෙන්තො නාසෙසී’’ති වත්වා ඉමං ගාථමාහ –

59. ‘‘ධමෙ ධමෙ නාතිධමෙ, අතිධන්තඤ්හි පාපකං;

ධන්තෙන හි සතං ලද්ධං, අතිධන්තෙන නාසිත’’න්ති.

තත්ථ ධමෙ ධමෙති ධමෙය්‍ය නො න ධමෙය්‍ය, භෙරිං වාදෙය්‍ය නො න වාදෙය්‍යාති අත්ථො. නාතිධමෙති අතික්කමිත්වා පන නිරන්තරමෙව කත්වා න වාදෙය්‍ය. කිංකාරණා? අතිධන්තඤ්හි පාපකං, නිරන්තරං භෙරිවාදනං ඉදානි අම්හාකං පාපකං ලාමකං ජාතං. ධන්තෙන හි සතං ලද්ධන්ති නගරෙ ධමන්තෙන භෙරිවාදනෙන කහාපණසතං ලද්ධං. අතිධන්තෙන නාසිතන්ති ඉදානි පන මෙ පුත්තෙන වචනං අකත්වා යදිදං අටවියං අතිධන්තං, තෙන අතිධන්තෙන සබ්බං නාසිතන්ති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පුත්තො දුබ්බචභික්ඛු අහොසි, පිතා පන අහමෙව අහොසි’’න්ති.

භෙරිවාදකජාතකවණ්ණනා නවමා.

[60] 10. සඞ්ඛධමජාතකවණ්ණනා

ධමෙ ධමෙති ඉදං සත්ථා ජෙතවනෙ විහරන්තො දුබ්බචමෙවාරබ්භ කථෙසි.

අතීතෙ බාරාණසියං බ්‍රහ්මදත්තෙ රජ්ජං කාරෙන්තෙ බොධිසත්තො සඞ්ඛධමකකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා බාරාණසියං නක්ඛත්තෙ ඝුට්ඨෙ පිතරං ආදාය සඞ්ඛධමනකම්මෙන ධනං ලභිත්වා ආගමනකාලෙ චොරාටවියං පිතරං නිරන්තරං සඞ්ඛං ධමන්තං වාරෙසි. සො ‘‘සඞ්ඛසද්දෙන චොරෙ පලාපෙස්සාමී’’ති නිරන්තරමෙව ධමි, චොරා පුරිමනයෙනෙව ආගන්ත්වා විලුම්පිංසු. බොධිසත්තො පුරිමනයෙනෙව ගාථං අභාසි –

60. ‘‘ධමෙ ධමෙ නාතිධමෙ, අතිධන්තඤ්හි පාපකං;

ධන්තෙනාධිගතා භොගා, තෙ තාතො විධමී ධම’’න්ති.

තත්ථ තෙ තාතො විධමී ධමන්ති තෙ සඞ්ඛං ධමිත්වා ලද්ධභොගෙ මම පිතා පුනප්පුනං ධමන්තො විධමි විද්ධංසෙසි විනාසෙසීති.

සත්ථා ඉමං ධම්මදෙසනං ආහරිත්වා අනුසන්ධිං ඝටෙත්වා ජාතකං සමොධානෙසි – ‘‘තදා පිතා දුබ්බචභික්ඛු අහොසි, පුත්තො පනස්ස අහමෙව අහොසි’’න්ති.

සඞ්ඛධමජාතකවණ්ණනා දසමා.

ආසීසවග්ගො ඡට්ඨො.

තස්සුද්දානං –

මහාසීලවජනකං, පුණ්ණපාති ච කිංඵලං;

පඤ්චාවුධකඤ්චනක්ඛන්ධං, වානරින්දං තයොධම්මං;

භෙරිවාදසඞ්ඛධමන්ති.